اگر دادگاه یا مرجعی که پرونده در آن مطرح شده صلاحیت رسیدگی نداشته باشد، باید با لایحه ایراد عدم صلاحیت، از همان مرجع بخواهید قرار عدم صلاحیت صادر کند و پرونده را به مرجع صالح بفرستد. متن این لایحه در پرونده حقوقی، کیفری، دادسرا، دادگاه صلح و شورای حل اختلاف یکسان نیست و اگر مستند قانونی اشتباه انتخاب شود، ممکن است ایراد شما جدی گرفته نشود.
در دعاوی حقوقی، ایراد عدم صلاحیت معمولاً باید تا پایان اولین جلسه دادرسی مطرح شود؛ اما اگر موضوع مربوط به صلاحیت ذاتی باشد، دادگاه نیز باید رأساً آن را بررسی کند. در ادامه، چند نمونه لایحه کاربردی برای وضعیت های مختلف میآید و تفاوت صلاحیت ذاتی، محلی، مهلت طرح ایراد و اشتباهات رایج توضیح داده میشود. در این مقاله با زبانی ساده و حقوقی، به بررسی کامل ایراد عدم صلاحیت ذاتی، تفاوت آن با صلاحیت نسبی، قوانین مرتبط، نمونه لایحه، و نکات مربوط به واخواهی و تجدیدنظر خواهیم پرداخت.
ایراد عدم صلاحیت ذاتی چیست؟
ایراد عدم صلاحیت ذاتی زمانی مطرح میشود که دادگاه یا مرجع رسیدگیکننده اساساً از نظر نوع، صنف یا درجه، شایستگی قانونی برای رسیدگی به موضوع را نداشته باشد. در اینجا مشکل این نیست که پرونده در شهر اشتباه مطرح شده؛ مشکل این است که مرجع انتخابشده از پایه، مرجع درست رسیدگی نیست.
برای مثال، اگر موضوع پرونده باید در دادگاه خانواده، دیوان عدالت اداری، دادگاه انقلاب، دادگاه کیفری یا مرجع اختصاصی دیگری مطرح شود، اما در دادگاه عمومی حقوقی طرح شده باشد، ممکن است بحث عدم صلاحیت ذاتی پیش بیاید.
صنف، نوع و درجه؛ عناصر تعیینکننده صلاحیت ذاتی
صلاحیت ذاتی از سه عنصر اصلی تشکیل شده است:
- صنف دادگاه: یعنی مرجع رسیدگی کیفری است یا حقوقی (مثلاً دعوای حقوقی نباید در دادگاه کیفری اقامه شود).
- نوع دادگاه: مشخص میکند که دادگاه عمومی باید رسیدگی کند یا دادگاه اختصاصی مانند دیوان عدالت اداری یا دادگاه انقلاب.
- درجه دادگاه: مربوط به مرحله رسیدگی است؛ بدوی یا تجدیدنظر. مثلاً دعوایی که در صلاحیت دادگاه بدوی است، نمیتواند ابتدا در تجدیدنظر مطرح شود.
قواعد آمره و غیرقابل تراضی
برخلاف صلاحیت محلی، صلاحیت ذاتی از قواعد آمره و تغییرناپذیر است. به همین دلیل هیچیک از طرفین دعوا نمیتوانند با توافق، صلاحیت ذاتی دادگاه را تغییر دهند. حتی اگر هیچکس اعتراض نکند، دادگاه موظف است رأساً بررسی کرده و در صورت فقدان صلاحیت، قرار عدم صلاحیت صادر کند.
نقش ماده ۸۴ و ۸۷ قانون آیین دادرسی مدنی
طبق بند یک ماده ۸۴ قانون آیین دادرسی مدنی، یکی از ایرادات قابل طرح در دادگاه، فقدان صلاحیت دادگاه است. همچنین طبق ماده ۸۷، ایراد باید تا پایان اولین جلسه دادرسی مطرح شود، مگر اینکه دلیل آن بعداً ایجاد شده باشد.
اثر ایراد عدم صلاحیت ذاتی در روند دادرسی
اگر ایراد عدم صلاحیت ذاتی پذیرفته شود، دادگاه به استناد ماده ۸۹ قرار عدم صلاحیت صادر میکند سپس مطابق ماده ۲۷ پرونده را به مرجع صالح ارسال مینماید. این قرار قابل اعتراض نیست، اما اگر رعایت نشود، موجب نقض رأی در تجدیدنظر یا دیوان عالی کشور خواهد شد.
ایراد عدم صلاحیت نسبی یا محلی چیست؟
ایراد عدم صلاحیت محلی زمانی مطرح میشود که نوع دادگاه درست است، اما پرونده در حوزه جغرافیایی نادرست طرح شده است. برای مثال، دعوای حقوقی علیه خواندهای که در شیراز اقامت دارد، ممکن است در تهران مطرح شود؛ در حالی که اصل کلی در بسیاری از دعاوی حقوقی، طرح دعوا در محل اقامت خوانده است.
در این حالت، دادگاه از نظر نوع و صنف ممکن است صالح باشد، اما از نظر محل رسیدگی، دادگاه مناسب نیست. به همین دلیل به آن «عدم صلاحیت محلی» یا در برخی متون «عدم صلاحیت نسبی» گفته میشود.
در دعاوی حقوقی، ایراد عدم صلاحیت محلی باید بهموقع مطرح شود. اگر خوانده وارد دفاع ماهوی شود و تا پایان اولین جلسه دادرسی ایراد نگیرد، دادگاه معمولاً رسیدگی را ادامه میدهد و طرح دیرهنگام این ایراد اثر عملی کمتری خواهد داشت.
تفاوت عدم صلاحیت ذاتی و عدم صلاحیت محلی
| موضوع مقایسه | عدم صلاحیت ذاتی | عدم صلاحیت محلی |
|---|---|---|
| ایراد به چیست؟ | نوع، صنف یا درجه مرجع رسیدگی | شهر یا حوزه جغرافیایی دادگاه |
| مثال ساده | دعوای قابل طرح در دیوان عدالت در دادگاه عمومی مطرح شده | دعوا علیه خوانده ساکن شیراز در تهران مطرح شده |
| ارتباط با نظم عمومی | معمولاً آمره و غیرقابل توافق | معمولاً وابسته به ایراد بهموقع خوانده |
| نقش دادگاه | دادگاه باید در صورت تشخیص، رأساً توجه کند | اگر خوانده بهموقع ایراد نگیرد، رسیدگی ممکن است ادامه یابد |
| مهلت طرح ایراد | بهتر است در اولین فرصت مطرح شود؛ اما دادگاه هم باید آن را بررسی کند | معمولاً تا پایان اولین جلسه دادرسی |
| نتیجه پذیرش ایراد | صدور قرار عدم صلاحیت و ارسال پرونده به مرجع صالح | صدور قرار عدم صلاحیت محلی و ارسال پرونده به دادگاه صالح از نظر محل |
مهلت ایراد عدم صلاحیت ذاتی و محلی
در دعاوی حقوقی، ایرادها و اعتراضهای شکلی باید تا پایان اولین جلسه دادرسی مطرح شوند، مگر اینکه سبب ایراد بعداً ایجاد شود. بنابراین اگر ایراد شما مربوط به عدم صلاحیت محلی است، نباید طرح آن را به مراحل بعدی موکول کنید.
اما در مورد صلاحیت ذاتی، وضعیت متفاوت است. چون این نوع صلاحیت به ساختار و اعتبار رسیدگی مربوط میشود، دادگاه نیز باید در صورت تشخیص فقدان صلاحیت، به آن توجه کند. با این حال، از نظر عملی بهتر است طرف دعوا این ایراد را در اولین فرصت و بهصورت روشن در لایحه بنویسد تا پرونده وارد رسیدگی ماهوی نشود.
آیا میتوان در تجدیدنظر ایراد عدم صلاحیت گرفت؟
اگر ایراد مربوط به صلاحیت ذاتی باشد، در مرحله تجدیدنظر نیز میتواند مورد توجه قرار گیرد؛ چون رأی صادره از مرجعی که صلاحیت ذاتی نداشته، از نظر دادرسی با اشکال جدی روبهروست.
اما اگر ایراد فقط مربوط به صلاحیت محلی باشد و خوانده در مهلت قانونی آن را مطرح نکرده باشد، طرح آن در تجدیدنظر معمولاً نتیجه عملی ندارد. البته اگر ایراد بهموقع مطرح شده ولی دادگاه بدوی بدون توجه به آن رأی داده باشد، این موضوع میتواند در لایحه تجدیدنظر بهعنوان یکی از جهات اعتراض مطرح شود.
آیا در واخواهی میتوان ایراد عدم صلاحیت مطرح کرد؟
در واخواهی نیز باید بین صلاحیت ذاتی و محلی تفاوت گذاشت. اگر ایراد مربوط به صلاحیت ذاتی باشد، امکان طرح آن قویتر است. اما اگر ایراد مربوط به صلاحیت محلی باشد، باید بررسی شود که آیا خوانده واقعاً امکان طرح ایراد در مرحله قبل را نداشته یا سبب ایراد بعداً آشکار شده است یا نه.
پس بهتر است در متن مقاله از عبارت مطلق «در هر زمان قابل طرح است» یا «در تجدیدنظر پذیرفته نمیشود» بدون توضیح استفاده نشود. پاسخ درست، وابسته به نوع صلاحیت، زمان طرح ایراد و رفتار دادگاه بدوی است.
چند مثال کاربردی برای صلاحیت ذاتی و صلاحیت نسبی (محلی)
برای درک بهتر تفاوت این دو نوع صلاحیت، به مثالهای کاربردی زیر توجه کنید:
مثال برای صلاحیت ذاتی دادگاه
فرض کنید شخصی شکایتی علیه دیگری مبنی بر ارتکاب جرم سرقت تنظیم کرده است. اگر این شکایت به دادگاه حقوقی تقدیم شود، دادگاه موظف است بر اساس صلاحیت ذاتی خود بررسی کند که آیا صلاحیت رسیدگی به موضوع کیفری (سرقت) را دارد یا نه.
نتیجه این است که چون سرقت یک موضوع کیفری است، دادگاه عمومی حقوقی صلاحیت رسیدگی ندارد و باید قرار عدم صلاحیت ذاتی صادر کرده و پرونده را به دادسرای کیفری یا دادگاه کیفری صالح ارجاع دهد.
مثال برای صلاحیت نسبی (محلی)
فرض کنید شخصی در شهر شیراز زندگی میکند و دعوایی حقوقی علیه او در دادگاه تهران مطرح میشود. اگر موضوع دعوا مربوط به مطالبه وجه یا خسارت باشد، مطابق ماده ۱۱ قانون آیین دادرسی مدنی، دعوا باید در محل اقامت خوانده یعنی شهر شیراز مطرح شود.
در اینجا، دادگاه تهران از نظر نسبی (محلی) صلاحیت ندارد. اگر خوانده تا پایان جلسه اول ایراد عدم صلاحیت نسبی را مطرح کند، دادگاه مکلف است قرار عدم صلاحیت نسبی صادر کرده و پرونده را به دادگاه شیراز ارسال کند.
بعد از صدور قرار عدم صلاحیت چه اتفاقی میافتد؟
اگر دادگاه یا مرجع رسیدگیکننده ایراد را وارد بداند، قرار عدم صلاحیت صادر میکند و پرونده به مرجع صالح ارسال میشود. این تصمیم به معنای پایان اصل دعوا نیست؛ یعنی دادگاه درباره حقانیت خواهان یا بیگناهی متهم تصمیم نگرفته، بلکه فقط گفته است مرجع فعلی برای رسیدگی مناسب نیست.
گاهی ممکن است مرجع دوم هم خود را صالح نداند. در این حالت، اختلاف در صلاحیت ایجاد میشود و پرونده باید طبق قواعد مربوط، توسط مرجع بالاتر تعیین تکلیف شود. بنابراین، در لایحه بهتر است مرجع صالح پیشنهادی دقیق و مستدل نوشته شود تا احتمال رفتوبرگشت پرونده کمتر شود.
نمونه لایحه ایراد عدم صلاحیت ذاتی و نسبی
در ادامه یک نمونه لایحه رسمی برای طرح ایراد عدم صلاحیت ذاتی و نسبی در دادگاه ارائه میشود. این لایحه میتواند بهعنوان الگو توسط خوانده در هنگام دفاع از خود در مرحله بدوی، تجدیدنظر یا حتی واخواهی استفاده شود:
نمونه لایحه ایراد عدم صلاحیت ذاتی
این نمونه برای زمانی است که ایراد فقط مربوط به شهر یا محل دادگاه نیست، بلکه اساساً مرجع رسیدگیکننده از نظر نوع، صنف یا درجه، صلاحیت رسیدگی به موضوع را ندارد؛ مثلاً دعوا باید در دادگاه خانواده، دیوان عدالت اداری، دادگاه انقلاب، مرجع کیفری یا مرجع اختصاصی دیگری مطرح شود.
ریاست محترم دادگاه عمومی حقوقی / کیفری شهرستان …
با سلام و احترام
احتراماً، در خصوص پرونده کلاسه شماره … با خواهان/شاکی: آقای/خانم … و خوانده/متهم: اینجانب … که در شعبه محترم … آن مرجع تحت رسیدگی است، به استناد بند ۱ ماده ۸۴ و مواد ۸۷ و ۸۹ قانون آیین دادرسی مدنی، بهدلیل فقدان صلاحیت ذاتی آن مرجع محترم نسبت به موضوع دعوا، ایراد خود را اعلام میدارم.
موضوع دعوا / اتهام مطرحشده در صلاحیت ذاتی دادگاه … (مثلاً: کیفری، حقوقی، انقلاب، خانواده، نظامی یا دیوان عدالت اداری) بوده و رسیدگی توسط آن دادگاه محترم میبایست صورت گیرد.
بنابراین، مستنداً به مواد فوق، صدور قرار عدم صلاحیت ذاتی و ارسال پرونده به مرجع صالح مورد استدعاست.
با تجدید احترام
امضاء – تاریخ
نمونه لایحه ایراد عدم صلاحیت نسبی (محلی)
این نمونه برای پروندههایی است که در دادگاه کیفری مطرح شده، اما متهم، شاکی یا وکیل آنها معتقدند دادگاه فعلی صلاحیت رسیدگی ندارد. در پرونده کیفری نباید بدون دقت از قالب لایحه حقوقی و مواد آیین دادرسی مدنی استفاده شود؛ چون مقررات کیفری، مسیر و مهلتهای خاص خود را دارد.
ریاست محترم دادگاه عمومی حقوقی شهرستان …
با سلام و احترام
احتراماً، در خصوص پرونده کلاسه شماره … با خواهان: آقای/خانم … و خوانده: اینجانب … که در شعبه محترم … آن مرجع تحت رسیدگی است، به استناد بند ۱ ماده ۸۴ و ماده ۸۷ قانون آیین دادرسی مدنی، نسبت به صلاحیت نسبی (محلی) آن دادگاه محترم، ایراد خود را اعلام میدارم.
با عنایت به اینکه مطابق ماده ۱۱ قانون آیین دادرسی مدنی، دادگاه صالح برای رسیدگی، دادگاه محل اقامت خوانده میباشد و اینجانب در شهرستان … ساکن میباشم، لذا رسیدگی در دادگاه فعلی با توجه به عدم صلاحیت محلی، فاقد وجاهت قانونی است.
بنابراین، تقاضا دارم مستنداً به مواد مذکور، نسبت به **صدور قرار عدم صلاحیت محلی و ارسال پرونده به دادگاه محل اقامت خوانده** (شهرستان …) اقدام فرمایید.
با تقدیم احترام
امضاء – تاریخ
نمونه لایحه عدم صلاحیت شورای حل اختلاف یا دادگاه صلح
بعد از قانون جدید شوراهای حل اختلاف، باید بین «شورا» و «دادگاه صلح» تفکیک کرد. بسیاری از موضوعاتی که قبلاً کاربران آن را با عنوان شورای حل اختلاف میشناختند، اکنون ممکن است در صلاحیت دادگاه صلح باشد و شورا بیشتر در مسیر صلح و سازش نقش داشته باشد.
ریاست محترم شعبه … دادگاه صلح/شورای حل اختلاف شهرستان …
با سلام و احترام
اینجانب … در پرونده کلاسه …، نسبت به صلاحیت مرجع فعلی ایراد دارم.
موضوع پرونده عبارت است از … . با توجه به ماهیت خواسته/شکایت و حدود صلاحیت قانونی دادگاه صلح و شوراهای حل اختلاف، رسیدگی به این موضوع در صلاحیت مرجع فعلی نیست و باید در مرجع … مطرح شود.
همچنین با توجه به اینکه برخی دعاوی حتی با توافق طرفین قابل طرح در شورا نیستند و رسیدگی قضایی به موارد مقرر در قانون جدید، حسب مورد در صلاحیت دادگاه صلح یا سایر مراجع قضایی است، تقاضا دارم ابتدا موضوع صلاحیت بررسی و سپس نسبت به صدور قرار مقتضی اقدام شود.
با احترام
نام و نام خانوادگی
امضاء
تاریخ
در این نوع پروندهها، فقط نوشتن «شورای حل اختلاف صلاحیت ندارد» کافی نیست. باید توضیح دهید موضوع پرونده در صلاحیت دادگاه صلح است یا دادگاه عمومی حقوقی، دادگاه خانواده، مرجع کیفری یا مرجع اختصاصی دیگر.
نمونه لایحه عدم صلاحیت دادسرا
اگر پرونده هنوز در مرحله تحقیقات مقدماتی است، لایحه معمولاً خطاب به بازپرس، دادیار یا مقام رسیدگیکننده در دادسرا نوشته میشود. در این حالت نباید لایحه را مثل متن مخصوص دادگاه حقوقی بنویسید.
بازپرس/دادیار محترم شعبه … دادسرای عمومی و انقلاب شهرستان …
با سلام و احترام
اینجانب … در پرونده کلاسه/شماره بایگانی …، نسبت به صلاحیت آن مرجع محترم برای انجام تحقیقات و رسیدگی مقدماتی ایراد دارم.
با توجه به اینکه محل وقوع جرم/محل کشف جرم/محل اقامت متهم/ماهیت اتهام، حسب مورد، در حوزه صلاحیت … قرار دارد، ادامه رسیدگی در دادسرای فعلی با قواعد صلاحیت سازگار نیست.
بنابراین، تقاضا دارم پیش از ادامه تحقیقات، موضوع صلاحیت بررسی و در صورت احراز عدم صلاحیت، قرار عدم صلاحیت به شایستگی دادسرای صالح صادر و پرونده به مرجع صالح ارسال شود.
با احترام
نام و نام خانوادگی
سمت: شاکی/متهم/وکیل
امضاء
تاریخ
در دادسرا، باید توضیح دهید چرا دادسرای فعلی صالح نیست؛ مثلاً جرم در شهر دیگری واقع شده، متهم در حوزه دیگری تحت تعقیب است، یا موضوع در صلاحیت مرجع خاصی مانند دادسرای ویژه یا دادگاه مستقیم قرار دارد.
در چه وضعیتی چه اقدامی بهتر است؟
اگر پرونده حقوقی شما در شهر اشتباه مطرح شده، معمولاً باید لایحه عدم صلاحیت محلی بدهید و این ایراد را تا پایان اولین جلسه دادرسی مطرح کنید. اگر مشکل این است که اصل مرجع رسیدگی اشتباه انتخاب شده، موضوع را بهعنوان عدم صلاحیت ذاتی مطرح کنید و مرجع صالح را دقیق بنویسید.
اگر پرونده کیفری است، از نمونه لایحه حقوقی استفاده نکنید. متن لایحه باید متناسب با دادسرا، دادگاه کیفری، نوع اتهام و مرحله رسیدگی تنظیم شود. اگر پرونده در شورا یا دادگاه صلح مطرح شده، ابتدا قانون جدید شوراهای حل اختلاف و حدود صلاحیت دادگاه صلح را بررسی کنید. در این پروندهها، اشتباه در تشخیص مرجع صالح میتواند باعث رفتوبرگشت پرونده و طولانی شدن رسیدگی شود.
در هر حالت، لایحه خوب باید سه چیز را روشن کند، مرجع فعلی چرا صالح نیست، مرجع صالح کجاست، و درخواست دقیق شما از دادگاه یا مقام رسیدگیکننده چیست.
سوالات متداول
در ادامه این مطلب سوالات متداول پیرامون عدم صلاحیت ذاتی و نسبی (محلی) که توسط پرسشگران از مجموعه ایران لگال در قالب مشاوره حقوقی مطرح شده است را به اختصار مشاهده می فرمایید:
❓ لایحه عدم صلاحیت را تا چه زمانی باید داد؟
در دعاوی حقوقی، ایرادات معمولاً باید تا پایان اولین جلسه دادرسی مطرح شوند، مگر اینکه سبب ایراد بعداً ایجاد شود. برای ایراد عدم صلاحیت محلی، بهتر است حتماً در همین مهلت اقدام شود.
❓فرق عدم صلاحیت ذاتی و محلی چیست؟
در عدم صلاحیت ذاتی، اصل مرجع رسیدگی اشتباه است؛ مثلاً موضوع باید در دادگاه خانواده، دیوان عدالت اداری، دادگاه کیفری یا مرجع اختصاصی دیگری مطرح شود. در عدم صلاحیت محلی، نوع دادگاه درست است، اما شهر یا حوزه قضایی دادگاه مناسب نیست.
❓شخصی از شهر خودش شکایت کرده و من از شهر خودم به عدم صلاحیت اشاره کردم ولی رأی صادر شد و توجهی نشد. در تجدیدنظر هم محکوم شدم. پرونده حقوقی است. آیا میتوانم اعتراضی انجام دهم؟
اگر ایراد عدم صلاحیت محلی (نسبی) بهموقع مطرح نشده باشد، دادگاه میتواند به رسیدگی ادامه دهد. اما اگر موضوع مربوط به صلاحیت ذاتی باشد، حتی در تجدیدنظر نیز قابل بررسی و نقض است. پیشنهاد میشود موضوع را با وکیل متخصص مرور کنید.
❓پروندهای با خواندگان متعدد دارم که خواهان آدرس برخی از خواندگان را اشتباه قید کرده. آیا این مورد محل ایراد است؟
بله، اگر نشانیها نادرست باشند یا برخی خواندگان ثنا نداشته باشند، امکان طرح ایراد شکلی و حتی عدم صلاحیت نسبی (در صورت تأثیر بر حوزه صلاحیتی دادگاه) وجود دارد. میتوانید با استناد به مواد شکلی آیین دادرسی، تقاضای بررسی دهید.
❓با صدور قرار عدم صلاحیت محلی چطور میتوان اختلاف و تشخیص مرجع صالح را به دیوان عالی کشور ارجاع داد؟ چرا حکم توسط دادسرا داده نشده است؟
در صورت اختلاف بین دو مرجع درباره صلاحیت، پرونده از طریق مرجع بالاتر (دادگاه تجدیدنظر یا دیوان عالی کشور) تعیینتکلیف میشود. اگر دادسرا رأی نداده، احتمالاً اختلاف بر سر صلاحیت ذاتی یا محلی مانع ادامه رسیدگی شده است.
❓لایحه عدم صلاحیت دادسرا را خطاب به چه کسی بنویسیم؟
اگر پرونده در دادسرا و نزد بازپرس یا دادیار است، لایحه باید خطاب به همان مقام رسیدگیکننده نوشته شود. اگر پرونده به دادگاه رفته، لایحه خطاب به شعبه دادگاه نوشته میشود.