وقتی مرد بچه میخواهد و زن تمایلی به فرزندآوری ندارد، این اختلاف فقط یک موضوع خانوادگی نیست و ممکن است به بحثهایی مانند تمکین، نفقه، مهریه و طلاق کشیده شود. با این حال، مرد نمیتواند زن را از طریق دادگاه مجبور به بارداری، قطع روشهای پیشگیری یا انجام درمانهای باروری کند و زن نیز نمیتواند شوهر را به فرزندآوری ملزم کند.
صرف نخواستن بچه از سوی زن نیز بهطور خودکار نشوز یا عدم تمکین محسوب نمیشود و باعث از بین رفتن مهریه و سایر حقوق مالی او نخواهد شد. اگر این اختلاف حل نشود، مرد میتواند طبق مقررات طلاق از طرف مرد اقدام کند؛ اما باید حقوق مالی زن را تعیین تکلیف کند. در حالت معکوس نیز مخالفت طولانی و قطعی مرد با فرزندآوری ممکن است در شرایط خاص، برای زن زمینه طرح طلاق به دلیل عسر و حرج را فراهم کند که در ادامه این موارد را بررسی خواهیم نمود.
اگر مرد بچه بخواهد و زن نخواهد
اگر مرد بچه بخواهد و زن نخواهد، مرد نمیتواند از دادگاه بخواهد زن را به بارداری، قطع روش های پیشگیری یا انجام درمانهای کمک باروری مجبور کند. از طرف دیگر، زن نیز نمیتواند شوهر را با حکم دادگاه مجبور به فرزندآوری کند.
قانون ایران حق تصمیمگیری درباره فرزندآوری را بهطور انحصاری در اختیار زن یا مرد قرار نداده است. بچهدار شدن تصمیمی است که به همراهی هر دو نفر نیاز دارد؛ زیرا بارداری مستقیماً با جسم و سلامت زن ارتباط دارد و فرزندآوری نیز تعهدات مالی و خانوادگی بلندمدتی برای هر دو نفر ایجاد میکند.
اگر اختلاف درباره داشتن فرزند حل نشود، راه حقوقی مرد اجبار زن به بچهدار شدن نیست. مرد میتواند مطابق مقررات طلاق از طرف مرد اقدام کند، اما باید حقوق مالی زن را تعیین تکلیف کند. در مقابل، اگر زن فرزند بخواهد و مرد برای مدتی طولانی و بدون توافق قبلی از بچهدار شدن جلوگیری کند، این وضعیت در شرایط خاص ممکن است در دعوای طلاق زن و اثبات عسر و حرج مؤثر باشد.
حق بچهدار شدن با زن است یا مرد؟
در قوانین ایران مادهای وجود ندارد که بگوید تصمیم نهایی درباره بچهدار شدن فقط با زن یا فقط با مرد است. بنابراین هیچیک از زوجین نمیتواند به استناد یک حق انحصاری، دیگری را مجبور به فرزندآوری کند.
زن به دلیل ارتباط مستقیم بارداری با بدن و سلامت خود، باید برای بارداری و انجام اقدامات پزشکی مرتبط رضایت داشته باشد. مرد نیز نمیتواند از طریق دادگاه، حکم الزام زن به بارداری بگیرد. از طرف دیگر، زن هم نمیتواند مرد را به رابطه با هدف بارداری، درمان ناباروری یا مشارکت در روشهای کمکباروری مجبور کند.
اگر قبل از ازدواج درباره بچهدار شدن توافق کرده باشند
صحبت درباره فرزندآوری باید پیش از ازدواج جدی گرفته شود. توافق درباره اصل داشتن فرزند، تعداد فرزندان و زمان تقریبی آن میتواند از اختلافهای بعدی جلوگیری کند.
اگر یکی از طرفین پیش از ازدواج صریحاً گفته باشد فرزند میخواهد و طرف دیگر نیز پذیرفته باشد، اما پس از ازدواج تصمیم خود را کاملاً تغییر دهد، این موضوع ممکن است در بررسی علت اختلاف و شرایط زندگی مشترک مؤثر باشد.
با این حال، حتی توافق کتبی نیز معمولاً وسیلهای برای اجبار زن به بارداری یا اجبار مرد به فرزندآوری نیست. اثر چنین توافقی بیشتر در اثبات انتظارات طرفین، بررسی عسر و حرج یا تصمیم درباره ادامه زندگی دیده میشود.
همچنین نباید هر تغییر نظر را فریب در ازدواج دانست. برای مطرح شدن ادعای فریب یا تدلیس در ازدواج باید شرایط قانونی آن، از جمله بیان خلاف واقع یا پنهان کردن موضوعی مؤثر در تصمیم به ازدواج، بهطور جداگانه اثبات شود.
طلاق به دلیل نخواستن بچه از سوی زن
اگر مرد بچه بخواهد و زن نخواهد و این اختلاف ادامه زندگی را برای مرد غیرممکن کرده باشد، مرد میتواند درخواست طلاق بدهد. با این حال، عنوان دعوا معمولاً «طلاق به دلیل نخواستن بچه از سوی زن» نیست؛ بلکه مرد بر اساس اختیار قانونی خود برای طلاق اقدام میکند.
مطابق ماده ۱۱۳۳ قانون مدنی، مرد میتواند با رعایت شرایط مقرر در قانون از دادگاه تقاضای طلاق همسرش را داشته باشد. بنابراین برای اصل درخواست طلاق، لازم نیست حتماً ثابت کند زن از بچهدار شدن امتناع کرده یا رفتار او یکی از دلایل خاص طلاق بوده است.
مرد باید دادخواست صدور گواهی عدم امکان سازش ثبت کند و پس از طی مراحل دادگاه، داوری یا مشاوره و تعیین تکلیف حقوق مالی زن، برای اجرای طلاق به دفترخانه مراجعه کند.
آیا مرد به دلیل نخواستن بچه از سوی زن میتواند ازدواج مجدد کند؟
صرف اینکه زن بچه نمیخواهد، به مرد مجوز خودکار برای ثبت ازدواج مجدد نمیدهد. ازدواج دوم و ثبت رسمی آن تابع مقررات و تشریفات خاص خود است و در مواردی نیاز به رسیدگی و اجازه دادگاه دارد.
مرد نمیتواند تصور کند که مخالفت زن با فرزندآوری، بدون رسیدگی قضایی معادل عدم تمکین یا یکی از مجوزهای قطعی ازدواج مجدد است. اگرچه امکان ازدواج مجدد در صورت نازایی زن وجود دارد ولی در غیر این حالت اگر مرد قصد ازدواج مجدد داشته باشد، باید مسیر قانونی مربوط را طی کند و شرایط پرونده در دادگاه بررسی شود.
ازدواج مجدد مرد نیز ممکن است برای زن، بسته به شروط امضاشده در عقدنامه و نحوه انجام ازدواج، حق استفاده از وکالت در طلاق یا طرح ادعاهای دیگر ایجاد کند. بنابراین اختلاف درباره بچهدار شدن بهتر است بهجای اقدام یکجانبه، ابتدا از طریق گفتوگو و مشاوره تخصصی پیگیری شود.
حقوق مالی زن در طلاق به دلیل نخواستن بچه
نخواستن بچه باعث از بین رفتن خودکار مهریه و سایر حقوق مالی زن نمیشود. در طلاق به درخواست مرد، دادگاه باید درباره حقوق مالی زن تعیین تکلیف کند.
بر اساس ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده، دادگاه هنگام صدور رأی طلاق باید وضعیت مهریه، نفقه، اجرتالمثل ایام زوجیت، جهیزیه و سایر حقوق مرتبط را مشخص کند. ثبت طلاق نیز اصولاً به پرداخت حقوق مالی زن، رضایت او یا صدور حکم اعسار و تقسیط وابسته است.
مهریه
مهریه زن به دلیل مخالفت با بچهدار شدن ساقط نمیشود. زن از زمان وقوع عقد مالک مهریه است و میتواند آن را مطالبه کند، مگر آنکه خودش تمام یا بخشی از آن را بخشیده باشد یا دلیل قانونی دیگری برای سقوط آن وجود داشته باشد.
نفقه
نفقه گذشته زن در صورت وجود شرایط قانونی قابل مطالبه است. درباره نفقه زمان عده نیز نوع طلاق و وضعیت پرونده اهمیت دارد. صرف نخواستن فرزند، بدون اثبات عدم تمکین، موجب از بین رفتن حق نفقه نمیشود.
اجرتالمثل ایام زوجیت
اگر زن در طول زندگی مشترک کارهایی را که شرعاً بر عهده او نبوده، به دستور یا با درخواست شوهر و بدون قصد رایگان انجام داده باشد، ممکن است مستحق اجرتالمثل باشد. دادگاه در پرونده طلاق این موضوع را بررسی میکند.
شرط تنصیف دارایی
اگر شرط انتقال تا نصف دارایی در سند ازدواج امضا شده باشد، اجرای آن به شرایط نوشتهشده در همان شرط بستگی دارد. معمولاً یکی از شرایط این است که طلاق به درخواست مرد باشد و ناشی از تخلف زن از وظایف همسری یا سوءرفتار او نباشد. امتناع زن از فرزندآوری بهخودیخود به معنای تحقق این استثنا نیست. مرد باید تخلف زن را اثبات کند و دادگاه درباره تحقق یا عدم تحقق شرط تصمیم میگیرد.
آیا امتناع زن از بچهدار شدن عدم تمکین است؟
صرف نخواستن بارداری یا به تعویق انداختن بچهدار شدن، بهطور خودکار عدم تمکین یا نشوز محسوب نمیشود. ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی درباره زنی است که بدون مانع مشروع از انجام وظایف زوجیت امتناع میکند؛ اما قانون تصریح نکرده است که مخالفت با بارداری بهتنهایی یکی از مصادیق نشوز باشد.
در اینجا باید میان دو وضعیت تفاوت گذاشت:
زن رابطه زناشویی دارد اما بارداری نمیخواهد
اگر زن اصل زندگی مشترک و رابطه زناشویی را رد نکرده، اما فعلاً یا برای همیشه تمایلی به بارداری ندارد، نمیتوان صرف همین موضوع را بدون بررسی شرایط، عدم تمکین دانست.
دلایل زن نیز اهمیت دارد. ممکن است مخالفت او به دلیل بیماری، خطرات بارداری، مشکلات روانی، وضعیت اقتصادی، ادامه تحصیل، نبود مسکن مناسب، اختلاف شدید خانوادگی یا آمادگی نداشتن برای پذیرش مسئولیت فرزند باشد.
زن بهطور کامل از رابطه زناشویی امتناع میکند
اگر اختلاف درباره بچهدار شدن باعث شود زن بدون عذر موجه بهطور کامل از رابطه زناشویی امتناع کند، موضوع دیگر فقط «نخواستن بچه» نیست و ممکن است از جهت تمکین مورد رسیدگی قرار گیرد.
در چنین پروندهای، دادگاه باید علت امتناع، وجود بیماری یا ضرر جسمی، وضعیت رابطه زوجین و سایر شرایط را بررسی کند. بنابراین نمیتوان هر مخالفتی با فرزندآوری را عدم تمکین نامید.
اگر زن بچه بخواهد و مرد نخواهد چه میشود؟
زن نیز نمیتواند مرد را با حکم دادگاه مجبور به فرزندآوری کند. اما اگر مرد برای مدتی طولانی و برخلاف توافق و انتظار شکلگرفته در زندگی مشترک، بهطور قطعی مانع بچهدار شدن شود، این موضوع ممکن است در شرایط خاص موجب عسر و حرج زن شود.
در یک رأی منتشرشده از دیوان عالی کشور، زن و مرد از نظر جسمی توانایی فرزندآوری داشتند، اما شوهر برای سالهای طولانی با بچهدار شدن مخالفت میکرد. دیوان عالی با توجه به گذشت حدود ۹ سال از ازدواج، اصرار مرد بر نداشتن فرزند، افزایش سن زن و آثار روحی محرومیت از مادر شدن، ادامه زندگی را برای زن مشقتبار دانست و موضوع را از مصادیق قابل بررسی عسر و حرج تشخیص داد.
این رأی به معنای آن نیست که هر اختلاف کوتاهمدت درباره زمان بچهدار شدن، فوراً برای زن حق طلاق ایجاد میکند. دادگاه معمولاً این موارد را بررسی میکند:
- مدت مخالفت مرد با فرزندآوری
- توافق یا گفتوگوهای پیش از ازدواج
- سن زن و احتمال از دست رفتن فرصت بارداری
- توانایی باروری هر دو طرف
- دلیل مرد برای نخواستن فرزند
- آثار روانی و خانوادگی اختلاف
- تلاشهای انجامشده برای مشاوره و سازش
- قطعی یا موقت بودن تصمیم مرد
مطابق ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی، زن زمانی میتواند به عسر و حرج استناد کند که ثابت شود ادامه زندگی مشترک برای او با مشقت شدید همراه شده و تحمل آن دشوار است. موارد نوشتهشده در قانون حصری نیستند و دادگاه میتواند شرایط خاص هر پرونده را بررسی کند.
زن چگونه مخالفت طولانی مرد با بچهدار شدن را ثابت کند؟
در دعوای طلاق زن، صرف ادعای شفاهی ممکن است کافی نباشد. مدارکی که میتواند برای نشان دادن مخالفت مستمر مرد استفاده شود عبارتاند از:
- پیامها و مکاتباتی که مرد در آنها صریحاً اعلام کرده فرزند نمیخواهد
- صورتجلسات مشاوره خانواده
- اقرار مرد در دادگاه
- شهادت اشخاص مطلع
- مدارک پزشکی مربوط به سلامت باروری زوجین
- مدارکی که مدت زندگی مشترک بدون فرزند را نشان میدهد
- دلایل مربوط به جلوگیری مستمر مرد از بارداری
- مدارک مربوط به آثار روانی اختلاف و مراجعه به روانشناس یا روانپزشک
وجود هرکدام از این مدارک بهتنهایی نتیجه پرونده را تضمین نمیکند. دادگاه مجموعه اوضاع و احوال زندگی مشترک را بررسی میکند.
تفاوت نخواستن بچه با ناباروری زن یا مرد
امتناع از بچهدار شدن با ناباروری یکسان نیست. در امتناع، شخص از نظر جسمی ممکن است توانایی فرزندآوری داشته باشد، اما به دلایل شخصی، اقتصادی یا خانوادگی فرزند نمیخواهد. در ناباروری، مشکل پزشکی مانع بارداری طبیعی یا فرزندآوری میشود.
این تفاوت از نظر حقوقی اهمیت دارد؛ زیرا در بعضی اسناد ازدواج شرط شده است که اگر زوجین پس از گذشت مدت مشخصی به علت عقیم بودن یا عارضه جسمی مرد صاحب فرزند نشوند، زن با احراز شرایط بتواند از وکالت در طلاق استفاده کند.
در یکی از آرای دیوان عالی کشور نیز اعلام شد منظور از صاحب فرزند شدن در شرط ضمن عقد، فرزندآوری طبیعی بوده و نمیتوان زن را مجبور کرد برای از بین بردن اثر شرط، از تلقیح مصنوعی استفاده کند. بنابراین در پروندهای که یکی از زوجین نابارور است، باید این موارد بررسی شود:
- علت پزشکی صاحب فرزند نشدن
- مدت گذشته از ازدواج
- متن دقیق شروط ضمن عقد
- انجام یا ندادن درمانهای متعارف
- رضایت یا مخالفت با روشهای کمکباروری
- امکان استناد زن به وکالت در طلاق یا عسر و حرج
سوالات متداول
اگر مرد بچه بخواهد و زن نخواهد چه میشود؟
مرد نمیتواند زن را مجبور به بارداری کند. اگر اختلاف حل نشود، مرد میتواند مطابق ماده ۱۱۳۳ قانون مدنی درخواست طلاق بدهد و حقوق مالی زن را تعیین تکلیف کند.
آیا امتناع زن از بچهدار شدن نشوز محسوب میشود؟
صرف نخواستن بارداری بهطور خودکار نشوز نیست. اگر زن بهطور کامل و بدون دلیل موجه از رابطه زناشویی نیز امتناع کند، موضوع تمکین جداگانه بررسی میشود.
آیا نخواستن بچه از سوی زن باعث از بین رفتن مهریه میشود؟
خیر. مخالفت زن با فرزندآوری باعث سقوط خودکار مهریه نمیشود. مهریه حق مالی ناشی از عقد است و برای از بین رفتن آن باید دلیل قانونی یا بخشش معتبر وجود داشته باشد.
آیا مرد میتواند برای اجبار زن به بارداری دادخواست بدهد؟
خیر. دعوایی با نتیجه الزام زن به بارداری یا انجام درمانهای باروری قابل تحمیل نیست.
آیا زن میتواند شوهرش را مجبور به بچهدار شدن کند؟
خیر. زن نیز نمیتواند مرد را با حکم دادگاه مجبور به فرزندآوری کند. اما مخالفت طولانی و مستمر مرد ممکن است در شرایط خاص از دلایل عسر و حرج زن باشد.
آیا ناباروری با نخواستن بچه یک حکم دارد؟
خیر. ناباروری یک وضعیت پزشکی است، اما نخواستن بچه تصمیم شخصی است. در ناباروری ممکن است شروط ضمن عقد، مدارک پزشکی و امکان استفاده زن از وکالت در طلاق بررسی شود.