اگر زن به دلیل ناباروری قادر به بچهدار شدن نباشد، مرد نمیتواند بدون طی تشریفات قانونی مستقیماً ازدواج دوم خود را ثبت کند. عقیم بودن زن یکی از مواردی است که مرد میتواند با استناد به آن از دادگاه خانواده تقاضای تجویز ازدواج مجدد کند؛ اما صدور اجازه خودکار نیست و باید علت بچهدار نشدن، مدارک پزشکی و شرایط پرونده بررسی شود.
صرف اینکه زن و شوهر چند سال صاحب فرزند نشدهاند، ثابت نمیکند مشکل از زن است. ممکن است علت ناباروری از ناحیه مرد، زن، هر دو یا نامشخص باشد. به همین دلیل، دادگاه میتواند موضوع را به پزشکی قانونی یا مرجع تخصصی ارجاع دهد.
اگر مرد بدون رضایت همسر اول و بدون گرفتن اجازه قبلی دادگاه ازدواج مجدد کند، این اقدام ممکن است به زن امکان استفاده از شرط ضمن عقد و درخواست طلاق بدهد. همچنین باید میان «نداشتن اجازه ازدواج مجدد» و «ثبت نکردن ازدواج دائم» تفاوت گذاشت؛ زیرا ثبت نکردن نکاح دائم ضمانت اجرای کیفری جداگانه دارد.
اگر زن بچهدار نشود مرد میتواند ازدواج مجدد کند؟
بله، عقیم بودن زن میتواند یکی از دلایل قانونی مرد برای درخواست ازدواج مجدد باشد؛ اما مرد صرفاً با ادعای نازایی همسر نمیتواند مستقیماً ازدواج دوم را ثبت کند.
مرد باید دادخواستی با خواسته «تجویز ازدواج مجدد» به دادگاه خانواده ارائه دهد و ثابت کند صاحب فرزند نشدن زوجین به وضعیت باروری زن مربوط است. دادگاه همسر اول را برای ارائه توضیح دعوت میکند و در صورت لزوم، موضوع را به پزشکی قانونی یا مرجع تخصصی ارجاع میدهد. نتیجه پرونده ممکن است یکی از این حالتها باشد:
- ناباروری زن اثبات شود و دادگاه اجازه ازدواج مجدد بدهد؛
- معلوم شود مشکل باروری از ناحیه مرد یا هر دو نفر است و درخواست رد شود؛
- مدارک برای تشخیص علت کافی نباشد و دادگاه تحقیقات یا معاینات بیشتری انجام دهد؛
- زن از مراجعه به مرجع پزشکی خودداری کند و دادگاه این رفتار را همراه با سایر دلایل پرونده ارزیابی کند.
بنابراین بچهدار نشدن بهتنهایی مجوز قطعی ازدواج مجدد نیست؛ آنچه اهمیت دارد اثبات علت ناباروری و صدور اجازه دادگاه است.
مبنای قانونی ازدواج مجدد به دلیل نازایی زن
ماده ۱۶ قانون حمایت خانواده ۱۳۵۳، عقیم بودن زن را یکی از مواردی میداند که مرد میتواند برای ازدواج مجدد به آن استناد کند. رویه قضایی نیز با وجود تصویب قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱، همچنان در پروندههای تجویز ازدواج مجدد به مواد ۱۶ و ۱۷ قانون سال ۱۳۵۳ استناد میکند.
-
رضایت همسر اول: اگر زن اول رضایتنامه رسمی برای ازدواج مجدد صادر کند، مرد میتواند بدون مراجعه به دادگاه، مستقیماً ازدواج دوم را در دفترخانه ثبت کند. ازدواج دوم بدون رضایت همسر اول تبعات قانونی دارد.
-
اجازه دادگاه خانواده: در صورت نبود رضایت همسر اول، مرد باید به دادگاه خانواده مراجعه کرده و با استناد به دلایلی مثل نازایی زن، درخواست صدور اجازه ازدواج مجدد کند.
همچنین در ماده ۱۶ مدت مشخصی مانند سه یا پنج سال برای طرح درخواست ازدواج مجدد به علت ناباروری تعیین نشده است. طول مدت بیفرزندی فقط یکی از قرائن پرونده است و نباید با شرط پنجساله مربوط به طلاق زن به دلیل ناباروری مرد اشتباه شود.
نازایی زن در دادگاه چگونه بررسی میشود؟
در پزشکی، ناباروری معمولاً زمانی مطرح میشود که با وجود رابطه منظم و بدون استفاده از روش پیشگیری، پس از مدت مشخصی بارداری رخ ندهد. اما برای پرونده ازدواج مجدد، صرف استفاده از عنوان پزشکی ناباروری کافی نیست. دادگاه باید بررسی کند:
- آیا زن از نظر بارداری مشکل پزشکی دارد؟
- آیا مرد از نظر باروری سالم است؟
- آیا مشکل مربوط به هر دو نفر است؟
- آیا زوجین عملاً برای بارداری اقدام کردهاند یا از بارداری جلوگیری کردهاند؟
- آیا مشکل موقت، قابل درمان یا پایدار است؟
- نظریه پزشکی قانونی یا پزشک متخصص درباره علت صاحب فرزند نشدن چیست؟
به همین دلیل، صرف ارائه یک نسخه، گزارش درمانی قدیمی یا اظهار مرد مبنی بر نازایی همسر برای اثبات دعوا کافی نیست.
نازایی زن برای ازدواج مجدد چگونه اثبات میشود؟
در این بخش شرایط اثبات نازایی زن برای ازدواج مجدد مرد بررسی شده است که به شرح زیر است:
مدارک درمان ناباروری
سوابق مراجعه به متخصص زنان، مراکز درمان ناباروری، آزمایشها، سونوگرافیها، گزارش عمل جراحی و نتایج درمانهای قبلی میتواند به دادخواست پیوست شود.
این مدارک آغاز رسیدگی هستند و دادگاه ممکن است برای تصمیم نهایی به نظریه پزشکی قانونی نیاز داشته باشد.
بررسی وضعیت باروری مرد
مرد نمیتواند صرفاً با ارائه مدارک مربوط به زن، علت ناباروری را قطعی بداند. ممکن است لازم باشد وضعیت باروری خود او نیز بررسی شود؛ زیرا صاحب فرزند نشدن ممکن است از ناحیه مرد یا هر دو زوج باشد.
اگر مشخص شود مرد نیز دچار مشکل مؤثر در باروری است، استناد او به عقیم بودن زن ممکن است با مشکل روبهرو شود.
ارجاع به پزشکی قانونی
دادگاه میتواند زن یا هر دو زوج را برای تشخیص علت ناباروری به پزشکی قانونی یا کمیسیون تخصصی معرفی کند. نظر کارشناسی ممکن است درباره توانایی بارداری طبیعی، قابلیت درمان، علت ناباروری و نقش هر یک از زوجین باشد.
خودداری زن از انجام معاینه
امتناع زن از مراجعه به پزشکی قانونی بهتنهایی به معنای اثبات قطعی عقیم بودن نیست. اما دادگاه میتواند این خودداری را همراه با مدت زندگی، سوابق درمان، اظهارات طرفین و سایر دلایل پرونده ارزیابی کند.
در یک نمونه رأی، خودداری مکرر زن از مراجعه به پزشک همراه با سالها بیفرزندی از قرائن مؤثر در صدور اجازه ازدواج مجدد شناخته شد.
مراحل و مدارک لازم برای گرفتن اجازه ازدواج مجدد به علت ناباروری همسر
اگر مردی بخواهد به دلیل ناباروری همسر خود ازدواج دوم انجام دهد، باید از مسیر قانونی و قضایی عبور کند. برای ازدواج مجدد مرد، یا رضایت کتبی همسر اول لازم است یا اجازه رسمی دادگاه خانواده.
در صورتی که همسر اول رضایت ندهد، مرد باید دلایل قانونی مانند نازایی، عدم تمکین یا عسر و حرج را به دادگاه ارائه دهد. اگر یکی از این مسیرها طی نشود، ثبت ازدواج دوم قانونی نخواهد بود و ممکن است مرد با مجازات قانونی مواجه شود.
مرحله اول: تنظیم دادخواست تجویز ازدواج مجدد
مرد باید به دادگاه خانواده محل اقامت همسر اول مراجعه کرده و دادخواست رسمی با عنوان درخواست اجازه ازدواج مجدد ثبت کند. در متن دادخواست، باید علت اقدام، یعنی عدم توانایی همسر در بارداری، بهروشنی قید شود.
مدارک موردنیاز برای پیوست به دادخواست
- کپی عقدنامه و شناسنامه زوجین
- مدارک پزشکی مربوط به ناباروری همسر
- گواهی از مراکز درمان ناباروری (در صورت وجود)
- معرفینامه برای ارجاع همسر به پزشکی قانونی (توسط دادگاه صادر میشود)
- فیش واریزی هزینه دادرسی
مرحله دوم: رسیدگی دادگاه و ارجاع به پزشکی قانونی
پس از ثبت دادخواست، دادگاه:
- همسر اول را برای ارائه توضیحات احضار میکند؛
- زن را برای بررسی به پزشکی قانونی یا مراکز درمانی تخصصی ارجاع میدهد؛
- در صورت نیاز، جلسه دادرسی با حضور طرفین برگزار میشود.
در این مرحله، دادگاه بررسی میکند که آیا زن واقعاً از نظر پزشکی ناتوان از بارداری است یا خیر.
مرحله سوم: صدور اجازه ازدواج دوم یا رد درخواست
اگر دادگاه با استناد به مدارک پزشکی و استماع اظهارات طرفین، به این نتیجه برسد که همسر مرد دچار ناباروری دائمی یا طولانیمدت است، میتواند اجازه ازدواج دوم را برای یک بار صادر کند.
نکته مهم این است که در برخی آراء آمده است که دادگاه تنها در صورت احراز «عدم امکان درمان» یا «طول مدت نازایی» اقدام به صدور این مجوز میکند. صرف باردار نشدن در یک یا دو سال کافی نیست.
بررسی رأی دیوان عالی کشور درباره ازدواج مجدد به جهت عدم باروری زوجه
کی از مهمترین و تأثیرگذارترین آراء صادرشده در زمینه ازدواج دوم مرد به دلیل نازایی همسر اول، رأی شعبه ۲۲ دیوان عالی کشور است که بهصراحت بر نقش شروط ضمن عقد و لزوم رعایت تشریفات قانونی تأکید دارد. در حالیکه قوانین در زمینه طلاق به دلیل نازایی زن سختگیری چندانی نشان نمیدهند و حتی مرد برای طلاق نیاز به اثبات ناباروری زن ندارد، اما در مقابل، قانونگذار در مورد ازدواج مجدد مرد بهخاطر نازایی، رویکردی محدودکننده و نظارتی اتخاذ کرده است.
خلاصه پرونده موردنظر
در این پرونده، مردی بدون رضایت همسر اول و بدون اخذ اجازه دادگاه اقدام به ازدواج مجدد کرده بود. مرد در دفاعیات خود، علت تجدید فراش را ناباروری زن عنوان کرده و مدعی بود هزینههای درمان زیادی پرداخت کرده و در نهایت همسر دوم او توانسته بچهدار شود. در مقابل، زن اول به استناد بند ۱۲ عقدنامه، درخواست اعمال وکالت در طلاق را مطرح کرده بود.
نظر دادگاه بدوی و تجدیدنظر
- دادگاه بدوی: چون زن نابارور بوده و امکان بارداری تنها از طریق IVF وجود داشته، خواسته زوجه (برای طلاق) را رد کرد.
- دادگاه تجدیدنظر: به استناد عدم رضایت همسر اول و عدم اخذ اجازه دادگاه، رأی قبلی را نقض و گواهی عدم امکان سازش صادر کرد.
رأی نهایی دیوان عالی کشور
دیوان عالی کشور با بررسی کامل پرونده، رأی دادگاه تجدیدنظر را تأیید و ابرام کرد و در بخشی از رأی چنین اعلام شد «حتی در فرضی که زوجه نازا باشد، ازدواج مجدد مرد بدون رضایت همسر اول و بدون مجوز دادگاه، موجب تحقق شرط ضمن عقد شده و زن میتواند خود را مطلقه نماید.»
این رأی نشان میدهد که دادگاهها در تفسیر شرط ضمن عقد و ماده ۱۱۱۹ قانون مدنی سختگیرانه عمل میکنند و نازایی زن بهتنهایی توجیهکننده ازدواج دوم بدون تشریفات نیست.
اهمیت رأی در رویه قضایی
رأی دیوان عالی کشور نهتنها یک مورد خاص را حل کرده، بلکه بهعنوان یک رأی وحدترویه غیررسمی، مسیر قضات در پروندههای مشابه را نیز روشن کرده است. نتیجهای که از این رأی گرفته میشود:
مردان باید حتماً یکی از دو مسیر قانونی (رضایت زن یا اجازه دادگاه) را طی کنند؛ وگرنه، هم ازدواج دوم با خطر مواجه میشود و هم زن اول میتواند با استناد به شروط ضمن عقد، طلاق بگیرد.
آیا برای ازدواج مجدد به دلیل نازایی باید چند سال صبر کرد؟
قانون برای درخواست ازدواج مجدد به علت عقیم بودن زن، مدت ثابت و مشخصی تعیین نکرده است. بنابراین نمیتوان گفت مرد حتماً باید سه سال، پنج سال یا مدت دیگری صبر کند.
با این حال، هرچه مدت زندگی مشترک، سابقه اقدام واقعی برای بارداری و مدارک پزشکی روشنتر باشد، امکان بررسی دقیقتر ادعا بیشتر میشود. در مقابل، اگر مدت کوتاهی از ازدواج گذشته باشد، زوجین از بارداری جلوگیری کرده باشند یا هنوز علت پزشکی مشخص نشده باشد، دادگاه ممکن است درخواست را زودهنگام یا اثباتنشده تشخیص دهد.
مدت پنجسالهای که در بعضی مطالب حقوقی گفته میشود، مربوط به شرط ضمن عقد زن برای طلاق در صورت ناباروری مرد است و نباید به دادخواست ازدواج مجدد به علت نازایی زن تعمیم داده شود.
نمونه دادخواست ازدواج مجدد به دلیل نازایی زن
ریاست محترم دادگاه خانواده
با سلام و احترام
اینجانب و خوانده به موجب سند نکاحیه شماره … مورخ … با یکدیگر ازدواج دائم کردهایم. از زمان شروع زندگی مشترک تاکنون مدت … سال گذشته و با وجود تمایل اینجانب به فرزندآوری و مراجعات پزشکی انجامشده، صاحب فرزند نشدهایم.
بر اساس مدارک پزشکی و سوابق درمانی پیوست، علت صاحب فرزند نشدن به وضعیت باروری خوانده مربوط است. با وجود پیگیریهای درمانی و گفتوگوهای انجامشده، امکان فرزندآوری فراهم نشده است.
با توجه به اینکه عقیم بودن زن در بند ۸ ماده ۱۶ قانون حمایت خانواده ۱۳۵۳ از موارد قابل استناد برای درخواست ازدواج مجدد شناخته شده است، تقاضا دارم دستور ارجاع زوجین به پزشکی قانونی صادر و پس از احراز علت ناباروری، حکم بر تجویز ازدواج مجدد اینجانب صادر شود.
نام و نام خانوادگی
تاریخ
امضا
دلایل و مستندات
۱. تصویر مصدق سند ازدواج
۲. مدارک هویتی
۳. سوابق و مدارک درمان ناباروری
۴. نظریه پزشک متخصص یا مرکز درمان ناباروری
۵. درخواست ارجاع زوجین به پزشکی قانونی
۶. سایر مدارک و مستندات
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون ازدواج مجدد به دلیل نازایی زن مطرح شده است:
❓ اگر زن بچهدار نشود، مرد میتواند ازدواج مجدد کند؟
مرد میتواند به علت عقیم بودن زن از دادگاه تقاضای تجویز ازدواج مجدد کند، اما بچهدار نشدن بهتنهایی کافی نیست و باید علت ناباروری و شرایط پرونده بررسی شود.
❓ آیا رضایت زن اول برای ازدواج مجدد کافی است؟
رضایت زن یکی از دلایل قانونی است، اما مقاله نباید آن را جایگزین مطلق رسیدگی و اجازه دادگاه معرفی کند. برای ثبت قانونی ازدواج مجدد، مسیر قضایی و ثبتی باید رعایت شود.
❓ من چند ساله ازدواج کردم ولی بچهدار نشدیم؛ اگر مشکل از همسرم باشه میتونم بدون رضایتش زن دوم بگیرم؟
اگر همسر شما نازا باشد، میتوانید با ارائه مدارک پزشکی و طرح دادخواست در دادگاه خانواده، درخواست ازدواج مجدد بدهید. اما توجه داشته باشید که صرف نازایی کافی نیست؛ باید دادگاه پس از بررسی کامل، مجوز رسمی صادر کند. بدون این اجازه، حتی اگر زن نازا باشد، ازدواج دوم شما غیرقانونی محسوب میشود.
❓ همسرم با ازدواج دوم من به دلیل ناباروری مخالفه؛ آیا فقط با حکم دادگاه میتونم ازدواج کنم؟
بله، اگر همسر اول رضایت ندهد، تنها راه قانونی، دریافت مجوز از دادگاه خانواده است. دادگاه دلایل شما را بررسی میکند، از جمله ناباروری زن، و در صورت احراز شرایط قانونی، اجازه ازدواج دوم برای یکبار صادر میشود. ثبت ازدواج دوم بدون طی این مراحل، تخلف قانونی است.
❓ در عقدنامه ما شرط ضمن عقد هست که اگه شوهرم زن دوم بگیره من وکیل در طلاق بشم؛ اگر من نازا باشم و اون زن دوم بگیره، بازم میتونم طلاق بگیرم؟
بله، حتی اگر مشکل باروری از سمت شما باشد، ولی همسر شما بدون رضایت شما و بدون مجوز دادگاه ازدواج مجدد کرده باشد، شرط ضمن عقد محقق شده و میتوانید از حق طلاق خود استفاده کنید. این موضوع در رأی دیوان عالی کشور نیز تأیید شده است.