اگر در ابلاغیه، پیام قضایی یا صحبتهای دادسرا با عبارتهایی مثل «تحت تعقیب»، «تعقیب کیفری» یا «پرونده تحت تعقیب» روبهرو شدهاید، باید بدانید این اصطلاح به معنی محکومیت قطعی نیست. تحت تعقیب بودن یعنی درباره یک شخص، بهعنوان متهم یا مظنون، روند رسمی پیگیری کیفری آغاز شده یا در حال انجام است.
این وضعیت ممکن است با شکایت شاکی، گزارش ضابطان، اقرار متهم، اطلاع دادستان یا وقوع جرم مشهود شروع شود. اما تا زمانی که دادگاه رأی قطعی صادر نکرده، صرف تحت تعقیب بودن به معنی مجرم بودن فرد نیست.
در این مقاله توضیح میدهیم تعقیب متهم یعنی چه، پرونده تحت تعقیب چه معنایی دارد، از کجا میتوان فهمید تحت تعقیب قضایی هستیم، آیا استعلام افراد تحت تعقیب برای عموم ممکن است یا نه، و تعقیب کیفری چه تفاوتی با سوءپیشینه و محکومیت دارد.
تعقیب کیفری متهم یعنی چه؟
تعقیب متهم یعنی آغاز پیگیری رسمی کیفری علیه شخصی که احتمال داده میشود جرمی انجام داده است. تعقیب معمولاً با شکایت شاکی، گزارش ضابطان، وقوع جرم مشهود یا اطلاع دادستان شروع میشود و به معنی محکومیت قطعی یا سوءپیشینه نیست.
بر اساس قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲، تعقیب کیفری بهعنوان بخشی از اختیارات دادستان تلقی میشود به این معنا که نهاد دادسرا (تحت نظر دادستان) وظیفه دارد پس از آگاهی از وقوع جرم، نسبت به تعقیب متهم اقدام کند.
تفاوت تعقیب با تحقیق مقدماتی
بسیاری از افراد تعقیب را با تحقیق مقدماتی یکسان میدانند، اما این دو اصطلاح تفاوت دارند:
- تعقیب کیفری: اقدامی رسمی از سوی دادستان یا مقام قضایی برای ورود به مرحله تعقیب متهم، حتی بدون شاکی خصوصی (در جرایم غیرقابل گذشت).
- تحقیق مقدماتی: مرحلهای پس از تعقیب است که شامل جمعآوری دلایل، بازجویی، کارشناسی، و ارزیابی ادله برای آمادهسازی پرونده جهت صدور کیفرخواست میباشد.
بهعبارتی، تعقیب مانند «روشن شدن موتور پیگیری قضایی» است و تحقیق مقدماتی، حرکت آن خودرو در مسیر جمعآوری حقیقت.
چه زمانی تعقیب آغاز میشود؟
تعقیب کیفری زمانی آغاز میشود که یکی از جهات قانونی شروع تعقیب فراهم باشد؛ مثلاً شکایت شاکی، گزارش پلیس، اقرار متهم، یا مشاهده جرم توسط دادستان. این موضوع در ماده ۶۴ قانون آیین دادرسی کیفری بهطور مفصل ذکر شده که در هدینگ مربوط به دلایل شروع تعقیب بررسی خواهد شد.
پرونده تحت تعقیب یعنی چه و چه زمانی این اصطلاح به کار میرود؟
پرونده تحت تعقیب یعنی پروندهای که درباره یک شخص، بهعنوان متهم یا مظنون، روند پیگیری کیفری آن آغاز شده یا در حال انجام است. تحت تعقیب بودن به معنی محکومیت قطعی نیست و ممکن است پرونده هنوز در مرحله شکایت، تحقیقات، احضار، قرار تأمین یا بررسی دادسرا باشد.
چه زمانی میگوییم یک پرونده «تحت تعقیب» است؟
اصطلاح «تحت تعقیب» زمانی بهکار میرود که یکی یا چند مورد از شرایط زیر در پرونده وجود داشته باشد:
- دادستان یا بازپرس بهصورت رسمی وارد فرایند رسیدگی شده باشند.
- قرار جلب به دادرسی یا احضاریه قضایی برای فرد صادر شده باشد.
- متهم شناسایی شده ولی هنوز به مرجع قضایی معرفی نشده باشد.
- دستورات قضایی برای تعقیب، تحقیق یا بازداشت فرد صادر شده باشد.
در این حالت، پرونده از مرحله «بررسی اولیه» یا «ارزیابی اطلاعات» عبور کرده و وارد فاز فعال دادرسی کیفری شده است.
تفاوت «پرونده تحت تعقیب» با «پرونده در حال رسیدگی»
گاهی مردم بین این دو اصطلاح تفاوت قائل نمیشوند، در حالیکه:
- پرونده تحت تعقیب: هنوز در مرحله دادسرا و تحقیقات مقدماتی است؛ با تمرکز بر اثبات وقوع جرم و نقش متهم.
- پرونده در حال رسیدگی: معمولاً به مرحله دادرسی در دادگاه وارد شده است و دادگاه در حال صدور رأی نهایی است.
آیا همیشه «تحت تعقیب بودن» به معنای مجرم بودن است؟
خیر. تحت تعقیب بودن بهمعنای وجود ظن قانونی یا ادله اولیه علیه شخص است، نه اثبات قطعی جرم. در بسیاری از موارد، پس از انجام تحقیقات، ممکن است قرار منع تعقیب صادر شود یا متهم تبرئه گردد.
چگونه بفهمیم تحت تعقیب قضایی هستیم؟
مطمئنترین راه برای اطلاع از ابلاغیههای قضایی، بررسی حساب کاربری در سامانه ثنا است. اگر علیه شما شکایتی ثبت شده باشد یا مرجع قضایی برای احضار، تحقیق، جلب یا رسیدگی ابلاغیهای صادر کرده باشد، معمولاً از طریق سامانه ابلاغ الکترونیک قابل مشاهده است.
با این حال، نبود ابلاغیه در ثنا همیشه به معنی نبود هیچ پروندهای نیست. ممکن است پرونده هنوز در مرحله اولیه باشد، ابلاغ انجام نشده باشد، یا موضوع در مرحلهای باشد که دسترسی مستقیم شخص به جزئیات آن محدود است. در این وضعیت، مراجعه قانونی به دفتر خدمات الکترونیک قضایی، پیگیری از مرجع صادرکننده ابلاغ یا مشورت با وکیل میتواند مسیر روشنتری بدهد.
در نظر داشته باشید که استعلام گواهی عدم سوءپیشینه برای این کار کافی نیست. این گواهی معمولاً محکومیتهای قطعی و مؤثر کیفری را نشان میدهد، نه هر شکایت، احضاریه یا پرونده در حال تعقیب. بنابراین ممکن است شخص پرونده کیفری در جریان داشته باشد، اما گواهی عدم سوءپیشینه او همچنان بدون سابقه مؤثر صادر شود.
اگر ابلاغیهای با عنوان احضار، جلب، تحقیق، قرار تأمین یا حضور در دادسرا دریافت کردهاید، موضوع را جدی بگیرید. بهتر است متن ابلاغیه، شعبه، علت حضور و مهلت مراجعه را دقیق بررسی کنید و بدون آگاهی، از حضور یا پاسخ به ابلاغیه خودداری نکنید.
استعلام افراد تحت تعقیب ممکن است؟
استعلام عمومی افراد تحت تعقیب برای مردم عادی ممکن نیست. اطلاعات مربوط به شکایتها، احضاریهها، دستورهای قضایی و وضعیت تعقیب افراد، اطلاعات محرمانه قضایی محسوب میشود و نمیتوان با جستجو در اینترنت یا وارد کردن کد ملیِ شخص دیگر، وضعیت تعقیب او را بررسی کرد.
هر شخص میتواند وضعیت ابلاغیهها و پروندههای مربوط به خودش را از مسیرهای قانونی مثل سامانه ثنا، دفاتر خدمات الکترونیک قضایی یا مراجعه به مرجع قضایی پیگیری کند. وکیل نیز در صورتی میتواند پیگیری مؤثر انجام دهد که از شخص سمت قانونی داشته باشد یا در پرونده اجازه دسترسی پیدا کند.
بنابراین اگر کسی مدعی است میتواند «لیست افراد تحت تعقیب» یا «استعلام آزاد افراد تحت تعقیب» ارائه کند، باید با احتیاط برخورد کرد. چنین ادعاهایی ممکن است غیرقانونی، نادرست یا سوءاستفاده از نگرانی افراد باشد.
تحت پیگرد قانونی یعنی چه؟
تحت پیگرد قانونی بودن به این معناست که فرد به دلایلی از نظر قانونی مورد پیگیری و اقدام قرار گرفته است. این پیگرد میتواند:
- کیفری باشد بهدلیل ارتکاب جرم (مثلاً سرقت، کلاهبرداری، ضرب و جرح)
- حقوقی باشد بهدلیل مطالبه حق یا با ارائه دادخواست الزام به انجام تعهد (مثلاً پرداخت مهریه، اجرتالمثل، چک برگشتی)
- انتظامی یا اداری باشد مانند تخلفات کارمندان دولت یا صنفی
بنابراین، «تحت پیگرد قانونی بودن» لزوماً به معنای مجرم بودن یا محکوم بودن نیست، بلکه به معنای درگیر بودن در یک روند رسمی قضایی یا اداری است.
دلایل شروع به تعقیب متهم طبق قانون آیین دادرسی کیفری
شروع تعقیب کیفری بدون وجود دلایل قانونی ممکن نیست. قانونگذار در ماده ۶۴ قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲ جهات قانونی شروع به تعقیب را بهصورت دقیق و محدود مشخص کرده است. در واقع، تا زمانی که یکی از این شرایط فراهم نباشد، دادستان یا مقام قضایی نمیتواند وارد مرحله تعقیب متهم شود.
فهرست کامل جهات شروع به تعقیب
مطابق ماده ۶۴، تعقیب کیفری صرفاً در صورتی آغاز میشود که یکی از موارد زیر وجود داشته باشد:
-
شکایت شاکی یا مدعی خصوصی
فردی که از وقوع جرم متضرر شده است، با ارائه شکایت رسمی، خواستار تعقیب مرتکب میشود. -
اعلام وقوع جرم از سوی ضابطان دادگستری یا سایر مقامات صلاحیتدار قانونی
مانند گزارش مأموران پلیس، اداره اماکن، سازمان بازرسی کل کشور و غیره. -
اطلاع دادستان از وقوع جرم به هر طریق قانونی دیگر
مانند رسانهها، گزارش نهادهای رسمی، سازمانهای مردمنهاد یا حتی اطلاعرسانی عمومی. -
وقوع جرم مشهود در برابر مقام قضایی یا گزارش آن توسط ضابطان
در صورتی که جرم مشهود باشد و دادستان یا بازپرس شخصاً آن را مشاهده کنند یا گزارش آن را دریافت کنند. -
اقرار متهم به ارتکاب جرم
اگر فردی صراحتاً به انجام جرم اقرار کند، مقام قضایی میتواند بهعنوان یکی از جهات قانونی، اقدام به تعقیب کند.
نکته مهم در خصوص شروع تعقیب این است که جهات فوق، اجازه آغاز فرایند تعقیب را به دادسرا میدهند، اما بهتنهایی برای صدور کیفرخواست یا مجازات کافی نیستند. پس از شروع تعقیب، تحقیقات مقدماتی برای بررسی صحت و اعتبار اتهام آغاز میشود.
آیا شایعه یا گزارش شفاهی کفایت میکند؟
خیر. گزارش غیر مستند، شایعات، یا اطلاعرسانی بدون دلیل معتبر، صرفاً در صورتی قابل بررسی است که به تشخیص دادستان از جهات قانونی محسوب شود. در غیر این صورت، شروع به تعقیب انجام نمیشود.
مراحل تعقیب کیفری؛ از شکایت تا صدور حکم نهایی
تعقیب کیفری فرآیندی است مرحلهبهمرحله که از لحظه اعلام جرم یا شکایت آغاز میشود و با صدور رأی دادگاه پایان مییابد. این مسیر، تحت نظارت دادستان و با رعایت اصول دادرسی عادلانه انجام میشود تا حقوق متهم و بزهدیده هر دو حفظ گردد.
- شکایت، گزارش یا یکی از جهات قانونی شروع تعقیب
- آغاز تحقیقات مقدماتی
- احضار یا تحقیق از متهم در صورت نیاز
- صدور قرار تأمین در موارد لازم
- پایان تحقیقات با منع تعقیب اگر جرم اثبات نشود، موقوفی تعقیب، جلب به دادرسی یا کیفرخواست
چه جرایمی قابل تعقیب کیفری هستند؟
هر رفتاری که در قانون برای آن عنوان مجرمانه و مجازات تعیین شده باشد، اصولاً قابلیت تعقیب کیفری دارد. تفاوت اصلی این است که در جرایم قابل گذشت، شروع یا ادامه تعقیب معمولاً به شکایت و گذشت شاکی وابستهتر است؛ اما در جرایم غیرقابل گذشت، دادستان میتواند حتی بدون شکایت خصوصی هم تعقیب را آغاز یا ادامه دهد.
1. جرایم قابل گذشت
جرایم قابل گذشت تنها با شکایت شاکی قابل تعقیب هستند و در صورت گذشت او، تعقیب و مجازات متوقف میشود. نمونهها توهین ساده، ضرب و جرح سبک، فحاشی، تهدید شفاهی، افترا و مرجع پیگیری دادسرا است که با شکایت رسمی شاکی اقدام به رسیدگی میکند.
2. جرایم غیرقابل گذشت
در این موارد، دادستان حتی بدون شکایت شاکی خصوصی مکلف به تعقیب و پیگیری است. گذشت شاکی نیز فقط میتواند از موجبات تخفیف در مجازات باشد، نه توقف تعقیب. نمونهها قتل، سرقت مسلحانه، تجاوز به عنف، کلاهبرداری، جعل اسناد رسمی، جرایم امنیتی می باشد. در این موارد دادستان رأساً وارد عمل میشود و در صورت وجود ادله کافی، پرونده را به دادگاه کیفری ارجاع میدهد.
سوالات متداول
در این بخش از مقاله سوالات متداول پیرامون تعقیب کیفری و موارد مربوط به آن مطرح شده است:
❓ اگر کسی بدون اطلاع من شکایتی کرده باشد، چگونه متوجه میشوم که تحت تعقیب هستم؟
اگر علیه شما شکایتی ثبت شده باشد، معمولاً از طریق سامانه ثنا یک ابلاغیه الکترونیکی برای شما ارسال میشود. اگر در ثنا ثبتنام نکردهاید، بهتر است سریعاً اقدام کنید. همچنین اگر مشکوک هستید، میتوانید با کمک یک وکیل دادگستری وضعیت پرونده احتمالی را از دادسرا پیگیری کنید.
❓ برادرم چند سال پیش به جرم سرقت تبرئه شد؛ آیا الان ممکن است دوباره تحت تعقیب باشد؟
اگر در همان پرونده حکم قطعی برائت صادر شده باشد، امکان تعقیب مجدد در همان موضوع وجود ندارد، مگر اینکه ادله جدید و مهمی کشف شود که نشان دهد رأی قبلی اشتباه بوده. در غیر این صورت، برائت قبلی مانع از تعقیب مجدد است.
❓ برای استخدام در یک شرکت خصوصی، از من گواهی سوءپیشینه خواستهاند. اگر پروندهای در حال رسیدگی داشته باشم، آیا نشان داده میشود؟
خیر، گواهی عدم سوءپیشینه تنها محکومیتهای قطعی و مؤثر کیفری را نمایش میدهد. اگر پروندهای در مرحله تعقیب یا رسیدگی باشد ولی هنوز حکم صادر نشده، در این گواهی منعکس نمیشود.