در دادگاه کیفری یک، همیشه پرونده از همان ابتدا در دادگاه شروع نمیشود. قاعده معمول این است که ابتدا تحقیقات در دادسرا انجام شود، اگر دلایل کافی وجود داشت کیفرخواست صادر شود و بعد دادگاه کیفری یک در حدود همان کیفرخواست رسیدگی کند. اما در بعضی جرایم، قانون مسیر متفاوتی پیشبینی کرده است؛ یعنی پرونده مستقیماً در دادگاه مطرح میشود و در این حالت، تحقیقات مقدماتی هم بهجای دادسرا بر عهده خود دادگاه کیفری یک است.
همین تفاوت باعث میشود بسیاری از افراد، مراحل پرونده را با هم اشتباه بگیرند. «تحقیقات مقدماتی در دادگاه کیفری یک»، «جلسه مقدماتی دادگاه کیفری یک» و «جلسه اصلی رسیدگی» سه مرحله یکسان نیستند. تحقیقات مقدماتی برای جمعآوری و بررسی دلایل است؛ جلسه مقدماتی برای بررسی آماده بودن پرونده و ایرادهای قانونی است؛ و جلسه اصلی رسیدگی جایی است که دادگاه وارد ماهیت اتهام و دفاع طرفین میشود.
در این مقاله توضیح میدهیم تحقیقات مقدماتی در دادگاه کیفری یک چه زمانی انجام میشود، چه جرایمی ممکن است مستقیماً در دادگاه رسیدگی شوند، جلسه مقدماتی چه تفاوتی با جلسه محاکمه دارد و ترتیب رسیدگی در دادگاه کیفری یک از ورود پرونده تا تعیین وقت رسیدگی چگونه است.
تحقیقات مقدماتی در دادگاه کیفری یک یعنی چه؟
تحقیقات مقدماتی یعنی مجموعه اقداماتی که برای روشن شدن اصل ماجرا، حفظ آثار جرم، جمعآوری دلایل، شناسایی متهم، بررسی اظهارات شاکی و متهم و آمادهسازی پرونده برای تصمیم قضایی انجام میشود. در حالت عادی، این تحقیقات در دادسرا و توسط بازپرس یا مقام قضایی صالح انجام میشود.
اما در دادگاه کیفری یک، یک استثنای مهم وجود دارد. اگر پرونده از نوعی باشد که قانون رسیدگی مستقیم آن را در دادگاه پیشبینی کرده، دیگر مسیر عادی دادسرا و کیفرخواست طی نمیشود. در این حالت، خود دادگاه کیفری یک باید تحقیقات مقدماتی را انجام دهد و بعد از پایان تحقیقات تصمیم بگیرد که پرونده قابل رسیدگی هست یا نه.
بنابراین نباید تصور کرد هر پروندهای که در صلاحیت دادگاه کیفری یک است، حتماً تحقیقات مقدماتیاش هم در همان دادگاه انجام میشود. بسیاری از پروندههای مهم، مثل پروندههایی که با کیفرخواست به دادگاه کیفری یک میآیند، قبلاً در دادسرا بررسی شدهاند. تحقیقات مقدماتی در خود دادگاه کیفری یک فقط در پروندههایی مطرح میشود که قانوناً بهطور مستقیم در دادگاه رسیدگی میشوند.
بعد از پایان تحقیقات مقدماتی در دادگاه کیفری یک چه میشود؟
بعد از پایان تحقیقات مقدماتی در دادگاه کیفری یک، دادگاه سه تصمیم ممکن دارد:
- اگر عمل جرم نباشد یا دلیل کافی وجود نداشته باشد یا متهم به جهات قانونی قابل تعقیب نیست، قرار منع تعقیب صادر میشود
- اگر مانع قانونی برای ادامه تعقیب باشد، قرار موقوفی تعقیب صادر میشود
- اگر پرونده قابل رسیدگی باشد، قرار رسیدگی صادر میشود.
فرق صلاحیت دادگاه کیفری یک با رسیدگی مستقیم چیست؟
صلاحیت دادگاه کیفری یک یعنی قانون مشخص کرده برخی جرایم مهم باید در این دادگاه رسیدگی شوند؛ مثل جرایمی با مجازات سلب حیات، حبس ابد، قطع عضو، جنایات عمدی سنگین، جرایم تعزیری درجه سه و بالاتر، و رسیدگی به جرایم سیاسی و مطبوعاتی. اما این موضوع لزوماً به این معنا نیست که پرونده از ابتدا بدون دادسرا وارد دادگاه کیفری یک میشود.
در بسیاری از جرایمی که در صلاحیت دادگاه کیفری یک هستند، ابتدا تحقیقات در دادسرا انجام میشود. اگر دادسرا دلایل را کافی بداند، کیفرخواست صادر میکند و پرونده برای رسیدگی به دادگاه کیفری یک فرستاده میشود. در این حالت، دادگاه معمولاً در حدود کیفرخواست رسیدگی میکند.
رسیدگی مستقیم یعنی پرونده بدون مسیر معمول دادسرا و کیفرخواست، مستقیماً در دادگاه صالح مطرح شود. در چنین پروندههایی، اگر دادگاه کیفری یک مرجع صالح باشد، تحقیقات مقدماتی هم بر عهده همان دادگاه خواهد بود.
پس هر جرمی که در دادگاه کیفری یک رسیدگی میشود، الزاماً «مستقیم» وارد دادگاه نشده است. برای فهم مسیر پرونده باید دو سؤال را جداگانه پرسید: اول، آیا جرم در صلاحیت دادگاه کیفری یک است؟ دوم، آیا قانون برای این جرم رسیدگی مستقیم در دادگاه را پیشبینی کرده است یا نه؟
کدام پروندهها مستقیماً در دادگاه کیفری یک رسیدگی میشوند؟
برای اینکه پروندهای مستقیماً در دادگاه کیفری یک مطرح شود، دو شرط باید همزمان وجود داشته باشد: اول اینکه جرم از نظر نوع و مجازات در صلاحیت دادگاه کیفری یک باشد، و دوم اینکه قانون برای آن جرم رسیدگی مستقیم در دادگاه را پیشبینی کرده باشد.
مهمترین نمونه، برخی جرایم منافی عفت است. قانون این جرایم را مستقیماً در دادگاه صالح قابل رسیدگی دانسته است؛ اما «دادگاه صالح» همیشه دادگاه کیفری یک نیست. اگر جرم منافی عفت از نظر مجازات در صلاحیت دادگاه کیفری یک باشد، پرونده مستقیماً در همین دادگاه مطرح میشود و تحقیقات مقدماتی نیز بر عهده دادگاه خواهد بود.
در مقابل، بسیاری از جرایم سنگین که در صلاحیت دادگاه کیفری یک هستند، مستقیماً در دادگاه شروع نمیشوند. برای مثال، صرف اینکه جرم قتل عمد، جرم امنیتی، جرم اقتصادی سنگین یا جرم دارای مجازات شدید باشد، بهتنهایی به معنی رسیدگی مستقیم در دادگاه کیفری یک نیست. در بسیاری از این پروندهها ابتدا دادسرا تحقیق میکند و بعد از صدور کیفرخواست، پرونده به دادگاه کیفری یک میرود.
جلسه مقدماتی دادگاه کیفری یک چیست؟
جلسه مقدماتی دادگاه کیفری یک با جلسه اصلی رسیدگی فرق دارد. در جلسه اصلی، دادگاه وارد ماهیت اتهام، دفاع متهم، اظهارات شاکی و بررسی نهایی دلایل میشود؛ اما جلسه مقدماتی بیشتر برای این است که دادگاه ببیند پرونده آماده رسیدگی هست یا نه.
قبل از تشکیل جلسه مقدماتی، به متهم، وکیل او، شاکی یا مدعی خصوصی و وکلای آنان اخطار میشود که ایرادها و اعتراضهای خود را در مهلت قانونی اعلام کنند. این ایرادها میتواند درباره رد دادرس، عدم صلاحیت دادگاه، مرور زمان، نقص تحقیقات، کافی نبودن ادله یا لزوم بررسی دلیل جدید باشد.
اهمیت این مرحله در این است که بعضی ایرادها اگر بهموقع مطرح نشوند، ممکن است بعداً پذیرفته نشوند؛ مگر اینکه دلیل ایراد بعداً کشف یا ایجاد شده باشد. بنابراین اگر ابلاغیهای درباره اعلام ایرادها و اعتراضها دریافت شده، نباید آن را یک تشریفات ساده دانست.
در جلسه مقدماتی چه تصمیمهایی گرفته میشود؟
در جلسه مقدماتی دادگاه کیفری یک، دادگاه بررسی میکند که پرونده آماده رسیدگی هست یا نه. اگر تحقیقات ناقص باشد، قرار رفع نقص صادر میشود؛ اگر دادگاه صالح نباشد، قرار عدم صلاحیت صادر میشود؛ اگر ادامه تعقیب قانونی نباشد، قرار موقوفی تعقیب صادر میشود؛ و اگر پرونده کامل باشد، وقت رسیدگی تعیین میشود.
ترتیب رسیدگی در دادگاه کیفری یک از ابتدا تا جلسه اصلی
ترتیب رسیدگی در دادگاه کیفری یک به این بستگی دارد که پرونده با کیفرخواست از دادسرا آمده باشد یا مستقیماً در خود دادگاه مطرح شده باشد. در هر دو حالت، ممکن است پرونده در نهایت به جلسه اصلی رسیدگی برسد، اما مسیر ورود آنها یکسان نیست.
| مرحله | پرونده با کیفرخواست | پرونده مستقیم در دادگاه کیفری یک |
|---|---|---|
| شروع پرونده | تحقیقات مقدماتی در دادسرا انجام میشود | تحقیقات مقدماتی در خود دادگاه کیفری یک انجام میشود |
| تصمیم بعد از تحقیقات | دادسرا ممکن است کیفرخواست یا قرار نهایی صادر کند | دادگاه ممکن است قرار منع تعقیب، موقوفی تعقیب یا قرار رسیدگی صادر کند |
| ورود به مرحله دادگاه | با صدور کیفرخواست پرونده به دادگاه کیفری یک میآید | با صدور قرار رسیدگی، پرونده وارد مراحل بعدی دادگاه میشود |
| بررسی مقدماتی | دادگاه پرونده را از نظر نقص، صلاحیت و ایرادها بررسی میکند | دادگاه پس از تحقیقات، وارد تشریفات جلسه مقدماتی میشود |
| جلسه مقدماتی | برای بررسی ایرادها، نقص تحقیقات و آمادگی پرونده تشکیل میشود | همین نقش را دارد، اما بعد از تحقیقات مستقیم دادگاه |
| جلسه اصلی رسیدگی | دادگاه وارد ماهیت اتهام و دفاع طرفین میشود | دادگاه وارد ماهیت اتهام و دفاع طرفین میشود |
| نتیجه نهایی | صدور رأی بر اساس رسیدگی ماهوی | صدور رأی بر اساس رسیدگی ماهوی |
بنابراین وقتی گفته میشود «پرونده در دادگاه کیفری یک است»، هنوز باید مشخص شود پرونده در کدام مرحله قرار دارد. ممکن است هنوز در مرحله تحقیقات مقدماتی باشد، ممکن است در جلسه مقدماتی بررسی شود، یا ممکن است وقت جلسه اصلی رسیدگی تعیین شده باشد.
این تفاوت در عمل مهم است؛ چون در مرحله تحقیقات مقدماتی هنوز دادگاه درباره اصل ورود پرونده به رسیدگی تصمیم میگیرد، در جلسه مقدماتی آماده بودن پرونده بررسی میشود، و در جلسه اصلی رسیدگی، دفاعها و دلایل برای صدور رأی نهایی مطرح میگردد.
وکیل در دادگاه کیفری یک چه زمانی لازم میشود؟
در دادگاه کیفری یک، موضوع وکیل اهمیت بیشتری از بسیاری از پروندههای عادی کیفری دارد؛ چون این دادگاه معمولاً به جرایم سنگینتر رسیدگی میکند و آثار رأی آن میتواند بسیار جدی باشد.
در برخی جرایم مهم، اگر متهم وکیل معرفی نکرده باشد، دادگاه به او اخطار میکند که در مهلت قانونی وکیل خود را معرفی کند. اگر متهم در این مهلت وکیل معرفی نکند، پرونده برای تعیین وکیل تسخیری نزد رئیس دادگاه فرستاده میشود.
در پروندههایی که مستقیماً در دادگاه کیفری یک رسیدگی میشوند، این مرحله معمولاً بعد از صدور قرار رسیدگی مطرح میشود. یعنی وقتی دادگاه پس از تحقیقات مقدماتی، پرونده را قابل ورود به رسیدگی بداند، تشریفات مربوط به معرفی یا تعیین وکیل هم جدیتر میشود.
دریافت چنین ابلاغیهای به معنی محکومیت نیست، اما نشان میدهد پرونده وارد مرحله مهمی شده است. در این وضعیت، متهم باید بداند چه ایرادهایی قابل طرح است، چه مدارکی باید ارائه شود و آیا پرونده از نظر صلاحیت، نقص تحقیقات یا ادله قابل دفاع دارد یا نه.
اشتباهات رایج درباره تحقیقات و جلسه مقدماتی دادگاه کیفری یک
یکی از اشتباهات رایج این است که هر پروندهای در دادگاه کیفری یک را «پرونده مستقیم» بدانیم؛ در حالی که بسیاری از پروندههای این دادگاه ابتدا در دادسرا بررسی میشوند و بعد با کیفرخواست به دادگاه میآیند.
اشتباه دیگر این است که قرار رسیدگی با محکومیت اشتباه گرفته شود. قرار رسیدگی فقط یعنی دادگاه پرونده را قابل ورود به مرحله رسیدگی دانسته است، نه اینکه درباره مجرم بودن یا بیگناهی متهم تصمیم نهایی گرفته باشد.
جلسه مقدماتی هم جلسه اصلی محاکمه نیست. در این مرحله، دادگاه بیشتر درباره نقص تحقیقات، صلاحیت، ایرادها، مرور زمان، قابل تعقیب بودن متهم و آماده بودن پرونده تصمیم میگیرد.
از دست دادن مهلت ایرادها و اعتراضها هم میتواند به ضرر طرفین باشد. اگر متهم، شاکی یا وکیل آنان ایرادی مثل رد دادرس، عدم صلاحیت، نقص تحقیقات یا کافی نبودن ادله دارند، باید آن را در زمان مقرر مطرح کنند.
سوالات متداول درباره تحقیقات مقدماتی در دادگاه کیفری یک
تحقیقات مقدماتی در دادگاه کیفری یک یعنی چه؟
یعنی در بعضی پروندهها، بهجای اینکه دادسرا تحقیقات را انجام دهد و کیفرخواست صادر کند، خود دادگاه کیفری یک تحقیقات مقدماتی را انجام میدهد. این حالت فقط در پروندههایی است که قانون رسیدگی مستقیم آنها را در دادگاه پیشبینی کرده است.
آیا همه پروندههای دادگاه کیفری یک مستقیم در دادگاه شروع میشوند؟
خیر. بسیاری از پروندههای دادگاه کیفری یک ابتدا در دادسرا بررسی میشوند و بعد با کیفرخواست به دادگاه میآیند. رسیدگی مستقیم فقط در مواردی است که قانون آن را مقرر کرده باشد.
فرق رسیدگی مستقیم با صلاحیت دادگاه کیفری یک چیست؟
صلاحیت یعنی قانون گفته یک جرم باید در دادگاه کیفری یک رسیدگی شود. رسیدگی مستقیم یعنی پرونده بدون مسیر عادی دادسرا و کیفرخواست، مستقیماً در دادگاه مطرح شود. این دو همیشه یکی نیستند.
جلسه مقدماتی دادگاه کیفری یک همان جلسه محاکمه است؟
خیر. جلسه مقدماتی برای بررسی نقص تحقیقات، صلاحیت، ایرادها و آماده بودن پرونده است. جلسه اصلی رسیدگی جایی است که دادگاه وارد ماهیت اتهام و دفاع طرفین میشود.
قرار رسیدگی یعنی متهم محکوم شده است؟
خیر. قرار رسیدگی فقط یعنی دادگاه پرونده را قابل ورود به مرحله رسیدگی دانسته است. محکومیت یا برائت بعد از رسیدگی ماهوی و صدور رأی مشخص میشود.
اگر تحقیقات ناقص باشد دادگاه چه میکند؟
اگر دادگاه در جلسه مقدماتی تشخیص دهد تحقیقات ناقص است، قرار رفع نقص صادر میکند تا نقصهای پرونده تکمیل شود. بعد از رفع نقص، پرونده دوباره برای ادامه رسیدگی بررسی میشود.
آیا در دادگاه کیفری یک وکیل اجباری است؟
در برخی جرایم مهم دادگاه کیفری یک، اگر متهم وکیل معرفی نکند، برای او وکیل تسخیری تعیین میشود. دریافت اخطار معرفی وکیل به معنی محکومیت نیست، اما نشان میدهد پرونده وارد مرحله مهمی شده است.