وقتی یکی از والدین فوت میکند، معمولاً فرصتی برای هماهنگی مالی میان وراث وجود ندارد. ممکن است یکی از فرزندان هزینه قبر، کفن، انتقال پیکر و مراسم اولیه را از حساب خودش پرداخت کند و بعد، هنگام تقسیم ارث، سایر وراث حاضر به قبول آن نباشند. گاهی هم متوفی در حساب بانکی خود پول کافی دارد، اما خانواده نمیدانند آیا میتوان هزینه دفن را از همان پول پرداخت کرد یا خیر.
اختلاف اصلی معمولاً بر سر اصل هزینه نیست؛ بر سر این است که چه مبلغی واقعاً هزینه قانونی کفن و دفن محسوب میشود. هزینه قبر و تجهیز متوفی با تالار، پذیرایی مفصل، تاج گل یا مراسم سالگرد وضعیت یکسانی ندارد. از طرف دیگر، اگر یکی از فرزندان همه مخارج را پرداخت کرده باشد، این سؤال پیش میآید که آیا باید پولش را از ترکه پس بگیرد یا از خواهر و برادرهایش مطالبه کند.
در این مقاله بررسی میکنیم هزینه کفن و دفن از حساب و ماترک متوفی چگونه پرداخت میشود، هزینه دفن پدر و مادر بر عهده کدام فرزندان است، چه مخارجی قابل مطالبه است و اگر یک نفر هزینهها را پرداخت کرده باشد چگونه میتواند آن را پس بگیرد.
پرداخت هزینه کفن و دفن از حساب متوفی
اگر متوفی وجه نقد یا موجودی حساب بانکی داشته باشد، اصل بر این است که هزینه لازم و ضروری کفن و دفن ابتدا از همان اموال او تأمین شود، اما در عمل، موجودی حساب بانکی متوفی معمولاً در زمان خاکسپاری در دسترس وراث نیست و پس از اطلاع بانک از فوت، امکان برداشت عادی از حساب مانند زمان حیات متوفی وجود ندارد.
بنابراین اگر متوفی وجه نقد در دسترس داشته باشد، هزینههای ضروری میتواند از آن تأمین شود؛ ولی اگر دارایی او فقط در حساب بانکی باشد، معمولاً یکی از اعضای خانواده هزینه را موقتاً از مال خود میپردازد و بعداً آن را از ترکه مطالبه میکند.
ماده ۱۹۰ قانون امور حسبی مقرر کرده است هزینهای که برای کفن و دفن متوفی با رعایت شأن او لازم و ضروری است، از وجوه نقد برداشته میشود و اگر وجه نقد وجود نداشته باشد، از سایر ترکه برای این منظور استفاده میشود. ماده ۲۲۵ همین قانون نیز هزینه کفن و دفن و تجهیز متوفی را مقدم بر دیون عادی متوفی قرار داده است.
اگر بعداً ثابت شود مبلغ پرداختشده مربوط به هزینههای لازم و متعارف کفن، تجهیز و دفن بوده است، میتوان استرداد آن را از ترکه مطرح کرد. آرای منتشرشده نیز نمونههایی دارند که در آنها وارث یا حتی شخص ثالث، هزینههای کفن و دفن را پرداخت کرده و سپس مطالبه آن مطرح شده است. این آرا قانون یا رأی وحدت رویه نیستند و نتیجه هر پرونده به مدارک و میزان مخارج بستگی دارد.
هزینه کفن و دفن در قانون مدنی و قانون امور حسبی
طبق قانون، هزینه کفن و دفن باید قبل از تقسیم ارث از اموال خود متوفی پرداخت شود. ماده ۸۶۹ قانون مدنی «قیمت کفن» را از حقوقی میداند که مقدم بر تقسیم ترکه است.
قانون امور حسبی این موضوع را کاملتر بیان کرده است. طبق ماده ۱۹۰، هزینههای لازم و ضروری کفن و دفن با رعایت شأن متوفی ابتدا از وجوه نقد او و در صورت کافی نبودن، از سایر اموال ترکه پرداخت میشود. همچنین ماده ۲۲۵ هزینه کفن، دفن و تجهیز متوفی را مقدم بر دیون عادی قرار داده است.
بنابراین فقط قیمت پارچه کفن مطرح نیست؛ هزینههای ضروری برای آمادهسازی و دفن متوفی نیز از ترکه پرداخت میشود و سپس باقیمانده اموال میان وراث تقسیم خواهد شد.
چه چیزهایی جزء هزینه کفن و دفن محسوب میشود؟
ملاک قانونی، هزینههای لازم و ضروری برای تجهیز و دفن متوفی با رعایت شأن او است. بنابراین معمولاً هزینههایی مثل کفن، غسل و تجهیز، حمل پیکر، قبر و خدمات ضروری آرامستان از ترکه قابل پرداخت است.
اما هزینههایی مثل تالار، پذیرایی، تاج گل، چند مجلس ترحیم یا مراسم سالگرد خودکار جزء هزینه قانونی کفن و دفن نیستند. درباره این مخارج باید جداگانه بررسی شود که متعارف بودهاند، سایر وراث با آن موافق بودهاند یا مبنای دیگری برای مطالبه وجود دارد.
برداشت هزینه سنگ قبر از ارث
سنگ قبر در متن ماده ۱۹۰ صراحتاً نام برده نشده است. با این حال در برخی آرای قضایی، هزینه متعارف سنگ قبر همراه با مخارج اولیه دفن مورد پذیرش قرار گرفته است. این موضوع را نباید به این معنا دانست که هر مبلغی که برای سنگ، طراحی، حجاری یا تزئینات پرداخت شود حتماً از ترکه قابل وصول است. اگر بین وراث اختلاف وجود داشته باشد، متعارف بودن مبلغ اهمیت پیدا میکند.
آیا هزینه مراسم ختم از ارث کم میشود؟
هزینه ضروری کفن و دفن را نباید با تمام مخارج عزاداری یکی دانست. قانون صراحتاً از هزینههای لازم و ضروری سخن گفته است. در یک نشست قضایی نیز میان هزینه کفن و دفن با مخارج غیرضروری مراسمی مانند سوم و هفتم تفکیک شده و هزینههای غیرضروری خارج از عنوان قانونی کفن و دفن دانسته شدهاند.
از طرف دیگر، برخی آرای منتخب محاکم هزینه یک مراسم ترحیم متعارف را در شرایط خاص پذیرفتهاند؛ مثلاً جایی که سایر وراث با انجام آن موافقت داشتهاند یا هزینه عرفاً متعارف بوده است.
پس نمیتوان یک حکم کلی داد که هر هزینه مجلس ختم از ارث کم میشود و نه اینکه هیچ هزینهای برای مراسم قابل مطالبه نیست. اگر یک فرزند بدون هماهنگی دیگران تالار گران، پذیرایی گسترده، چند مجلس و هزینههای تشریفاتی ایجاد کند، اثبات اینکه همه این مبالغ باید از ترکه کسر شوند دشوارتر خواهد بود.
هزینه کفن و دفن قبل از تقسیم ارث پرداخت میشود یا بعد از آن؟
اصل بر پرداخت قبل از تقسیم ترکه است. به عبارت ساده، اگر متوفی ۲ میلیارد تومان ترکه داشته و هزینه ضروری و قابل اثبات کفن و دفن او ۱۰۰ میلیون تومان باشد، نباید ابتدا ۲ میلیارد تومان میان وراث تقسیم و سپس از یکی از فرزندان خواسته شود هزینه را شخصاً تحمل کند.
ابتدا هزینههای مقدم متعلق به ترکه پرداخت میشود و آنچه باقی میماند، موضوع تقسیم ارث خواهد بود. مواد ۸۶۸ و ۸۶۹ قانون مدنی و ماده ۲۲۵ قانون امور حسبی همین تقدم را نشان میدهند. این مسئله با سهم دختر یا پسر ارتباطی ندارد؛ چون در این مرحله هنوز درباره تقسیم باقیمانده ترکه صحبت میکنیم.
هزینه کفن و دفن پدر و مادر بر عهده کدام فرزندان است؟
هزینه ضروری کفن و دفن در درجه اول از ترکه خود متوفی پرداخت میشود، نه اینکه قانون یک فرزند خاص را مسئول آن کرده باشد. برای مثال، اگر پدر چهار فرزند و ۷۰۰ میلیون تومان وجه نقد باقی گذاشته باشد، اصل این نیست که چهار فرزند هرکدام یک چهارم هزینه خاکسپاری را از جیب خود بدهند. هزینه واجد شرایط از ترکه خارج میشود و باقیمانده براساس قواعد ارث میان وراث تقسیم میشود.
همچنین در مقررات مربوط به ترکه قاعدهای وجود ندارد که هزینه دفن پدر یا مادر را صرفاً بر عهده پسران قرار دهد. این تصور بیشتر ریشه در عرف بعضی خانوادهها دارد و نباید با حکم قانونی اشتباه شود.
هزینه های کفن و دفن اگر متوفی هیچ ترکه ای نداشته باشد
اگر متوفی ترکهای نداشته باشد یا یکی از وراث هزینه را از جیب خود پرداخت کرده باشد، وضعیت متفاوت است. در رویه قضایی، هزینه متعارف کفن و دفن به نسبت سهمالارث هر وارث قابل مطالبه شناخته شده است، نه بهصورت مساوی.
بنابراین اگر سهمالارث دو وارث متفاوت باشد، سهم آنها از این هزینه نیز بر همین مبنا متفاوت خواهد بود. کسی که همه هزینهها را پرداخت کرده، در صورت متعارف و معقول بودن مخارج یا وجود رضایت سایر وراث، میتواند سهم آنان را مطالبه کند.
اگر یکی از فرزندان همه هزینه کفن و دفن را پرداخت کرده باشد
این وضعیت بسیار رایج است. فرض کنید هنگام فوت پدر، یکی از فرزندان فوراً ۷۰ میلیون تومان برای قبر، حمل، کفن و خدمات ضروری پرداخت کرده و سایر خواهران و برادران هیچ مبلغی ندادهاند.
اگر ترکه هنوز تقسیم نشده باشد، راه منطقی این است که مخارج ضروری و قابل اثبات ابتدا از ترکه کسر و مبلغی که آن فرزند از جیب خود پرداخته به او مسترد شود. آرای منتخب قضایی نیز اصل امکان مطالبه هزینه پرداختشده توسط یکی از وراث را در شرایطی پذیرفتهاند.
اگر بخشی از هزینهها مربوط به تالار و مراسم بوده باشد
دادگاه ممکن است همه مبلغ ادعایی را نپذیرد. فردی که ۱۵۰ میلیون تومان مطالبه میکند باید بتواند نشان دهد:
- واقعاً این مبلغ را پرداخت کرده است؛
- هزینه به فوت و مراسم مربوط بوده است؛
- بخش مورد مطالبه لازم یا متعارف بوده؛
- در هزینههای مورد اختلاف، سایر وراث موافقت کردهاند یا مبنای دیگری برای تحمیل هزینه وجود دارد.
در یک رأی منتخب، دادگاه پذیرش هزینه مراسم را به متعارف بودن یا اجازه سایر وراث مرتبط دانسته است.
اگر ترکه قبلاً تقسیم شده باشد چه میشود؟
تقسیم شدن اموال، واقعیت پرداخت هزینه قبلی را خودبهخود از بین نمیبرد. اگر یکی از وراث بتواند ثابت کند هزینههای مقدم و ضروری را از مال خودش پرداخت کرده اما ترکه بدون محاسبه آنها تقسیم شده است، امکان طرح مطالبه قابل بررسی است.
در آرای منتشرشده نیز نمونههایی از طرح چنین دعاوی پس از پرداخت هزینهها دیده میشود. اما وضعیت از ترکه تقسیمنشده پیچیدهتر میشود. خواهان باید مشخص کند چه مبلغی پرداخت کرده و بابت چه چیزی پرداخت شده است و هر یک از خواندگان چه وضعیتی نسبت به ترکه داشتهاند. به همین دلیل بهتر است اگر هزینهها توسط یک نفر پرداخت شده، موضوع پیش از تقسیم نهایی ترکه تعیین تکلیف شود.
مدارک لازم برای مطالبه هزینه کفن و دفن
بزرگترین مشکل این دعاوی معمولاً اصل فوت نیست؛ اثبات مبلغ هزینهشده است. مدارک مفید عبارتاند از:
- گواهی فوت؛
- گواهی یا مدرک وراثت؛
- فاکتور آرامستان و قبر؛
- رسید پرداخت هزینه حمل پیکر؛
- فاکتور کفن و خدمات تجهیز؛
- رسید بانکی یا گردش حساب شخص پرداختکننده؛
- فاکتور سنگ قبر در صورت مطالبه؛
- قرارداد یا فاکتور مسجد و مراسم در صورت مطالبه آن بخش؛
- پیامها یا مدارکی که موافقت سایر وراث با هزینهها را نشان دهد؛
- مدارک مربوط به اموال و ترکه متوفی.
فقط جمع کردن چند فاکتور کافی نیست. باید ارتباط آنها با متوفی و پرداخت توسط خواهان نیز قابل احراز باشد.
شرایط عدم وجود فاکتور برای مخارج
نبود فاکتور لزوماً به معنی غیرممکن شدن دعوا نیست، اما اثبات را دشوارتر میکند. رسید کارتبهکارت، گردش حساب، پیام سایر وراث، شهادت اشخاص مطلع، رسید آرامستان یا اقرار خواندگان میتواند حسب مورد در کنار سایر مدارک بررسی شود.
نمونه دادخواست مطالبه هزینه کفن و دفن از ترکه
این نمونه برای حالتی است که یکی از وراث هزینه ضروری را پرداخت کرده و میخواهد مبلغ در تصفیه ترکه منظور شود. عنوان دقیق خواسته و طرفهای دعوا باید با وضعیت پرونده تطبیق داده شود.
ریاست محترم مرجع قضایی صالح
با سلام
اینجانب … فرزند … از وراث مرحوم/مرحومه … هستم. نامبرده در تاریخ … فوت کرده و وراث وی مطابق مدارک پیوست عبارتاند از …
به علت ضرورت انجام فوری امور کفن، تجهیز و دفن متوفی، اینجانب مجموعاً مبلغ … ریال از اموال شخصی خود بابت هزینه قبر، حمل متوفی، کفن و خدمات ضروری دفن پرداخت کردهام. اسناد و رسیدهای پرداخت به پیوست تقدیم میشود.
با وجود اینکه هزینههای مزبور طبق مواد ۱۹۰ و ۲۲۵ قانون امور حسبی و ماده ۸۶۹ قانون مدنی از حقوق مقدم متعلق به ترکه است، تاکنون مبلغ پرداختشده به اینجانب مسترد نشده و خواندگان نیز با احتساب آن در ترکه موافقت نکردهاند.
بنا بر مراتب فوق، تقاضای رسیدگی و صدور حکم بر پرداخت/احتساب مبلغ … ریال بابت هزینههای ضروری کفن و دفن پرداختشده از محل ترکه مرحوم … به انضمام هزینه دادرسی و سایر خسارات قانونی قابل مطالبه را دارم.
دلایل و منضمات:
گواهی فوت، مدارک وراثت، فاکتورهای کفن و دفن و آرامستان، رسیدهای بانکی، مدارک مربوط به ترکه و سایر ادله موجود.نام و نام خانوادگی
امضا
تاریخ
مواد قانونی یادشده، پرداخت هزینه کفن و دفن را مقدم بر تقسیم ترکه قرار دادهاند.
سؤالات متداول
هزینه کفن و دفن از حساب بانکی متوفی قابل پرداخت است؟
بله، موجودی حساب بخشی از ترکه است و ماده ۱۹۰ هزینه ضروری کفن و دفن را ابتدا از وجوه نقد متوفی قابل تأمین دانسته است. اما این حکم مجوز برداشت خودسرانه با کارت و رمز متوفی نیست و دسترسی به حساب باید از مسیر قانونی انجام شود.
هزینه کفن و دفن پدر بر عهده پسر است یا همه فرزندان؟
اگر پدر ترکه داشته باشد، هزینه ضروری ابتدا از مال خود او پرداخت میشود. قانون چنین هزینهای را صرفاً بر عهده پسر یا فرزند بزرگ خانواده قرار نداده است.
اگر یک فرزند همه هزینهها را داده باشد، میتواند پولش را پس بگیرد؟
در مورد هزینههای ضروری و متعارف، امکان مطالبه از ترکه وجود دارد. آرای منتخب دادگاهها نیز نمونههایی از پذیرش چنین مطالباتی دارند. برای هزینههای اضافی مانند مراسم پرهزینه، رضایت سایر وراث و متعارف بودن مبلغ اهمیت بیشتری دارد.
هزینه سنگ قبر از ارث پرداخت میشود؟
در بعضی آرای قضایی، سنگ قبر متعارف جزء مخارج قابل مطالبه پذیرفته شده است؛ اما مبلغ آن باید متعارف باشد و نمیتوان هزینههای تزئینی و غیرضروری را بدون بررسی به ترکه تحمیل کرد.
اگر متوفی بدهکار باشد، اول بدهی پرداخت میشود یا هزینه کفن و دفن؟
ماده ۲۲۵ قانون امور حسبی هزینه کفن و دفن، تجهیز متوفی و سایر هزینههای ضروری را مقدم بر دیون عادی متوفی قرار داده است.