رسیدگی به جرایم سیاسی و مطبوعاتی در صلاحیت دادگاه کیفری یک مرکز استان محل وقوع جرم است و باید بهصورت علنی و با حضور هیأت منصفه انجام شود. این یعنی اگر اتهام واقعاً «سیاسی» یا «مطبوعاتی» تشخیص داده شود، پرونده از نظر شیوه رسیدگی با بسیاری از پروندههای کیفری عادی فرق دارد.
با این حال، هر مطلب منتشرشده در رسانه یا شبکه اجتماعی الزاماً جرم مطبوعاتی نیست. ابتدا باید مشخص شود رسانه مشمول قانون مطبوعات هست یا نه، عنوان اتهام چیست، شکایت یا اعلام جرم از کجا شروع شده و دادسرای صالح برای تحقیقات مقدماتی کدام است.
در این مقاله توضیح میدهیم جرایم مطبوعاتی چیست، رسیدگی به جرایم سیاسی و مطبوعاتی در صلاحیت کدام دادگاه است، نقش هیأت منصفه چیست، دادسرای فرهنگ و رسانه چه جایگاهی دارد و نحوه شکایت یا رسیدگی در این پروندهها چگونه پیش میرود.
رسیدگی به جرایم سیاسی و مطبوعاتی در صلاحیت کدام دادگاه است؟
رسیدگی به جرایم سیاسی و مطبوعاتی در صلاحیت دادگاه کیفری یک مرکز استان محل وقوع جرم است. این رسیدگی باید علنی و با حضور هیأت منصفه انجام شود؛ مگر در موارد استثنایی که قانون اجازه غیرعلنی شدن جلسه را داده باشد.
بنابراین اگر پرونده واقعاً عنوان جرم سیاسی یا مطبوعاتی داشته باشد، مرجع رسیدگی نهایی دادگاه کیفری یک مرکز استان است، نه دادگاه کیفری دو یا دادگاه عمومی شهرستان. البته تحقیقات مقدماتی ممکن است در دادگاه کیفری یک انجام نشود و در دادسرای محل وقوع جرم انجام شود و در تهران معمولاً دادسرای فرهنگ و رسانه نقش اصلیتری در این نوع پروندهها دارد.
نکته مهم این است که «مطبوعاتی بودن» فقط به معنی انتشار یک مطلب در فضای عمومی نیست. باید رسانه، نوع انتشار و عنوان اتهام بررسی شود. بعضی رفتارها اگر در یک نشریه یا پایگاه خبری دارای مجوز رخ دهد، ممکن است جرم مطبوعاتی محسوب شود؛ اما همان رفتار در یک صفحه شخصی یا کانال بدون مجوز ممکن است تحت عنوان عمومی مثل نشر اکاذیب، توهین، افترا یا جرم رایانهای بررسی شود.
چه رسانههایی مشمول قانون مطبوعات هستند؟
برای اینکه یک پرونده «مطبوعاتی» محسوب شود، فقط انتشار عمومی یک مطلب کافی نیست. باید بررسی شود که مطلب در قالب رسانهای منتشر شده که مشمول قانون مطبوعات است یا نه؛ مثل روزنامه، مجله، نشریه، پایگاه خبری یا رسانهای که فعالیت آن در چارچوب مقررات مطبوعاتی قابل شناسایی باشد.
در مقابل، هر صفحه شخصی، کانال تلگرامی، پیج اینستاگرامی یا سایت بدون مجوز الزاماً رسانه مطبوعاتی محسوب نمیشود. البته این به معنی بیمسئولیتی منتشرکننده نیست؛ اگر محتوای منتشر شده در دسته جرایم تلگرامی قرار گیرد و یا شامل توهین، افترا، نشر اکاذیب، تهدید، افشای اطلاعات خصوصی یا جرم رایانهای باشد، ممکن است از مسیر عمومی کیفری یا جرایم رایانهای پیگیری شود.
بنابراین قبل از اینکه بگوییم یک اتهام «جرم مطبوعاتی» است، باید سه چیز روشن شود، رسانه چه وضعیتی دارد، مطلب در چه بستری منتشر شده و عنوان اتهام دقیقاً چیست. همین تشخیص روی دادگاه صالح، حضور هیأت منصفه و نحوه رسیدگی اثر میگذارد.
مفهوم مطبوعات در گذشته به نشریات کاغذی مانند روزنامهها، هفتهنامهها و مجلات محدود میشد، اما با تحول فناوری اطلاعات و توسعه فضای دیجیتال، تعریف آن گسترش یافت. امروز، قانونگذار نهتنها رسانههای چاپی بلکه نشریات الکترونیکی را نیز در دایره شمول قوانین مطبوعات قرار داده است.
جرایم مطبوعاتی چیست و چه مصادیقی دارد؟
جرم مطبوعاتی زمانی مطرح میشود که رفتار مجرمانه در ارتباط با فعالیت مطبوعاتی یا از طریق رسانه مشمول قانون مطبوعات انجام شده باشد. بنابراین صرف اینکه یک مطلب در اینترنت منتشر شده یا بازدید زیادی داشته، بهتنهایی آن را جرم مطبوعاتی نمیکند.
در این پروندهها معمولاً دادگاه بررسی میکند که مطلب منتشرشده چه محتوایی داشته، رسانه منتشرکننده چه وضعیتی دارد، انتشار از سوی چه شخصی انجام شده و عنوان اتهام با قانون مطبوعات ارتباط دارد یا باید ذیل عناوین عمومیتری مثل توهین، افترا، نشر اکاذیب، افشای اطلاعات خصوصی یا جرم رایانهای بررسی شود. جرایم مطبوعاتی بهطور کلی به دو دسته اصلی تقسیم میشوند:
۱. جرایمی که فقط از طریق مطبوعات قابل تحقق هستند
این دسته شامل جرایمی است که ماهیت آنها به خود رسانه گره خورده و بدون انتشار در مطبوعات تحقق نمییابند به عنوان نمونه:
- انتشار نشریه بدون مجوز رسمی
- سرقت ادبی و انتشار مطالب به نام خود
- تقلید غیرقانونی از عنوان، قالب یا لوگوی نشریات دیگر
- سرقت علمی و سوءاستفاده از محتوای دیگران
- چاپ مطالب خلاف شئون اخلاقی یا مغایر با عفت عمومی
۲. جرایمی که مطبوعات وسیله ارتکاب آنها هستند
در این موارد، مطبوعات ابزار ارتکاب جرم محسوب میشوند؛ بهعبارتی این جرایم میتوانند از طرق دیگر هم رخ دهند، اما اگر از طریق مطبوعات صورت گیرد، عنوان “جرم مطبوعاتی” پیدا میکند به عنوان نمونه:
- نشر اکاذیب برای تشویش اذهان عمومی
- توهین به اشخاص حقیقی یا حقوقی
- افتراء یا اتهام زدن بیدلیل در نشریات
- افشای اسناد محرمانه دولتی یا قضایی
- تبلیغ علیه نظام یا توهین به مقدسات
- تحریک به آشوب یا اغتشاش از طریق محتوای منتشره
نکته مهم در ملاک تشخیص اینکه یک عمل، “جرم مطبوعاتی” محسوب میشود یا خیر، نه فقط محتوا بلکه نحوه و محل انتشار آن نیز هست. مثلاً توهین در گفتوگوی خصوصی با توهین منتشرشده در یک روزنامه رسمی، تفاوت حقوقی چشمگیری دارد.
نحوه رسیدگی به جرایم مطبوعاتی چگونه است؟
رسیدگی به جرایم مطبوعاتی در نظام حقوقی ایران، دارای فرایندی مشخص و منطبق با اصول ویژه آیین دادرسی کیفری است. به دلیل ماهیت حساس این جرایم و ارتباط مستقیم آنها با آزادی بیان و حقوق عمومی، قانونگذار روند رسیدگی به آنها را شفاف، چندمرحلهای و تحت نظارت دقیق قرار داده است. فرایند رسیدگی به جرایم مطبوعاتی معمولاً با یکی از موارد زیر آغاز میشود:
- شکایت شاکی خصوصی یا اعلام جرم دادستان؛
- بررسی اولیه در دادسرا؛
- تشخیص اینکه موضوع مطبوعاتی است یا عنوان عمومی دارد؛
- تحقیقات مقدماتی، احضار و دفاع مدیرمسئول/نویسنده/منتشرکننده حسب مورد؛
- صدور قرار منع تعقیب یا کیفرخواست؛
- ارسال پرونده به دادگاه کیفری یک مرکز استان؛
- رسیدگی علنی با حضور هیأت منصفه؛
- اعلام نظر هیأت منصفه؛
- صدور رأی توسط دادگاه.
ویژگیهای رسیدگی در دادگاه جرایم مطبوعاتی چیست؟
برخلاف بسیاری از جرایم کیفری که رسیدگی به آنها در جلسات غیرعلنی و بدون حضور هیأت منصفه انجام میشود، جرایم مطبوعاتی به دلیل پیوند مستقیم با آزادی بیان، دارای سازوکار متفاوت و شفافتری در دادگاه هستند. قانونگذار برای حفظ حقوق متهمان مطبوعاتی و رعایت ملاحظات عمومی، دو ویژگی کلیدی برای این جلسات در نظر گرفته است: علنی بودن رسیدگی و حضور هیأت منصفه.
رسیدگی علنی؛ اصل، نه استثناء
طبق اصل ۱۶۸ قانون اساسی و ماده ۳۰۵ قانون آیین دادرسی کیفری، رسیدگی به جرایم مطبوعاتی باید علنی باشد. این به آن معناست که جلسات دادگاه، برخلاف بسیاری از پروندههای کیفری دیگر، در معرض دید عموم و حتی رسانهها قرار دارند اما استثناء برای قانونی علنی بودن نیز وجود دارد. بر اساس ماده ۳۵۲ قانون آیین دادرسی کیفری، در موارد خاصی مانند:
- جرائم علیه منافی عفت
- موضوعاتی که انتشار آنها مخل امنیت عمومی یا احساسات مذهبی باشد
- یا در جرایم قابل گذشت به درخواست شاکی
دادگاه میتواند جلسه را غیرعلنی برگزار کند.
حضور الزامی هیأت منصفه در دادگاه مطبوعات
قانونگذار برای تضمین قضاوت عادلانه در پروندههای مطبوعاتی، حضور هیأت منصفه را در جلسات رسیدگی الزامی کرده است. طبق ماده ۳۰۵ ق.آ.د.ک، دادگاه تنها در صورت حضور هیأت منصفه صلاحیت رسیدگی به جرایم مطبوعاتی را دارد.
اگر هیأت منصفه در جلسه حاضر نباشد، جلسه قانونی نیست و نمیتوان حکمی صادر کرد. این ویژگی، یکی از مهمترین امتیازات فرآیند رسیدگی به جرایم مطبوعاتی است که در بسیاری از نظامهای قضایی دیگر نیز وجود دارد.
نظر هیأت منصفه برای قاضی الزامآور است؟
هیأت منصفه در پایان رسیدگی، نظر خود را درباره مجرم یا بیگناه بودن متهم و همچنین استحقاق یا عدم استحقاق تخفیف اعلام میکند. این نظر در روند دادرسی اهمیت دارد، اما تصمیم نهایی با قاضی دادگاه است.
بر اساس رأی وحدت رویه شماره ۸۳۷ دیوان عالی کشور، قاضی در صدور رأی الزام قانونی به تبعیت از نظر هیأت منصفه ندارد. بنابراین حتی اگر هیأت منصفه نظر به برائت یا مجرمیت بدهد، دادگاه باید بر اساس قانون، دلایل پرونده و استدلال قضایی رأی صادر کند.
پس نقش هیأت منصفه را نباید تشریفاتی دانست، اما نباید آن را جایگزین رأی دادگاه هم تصور کرد. نظر هیأت منصفه بخشی از روند رسیدگی است، نه حکم نهایی پرونده. همچنین اعضای هیأت منصفه موظف اند در اولین جلسه دادرسی سوگند یاد کنند که بیطرفانه، بدون تأثیر از تمایلات سیاسی یا عقیدتی و با رعایت تقوا و عدالت، نظر دهند.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون نحوه رسیدگی به جرایم مطبوعاتی را مشاهده می فرمایید:
❓من مدیر یک پایگاه خبری آنلاین هستم. اگر به انتشار یک گزارش متهم شوم، باید در کدام دادگاه پاسخگو باشم؟
اگر گزارش منتشر شده از نظر مراجع قضایی جرم مطبوعاتی تلقی شود، رسیدگی به پرونده شما در دادگاه کیفری یک مرکز استان محل انتشار گزارش انجام خواهد شد. این دادگاه موظف است با حضور هیأت منصفه و بهصورت علنی به اتهام رسیدگی کند. قبل از آن، تحقیقات مقدماتی در دادسرای محل وقوع جرم یا دادسرای فرهنگ و رسانه (در تهران) انجام میشود.
❓اگر هیأت منصفه در دادگاه نظر به برائت من بدهد، آیا قاضی باید من را تبرئه کند؟
طبق قانون مطبوعات، اگر هیأت منصفه رأی به بیگناهی بدهد، قاضی موظف است حکم برائت صادر کند. اما در صورتی که هیأت منصفه رأی به مجرمیت دهد، قاضی میتواند با استناد قانونی، حکم متفاوتی صادر کند. این موضوع در رأی وحدت رویه دیوان عالی کشور نیز تأیید شده است.
❓اگر توانایی گرفتن وکیل نداشته باشم، چطور از خودم دفاع کنم؟
در پروندههای مطبوعاتی، اگر توانایی مالی برای گرفتن وکیل نداشته باشید، میتوانید از دادگاه درخواست وکیل معاضدتی کنید. در موارد خاص، قاضی موظف است وکیل تسخیری برای شما تعیین کند تا از حقوقتان دفاع کند.
❓آیا فعالیت من در یک کانال تلگرامی هم میتواند مشمول جرایم مطبوعاتی شود؟
اگر فعالیت شما در رسانهای بدون مجوز رسمی از وزارت ارشاد انجام شود (مثل کانالهای تلگرامی یا پیجهای اینستاگرامی شخصی)، مشمول قانون مطبوعات نمیشود. اما در صورت ارتکاب جرم (مثلاً توهین یا نشر اکاذیب)، ممکن است تحت عناوین کیفری عمومی و با عنوان جرم رایانهای یا افترا تحت پیگرد قرار بگیرد.