در دنیای امروز که تنوع برندها و روشهای خرید (حضوری و اینترنتی) بسیار زیاد شده، مسئلهی فروش کالای تقلبی به یکی از چالشهای جدی بازار ایران تبدیل شده است. این پدیده نهتنها موجب زیان مالی برای مصرفکنندگان میشود، بلکه اعتماد عمومی به فروشندگان، برندها و حتی سیستم نظارتی را نیز خدشهدار میکند. بسیاری از خریداران بدون اطلاع، کالایی را با قیمت بالا خریداری میکنند اما بعداً متوجه میشوند آنچه خریدهاند، تقلبی، غیر اصل یا بدون استاندارد است.
در این مقاله، بهطور کامل و کاربردی به بررسی ابعاد حقوقی، کیفری و صنفی فروش کالای تقلبی میپردازیم؛ از حکم قانونی و مجازات تولید یا فروش کالای تقلبی گرفته تا راههای شکایت، مراجع صالح، مدارک لازم، مقایسه با کالای معیوب و نکات مهمی که باید در زمان شکایت رعایت کنید.
حکم فروش کالای تقلبی در قانون ایران
فروش کالای تقلبی در قوانین ایران بسته به نیت و رفتار فروشنده، میتواند تخلف صنفی، تدلیس در معامله یا حتی جرم کلاهبرداری تلقی شود. طبق ماده ۵۹ قانون نظام صنفی، عرضه کالای بیکیفیت بهجای کالای اصل «تقلب» محسوب شده و با جریمههای سنگین، نصب تابلو متخلف و تعلیق پروانه کسب مواجه میشود.
در قانون مدنی نیز چنین رفتاری مصداق تدلیس است و خریدار حق فسخ معامله دارد. در صورتی که فروشنده با قصد فریب و عملیات متقلبانه مال مشتری را ببرد، طبق قانون تشدید مجازات مرتکبین کلاهبرداری، به حبس، جزای نقدی و رد مال محکوم خواهد شد.
📌 مجازات تقلب صنفی به ترتیب تکرار
- مرتبه اول: جریمه معادل دو برابر مابهالتفاوت کالا
- مرتبه دوم: جریمه ۴ برابر
- مرتبه سوم: جریمه ۶ برابر + نصب تابلو متخلف صنفی
- مرتبه چهارم: جریمه ۸ برابر + نصب تابلو یکماهه
- مرتبه پنجم به بعد: جریمه ۱۰ برابر + تابلو دوماهه + تعلیق پروانه کسب و تعطیلی ۶ ماهه محل
علاوه بر این، فروشنده الزام به جبران خسارت مشتری هم دارد (تبصره ماده ۵۹).
📝 تدلیس، تقلب یا کلاهبرداری؟ جایگاه فروش کالای تقلبی در قانون مدنی و کیفری
قانون مدنی نیز بهطور مستقل، به رفتارهایی مانند فریب در معامله (تدلیس) پرداخته است. بر اساس ماده ۴۳۸:
«تدلیس عبارت است از عملیاتی که موجب فریب طرف معامله شود.»
اگر فروشنده هنگام معامله، کالا را بهگونهای معرفی کند که موجب فریب خریدار شود مثلاً برند تقلبی را به جای اصل جا بزند، خریدار میتواند به استناد خیار تدلیس، معامله را فسخ کرده و تمام وجه پرداختی را بازپس بگیرد. این حکم مدنی است و ربطی به مجازات کیفری ندارد، ولی در بسیاری از موارد، سادهترین و مؤثرترین راه برای بازپسگیری پول، همین فسخ معامله با استناد به تدلیس است.
❌ آیا فروش کالای تقلبی همیشه جرم است؟
نه لزوماً.گاهی اوقات رفتار فروشنده از نظر دادگاه فاقد وصف کیفری تشخیص داده میشود؛ یعنی قانون آن را جرم نمیداند. مثلاً فروشندهای که روی باتری تقلبی آرم جعلی «جنرال» زده بود، از جرم کلاهبرداری تبرئه شد. دادگاه اعلام کرد که این رفتار، نهایتاً تدلیس یا فریب در معامله است، ولی کلاهبرداری نیست.
اما اگر رفتار فروشنده شامل عملیات متقلبانه، فریب فعال، سوء نیت و بردن مال غیر باشد، میتواند مشمول ماده ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری شده و در این صورت، جرم کیفری کلاهبرداری محسوب شود.
مجازات تولید کالای تقلبی و غیر استاندارد
تولید کالای تقلبی و غیر استاندارد به خصوص زمانیکه برای آن کالا استاندارد اجباری اعلام شده باشد، علاوه بر تخلف صنفی، ممکن است جرم نیز تلقی شود. اگر کالای غیر استاندارد به مصرفکننده آسیب جسمی یا مالی وارد کند، بر اساس قوانین تعزیرات و آییننامه سازمان ملی استاندارد، متخلف ممکن است به مجازاتهای زیر برای تولید کالای غیر استاندارد محکوم شود:
- معالجه زیر دو ماه: حبس از ۴ ماه تا ۱ سال + جزای نقدی بین ۵۰۰ هزار تا ۲ میلیون ریال
- معالجه بیش از دو ماه: حبس ۱ تا ۳ سال + جزای نقدی ۱ تا ۲ میلیون ریال
- نقص عضو مصرفکننده: حبس ۳ تا ۱۰ سال + جزای نقدی ۲ تا ۵ میلیون ریال
- مرگ مصرفکننده: حبس تا ۱۵ سال + جزای نقدی ۳ تا ۱۰ میلیون ریال + پرداخت دیه کامل
این مجازاتها جدا از خساراتی است که از طریق دعوای حقوقی میتوان مطالبه کرد. اگر خسارت وارد شده به منزل یا اموال شخصی باشد، تولیدکننده باید آنها را نیز جبران کند.
⚒️ تفاوت مجازات تولید با فروش کالای تقلبی
- فروشنده معمولاً به عنوان مباشر در ارتکاب تخلف یا جرم، با مجازاتهای صنفی یا کیفری مواجه میشود.
- تولیدکننده ممکن است علاوه بر موارد فوق، مشمول ضمانت اجراهای فنی، استانداردی و مسئولیت مدنی جبران خسارت نیز باشد.
نکته مهم اینکه در مواردی، فروشنده میتواند با استناد به فاکتور خرید از تولیدکننده، به عنوان متهم درجه دو شناخته شود و بار مسئولیت به تولیدکننده منتقل شود.
جرم کلاهبرداری در فروش کالای تقلبی
فروش کالای تقلبی در صورتی که همراه با رفتار فریبنده و سوءنیت باشد، میتواند مشمول عنوان مجرمانه «کلاهبرداری» یا در موارد خفیفتر، «تحصیل مال از طریق نامشروع» شود. در این بخش بررسی میکنیم که چه زمانی فروش کالای فیک، فقط یک تخلف صنفی یا مدنی محسوب میشود و چه زمانی وارد قلمرو جرایم کیفری میگردد.
⚖️ شرایط تحقق جرم کلاهبرداری در فروش کالای تقلبی
مطابق ماده ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری:
«هر کس از راه حیله و تقلب، مردم را به وجود شرکتها، کارخانهها، مؤسسات موهوم یا داشتن اموال و اختیارات واهی فریب دهد… و از این راه مال دیگری را ببرد، کلاهبردار محسوب میشود.»
در پروندههای فروش کالای تقلبی، برای اینکه بتوان رفتار فروشنده را کلاهبرداری دانست، باید سه شرط اصلی فراهم باشد:
📌 ۱. عملیات متقلبانه فراتر از دروغ ساده
به عنوان مثال:
- استفاده از برند جعلی یا آرم تقلبی روی بستهبندی کالا
- جعل ضمانتنامه یا ارائه فاکتور صوری با نام شرکت معروف
- تبلیغات گسترده و هدفمند دروغین در شبکههای اجتماعی یا سایتها
- معرفی کالا با مشخصات فنی جعلی و تفاوت عمدی با واقعیت
📌 ۲. قصد فریب و بردن مال غیر
فروشنده بداند که کالا تقلبی است و بهقصد گرفتن پول از خریدار، آن را بهعنوان اصل معرفی کند.
📌 ۳. رابطه مستقیم بین فریب و تحصیل مال
یعنی اگر آن فریب نبود، خریدار معامله نمیکرد. این رابطه علت و معلولی باید از سوی قاضی احراز شود. اگر این سه عنصر احراز شود، قاضی میتواند فروشنده را به جرم کلاهبرداری محکوم کند.
✅ مجازات فروش کالای تقلبی در قالب کلاهبرداری
مطابق قانون تشدید، مجازات کلاهبرداری ساده به شرح زیر است:
- رد اصل مال به صاحب آن (خریدار)
- حبس از ۱ تا ۷ سال (بسته به میزان ضرر و میزان سوءنیت)
- جزای نقدی معادل مالی که از این طریق بهدست آمده است
در صورت وجود شرایط مشدده (مثل کارمند دولت بودن، یا تکرار جرم)، ممکن است حبس به ۱۰ سال برسد و مجازاتهای تکمیلی مانند انفصال از خدمات دولتی نیز اعمال شود.
⚠️ اگر شرایط کلاهبرداری کامل نباشد: تحصیل مال نامشروع
گاهی ممکن است عملیات متقلبانه فروشنده آنقدر جدی و ساختاریافته نباشد که عنوان کلاهبرداری را احراز کند، اما همچنان کسب پول از خریدار بهصورت غیرقانونی باشد. در این صورت، رفتار فروشنده میتواند مشمول ماده ۲ قانون تشدید و عنوان تحصیل مال از طریق نامشروع شود.
✅ مجازات آن:
- حبس از ۳ ماه تا ۲ سال
- یا جزای نقدی معادل دو برابر مال بهدستآمده
- و الزام به رد مال به صاحب اصلی (خریدار)
شکایت از فروش کالای تقلبی؛ راههای اداری، مدنی و کیفری
در صورت خرید کالای تقلبی، خریدار میتواند از طریق نهادهای صنفی، مراجع قضایی و سامانههای نظارتی، اقدام به ثبت شکایت بابت کالای معیوب یا تقلبی و پیگیری حقوقی یا کیفری کند. بسته به شرایط پرونده و شدت تخلف، شکایت ممکن است در قالب تخلف صنفی، دعوای مدنی یا جرم کیفری کلاهبرداری پیگیری شود. اولین مسیر برای شکایت، استفاده از نهادهای نظارتی و صنفی است. این مسیر سادهتر، سریعتر و بدون نیاز به پرداخت هزینههای دادرسی است.
۱. اتحادیه صنفی مرتبط
بر اساس ماده ۷۲ قانون نظام صنفی، اگر از فروشنده کالای تقلبی خرید کردهاید، میتوانید شکایت خود را به اتحادیه مربوط به آن صنف (مثلاً لوازم خانگی، موبایل، پوشاک و…) ارائه دهید. اتحادیه موظف است ظرف ۱۰ روز موضوع را بررسی کند.
۲. سازمان تعزیرات حکومتی
در صورت احراز تخلف یا اعتراض شما به تصمیم اتحادیه، پرونده به سازمان تعزیرات ارجاع میشود. تعزیرات طی دو هفته به پرونده رسیدگی کرده و میتواند فروشنده را به جریمههای سنگین، نصب تابلو متخلف و حتی تعطیلی محل کسب محکوم کند.
۳. ثبت شکایت در سامانه ۱۳۵ تعزیرات:
-
آدرس: www.tazirat135.ir
-
از طریق میز خدمت الکترونیک یا تماس با ۱۳۵ نیز میتوان اقدام کرد.
🛒 گزارش کالای تقلبی از طریق سامانه ۱۲۴ و سازمان حمایت
برای کالاهایی که مشخصات آنها با گفتههای فروشنده تطابق ندارد یا بستهبندی جعلی دارند، میتوانید به سازمان حمایت از حقوق مصرفکننده اطلاع دهید:
-
شماره تماس: ۱۲۴
-
سامانه ثبت شکایت: www.124.ir
-
معمولاً پس از ثبت گزارش، سازمان موضوع را به تعزیرات ارجاع میدهد.
⚖️ شکایت کیفری فروش کالای تقلبی به عنوان جرم کلاهبرداری
اگر فروشنده با قصد فریب و با عملیات متقلبانه (مثل استفاده از برند جعلی یا جعل گارانتی) کالای تقلبی را به جای کالای اصل فروخته باشد، میتوانید از طریق شکایت کیفری اقدام کنید.
مراحل:
- تنظیم شکواییه با عنوان «کلاهبرداری از طریق فروش کالای تقلبی»
- مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی
- ارائه مدارک مانند فاکتور، کالای فیک، چتها، پیامکها، فیلم، شهادت شهود و…
- ارجاع به دادسرای محل وقوع جرم
- بررسی توسط بازپرس و ارجاع به کارشناسی
- در صورت اثبات سوءنیت، صدور کیفرخواست و ارجاع به دادگاه کیفری
❗ نکته مهم: اگر ارکان جرم کلاهبرداری احراز نشود، احتمال صدور حکم برائت زیاد است. در این صورت، بهتر است از مسیر حقوقی اقدام شود.
⚖️ شکایت حقوقی: فسخ معامله یا مطالبه خسارت
اگر صرفاً قصد دارید پول خود را پس بگیرید یا معامله را فسخ کنید، پیشنهاد میشود دعوی حقوقی فسخ معامله به استناد خیار تدلیس یا عیب مطرح شود.
مراحل:
- ارسال اظهارنامه رسمی به فروشنده و اعلام فسخ معامله
- مراجعه به دفاتر خدمات قضایی
- ثبت دادخواست «تنفیذ فسخ معامله و مطالبه خسارت»
- رسیدگی در شورای حل اختلاف یا دادگاه حقوقی (بسته به مبلغ)
- ارائه مدارک: فاکتور، نظر کارشناسی، کالای خریداریشده و…
این مسیر برای خریدارانی که قصد شکایت کیفری ندارند یا نمیتوانند سوءنیت فروشنده را اثبات کنند، بسیار مؤثرتر و سریعتر است.
مدارک لازم برای شکایت از فروشنده کالای تقلبی
برای موفقیت در شکایت از فروشنده کالای تقلبی، چه در مراجع صنفی و اداری و چه در محاکم حقوقی یا کیفری، ارائه مدارک معتبر و مستند نقش حیاتی دارد. مدارک باید بهگونهای باشند که بتوانند اصل خرید، فریب، تقلبی بودن کالا و خسارت وارده را اثبات کنند. در ادامه، مهمترین مدارک و مستنداتی که باید در پرونده ارائه شود را بررسی میکنیم.
🧾 مدارک اصلی برای شکایت در هر مرجع
- فاکتور خرید یا رسید رسمی
فاکتور معتبر نشاندهنده رابطه خرید و فروش بین خریدار و فروشنده است. درج مشخصات کالا، تاریخ خرید، قیمت، مشخصات فروشگاه یا شرکت، برای اثبات معامله ضروری است. اگر فاکتور رسمی نیست، فاکتور دستنویس یا پیامک خرید هم میتواند در کنار سایر مدارک مفید باشد. - کالای تقلبی (عین مبیع)
ارائه خود کالا، در صورت امکان، بسیار مفید است؛ بهویژه در پروندههای کارشناسی. اگر کالا خراب شده یا از بین رفته، عکس یا فیلم معتبر از آن تهیه کنید. - نظریه کارشناسی رسمی یا تخصصی
برای اثبات تقلبی بودن کالا، معمولاً به نظر کارشناس صنف، اتحادیه یا کارشناس رسمی دادگستری نیاز دارید. اگر کالا توسط تعمیرکار یا فرد متخصص بررسی شده، نظر مکتوب او نیز میتواند پیوست پرونده شود. - چتها، پیامکها و تبلیغات فروشنده
چت در واتساپ، پیامکهای فروش، عکس تبلیغات اینستاگرام، یا استناد به اسکرینشات سایت فروشنده در دادگاه میتواند فریب در معرفی کالا را اثبات کند. - شهادت شهود یا استشهادیه
افرادی که در هنگام خرید یا تحویل کالا حضور داشتند، یا در جریان فریب واقع شدهاند، میتوانند به عنوان شاهد در دادگاه حاضر شوند. همچنین میتوان استشهادیه محضری تهیه کرد. - اظهارنامه رسمی (در دعوی مدنی)
برای پیگیری حقوقی، خریدار باید قبل از دادخواست، اظهارنامهای برای اعلام فسخ معامله یا مطالبه خسارت به فروشنده ارسال کند. این اقدام در اثبات حسن نیت خریدار مؤثر است. - اطلاعات حساب کاربری ثنا و مدارک هویتی
برای ثبت شکایت در سامانههای قضایی (عدالت الکترونیک)، داشتن ثبتنام در سامانه ثنا و ارائه کارت ملی الزامی است.
⚠️ نکاتی مهم در تهیه و استفاده از مدارک
- همه مدارک باید قابل استناد باشند؛ مثل پیامکهایی که تاریخ، شماره فرستنده و محتوای آن مشخص باشد.
- اگر از پیامرسانهای داخلی یا خارجی استفاده میشود (مثل واتساپ یا تلگرام)، گرفتن پرینت و ثبت دیجیتال ضروری است.
- اگر فروشنده مدعی است که کالا اصل بوده، نظریه کارشناس کلید موفقیت در اثبات تقلبی بودن خواهد بود.
- برای پروندههای کیفری، صدای ضبطشده، فیلم دوربین مداربسته، گواهی فنی همگی میتوانند نقش تعیینکننده داشته باشند.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون شکایت از فروشنده کالای تقلبی و حکم فروش این نوع کالا مطرح شده است:
❓اگر بعد از باز کردن بستهبندی بفهمم کالا تقلبی است، چه کار کنم؟
✅ اگر هنوز از زمان خرید مدت زیادی نگذشته و کالا استفاده نشده، ابتدا با فروشنده تماس بگیرید و موضوع را اعلام کنید. اگر پاسخگو نبود، حتماً اظهارنامه رسمی برای فسخ معامله ارسال کنید. سپس با داشتن فاکتور، عکس یا فیلم از کالا و در صورت امکان نظر کارشناس، به سازمان تعزیرات یا اتحادیه صنفی مربوطه شکایت کنید. اگر تقلبی بودن کالا ناشی از فریب و عملیات متقلبانه باشد، میتوانید شکایت کیفری بهعنوان کلاهبرداری نیز مطرح کنید.
❓یک تلویزیون خریدم که فروشنده گفته بود اصل کره است، ولی بعد فهمیدم مونتاژ متفرقه است. آیا میتوانم شکایت کنم؟
✅ بله. اگر بتوانید اثبات کنید که فروشنده کالا را با اطلاعات غلط و وعده جعلی فروخته، شما میتوانید به استناد تدلیس در معامله، دادخواست فسخ معامله یا مطالبه خسارت بدهید. همچنین اگر فروشنده عامداً شما را فریب داده باشد و قیمت کالا را بیشتر از ارزش واقعی گرفته، شکایت کلاهبرداری نیز قابل بررسی است. فاکتور، تبلیغ و نظر کارشناس در این زمینه بسیار مؤثر هستند.
❓از یک فروشگاه آنلاین گوشی خریدم، اما گوشی فیک فرستادهاند. به کجا باید شکایت کنم؟
✅ در اینگونه موارد ابتدا موضوع را از طریق سامانه تعزیرات به آدرس tazirat135.ir یا تماس با شماره ۱۳۵ ثبت کنید. همچنین میتوانید از طریق پلیس فتا (Cyberpolice.ir) گزارش تخلف در خرید اینترنتی بدهید. اگر مبلغ قابلتوجهی پرداخت کردهاید و مدارک فریب دارید (مثل چت، فاکتور، فیلم باز کردن جعبه)، میتوانید از طریق دفاتر خدمات قضایی شکایت کیفری ثبت کنید. در صورت اثبات تقلب، فروشنده به رد مال، حبس و جزای نقدی محکوم میشود.