حضور متهم در جلسات رسیدگی کیفری، یکی از ارکان مهم دادرسی عادلانه محسوب میشود. با این حال، در بسیاری از پروندهها، شاهد عدم حضور متهم در دادگاه کیفری دو هستیم؛ موضوعی که میتواند آثار حقوقی مهمی مانند صدور حکم غیابی، دستور جلب و حتی محرومیت از برخی حقوق دفاعی را به دنبال داشته باشد. در چنین شرایطی، اگر متهم بتواند عذر موجهی برای غیبت خود ارائه کند، امکان تجدید وقت رسیدگی وجود دارد.
قانون آیین دادرسی کیفری، مصادیق مشخصی برای عذر موجه تعیین کرده است که آگاهی از آنها برای متهمان و وکلایشان حیاتی است. در این مقاله به بررسی کامل مفهوم عذر موجه، ضمانت اجراهای قانونی عدم حضور در دادگاه کیفری دو، و روشهای پیشگیری یا جبران آثار آن خواهیم پرداخت.
عدم حضور متهم در دادگاه کیفری دو در چه پروندههایی مطرح میشود؟
در دعاوی کیفری، متهم نقش محوری در روند دادرسی دارد و حضور او در دادگاه، بهویژه در جلسات اصلی رسیدگی، برای استماع دفاعیات و احراز شرایط قانونی اهمیت دارد. با این حال، گاهی ممکن است متهم در جلسات دادگاه کیفری دو حاضر نشود؛ این غیبت اگر بدون عذر موجه باشد، میتواند آثار حقوقی و قضایی مهمی بهدنبال داشته باشد.
📌 دادگاه کیفری دو چه نوع پروندههایی را رسیدگی میکند؟
بر اساس قانون آیین دادرسی کیفری، دادگاه کیفری دو مرجع رسیدگی به جرایم تعزیری سبک تا متوسط است. از جمله جرایمی که معمولاً در صلاحیت این دادگاه قرار دارد میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ضرب و جرحهای ساده
- توهین و تهدید
- کلاهبرداریهای کممقدار
- تخریب اموال
- سرقتهای تعزیری ساده
- جرایم رانندگی (در صورت نداشتن جنبه عمومی شدید)
- جرایم منافی عفت بدون عنف
این دادگاه با یک قاضی تشکیل میشود و برخلاف دادگاه کیفری یک، در بیشتر موارد نیاز به حضور هیأت قضایی یا مستشار ندارد.
📝 عدم حضور متهم در دادگاه چه زمانی رخ میدهد؟
ممکن است احضاریه به متهم ابلاغ شده باشد اما او بنا به دلایل مختلفی در جلسه دادرسی حاضر نشود. این غیبت میتواند:
- با عذر موجه همراه باشد (مثل بیماری، فوت نزدیکان، بلایای طبیعی و…)
- یا بدون هیچ توجیه قانونی باشد (عدم تمایل به حضور، فرار از فرآیند کیفری و…)
در هر دو حالت، قاضی رسیدگیکننده موظف است مطابق مقررات، تصمیم مقتضی اتخاذ کند. در ادامه مقاله، بهتفصیل درباره تفاوت این دو وضعیت و آثار حقوقی آن صحبت خواهیم کرد.
دلایل موجه عدم حضور در جلسه دادرسی کیفری دو (با استناد به ماده ۱۷۸)
قانون آیین دادرسی کیفری جمهوری اسلامی ایران در ماده ۱۷۸، فهرستی از مواردی را ذکر میکند که به عنوان عذر موجه برای غیبت متهم در مرحله تحقیقات و رسیدگی پذیرفته میشود. این دلایل، به دلیل ماهیت اضطراری یا خارج از اختیار بودن آنها، در دادگاههای کیفری – از جمله دادگاه کیفری دو – نیز قابل استناد هستند.
✅ فهرست مصادیق عذر موجه قانونی
بر اساس ماده ۱۷۸، دلایل زیر به عنوان عذر موجه قابل قبولاند:
- نرسیدن یا دیر رسیدن احضاریه به نحوی که مانع از حضور متهم در جلسه شود؛
- بیماری متهم یا بیماری سخت پدر، مادر، همسر یا فرزند که حضور در جلسه را غیرممکن یا مضر سازد؛
- فوت همسر یا یکی از اقربای نسبی تا درجه سوم از طبقه دوم؛
- ابتلا به بیماریهای واگیردار شدید؛
- وقوع حوادث قهری مانند سیل، زلزله، رانش زمین و… که امکان تردد را از بین ببرد؛
- در توقیف یا حبس بودن متهم؛
و در نهایت، سایر مواردی که عرفاً عذر موجه تلقی میشود و به تشخیص قاضی یا بازپرس، مانع جدی و قهری برای حضور در جلسه باشند. این موارد نشان میدهند که معیار قانون، معقول بودن، قابل پیشبینی نبودن و غیرارادی بودن مانع است.
📝 آیا قانون، فهرست دلایل را حصری دانسته است؟
خیر. بند پایانی ماده ۱۷۸ به صراحت بیان میکند که “سایر مواردی که عرفاً به تشخیص بازپرس، عذر موجه محسوب میشود” نیز پذیرفتهاند. این بند، دست قاضی را برای پذیرش دلایلی چون:
- عمل جراحی پیشبینینشده؛
- تصادف منجر به بستری؛
- قطعی راههای ارتباطی؛
- اعتصاب حملونقل عمومی؛
- یا حتی تعهدات امنیتی در برخی مشاغل خاص (مثل مأموریت نیروهای نظامی)
باز گذاشته است.
⚠️ نکته مهم: تشخیص نهایی با دادگاه است
ارائه هر یک از دلایل بالا بهتنهایی کافی نیست. دادگاه باید قانع شود که مانع واقعی و جدی بوده و با زمان رسیدگی ارتباط مستقیم دارد. به همین دلیل، لازم است:
- لایحه کتبی تنظیم شود؛
- مدارک مستند مانند گواهی پزشک، گواهی بیمارستان، اعلامیه فوت، نامه رسمی از مراجع ذیربط و… پیوست شود؛
- پیش از وقت رسیدگی به دادگاه ارسال گردد.
در بخش بعدی مقاله، به ضمانت اجراهایی میپردازیم که در صورت عدم حضور بدون عذر موجه، متوجه متهم خواهد شد.
عواقب عدم حضور متهم در دادگاه کیفری دو
عدم حضور متهم در جلسه دادگاه کیفری دو، اگر بدون ارائه عذر موجه باشد، از نظر قانون بیتفاوت نمیماند. قانون آیین دادرسی کیفری برای چنین غیبتی، ضمانت اجراهای مشخصی در نظر گرفته است؛ از صدور دستور جلب گرفته تا صدور حکم غیابی. در ادامه با مهمترین پیامدهای این غیبت آشنا میشویم.
📌 صدور دستور جلب متهم (ماده ۱۷۹)
مطابق ماده ۱۷۹ قانون آیین دادرسی کیفری، اگر متهم بدون ارائه عذر موجه در جلسه دادرسی حاضر نشود یا عذرش را در زمان مقرر اعلام نکند، بازپرس میتواند دستور جلب او را صادر کند.
این دستور زمانی صادر میشود که:
- ابلاغ وقت جلسه قانونی و صحیح انجام شده باشد؛
- متهم از احضاریه آگاه بوده و عمداً حضور نیافته باشد؛
- هیچگونه عذر موجه یا مدرک اثباتی به دادگاه ارسال نکرده باشد.
در صورتی که متهم در جلسه بعدی نیز حضور نیابد، قاضی ممکن است باز هم دستور جلب را تمدید کرده یا در صورت کامل بودن دلایل، حتی بدون حضور او به پرونده رسیدگی کند.
🧾 صدور رأی غیابی (ماده ۴۰۶)
در صورت عدم حضور متهم و همچنین عدم حضور وکیل یا حتی ارسال نشدن لایحه دفاعیه، دادگاه مجاز است رأی غیابی صادر کند. این اختیار بر اساس ماده ۴۰۶ قانون آیین دادرسی کیفری به دادگاه داده شده است.
رأی غیابی چه زمانی صادر میشود؟
-
متهم و وکیل او در هیچیک از جلسات دادرسی حاضر نشوند؛
-
هیچ لایحه دفاعیهای از سوی آنها به دادگاه نرسد؛
-
جرم مورد رسیدگی، جنبه صرفاً حقاللهی نداشته باشد (مانند شرب خمر، که مشمول رأی غیابی نمیشود).
در این صورت دادگاه، با استناد به مدارک موجود و اظهارات شاکی یا مدعیالعموم، رأی غیابی صادر میکند.
⚠️ تفاوت میان ابلاغ واقعی و ابلاغ قانونی در رأی غیابی
برای آنکه رأی غیابی قطعی شود یا قابلیت واخواهی پیدا کند، نحوهی ابلاغ آن اهمیت دارد:
-
اگر رأی بهصورت واقعی به خود متهم ابلاغ شود، وی ۲۰ روز مهلت برای واخواهی دارد.
-
اگر ابلاغ بهصورت قانونی (مثلاً نصب در محل یا به بستگان درجه دوم) انجام شود، مهلت واخواهی از تاریخ اطلاع واقعی متهم از حکم آغاز میشود.
این موضوع باعث میشود که متهم حتی پس از صدور رأی غیابی، فرصت دفاع از خود را در قالب واخواهی داشته باشد، البته اگر مهلت قانونی از دست نرفته باشد.
🛑 محرومیت از حقوق دفاعی در صورت تداوم غیبت
در صورت تداوم غیبت و عدم پیگیری توسط متهم، موارد زیر ممکن است رخ دهد:
-
عدم امکان استفاده از تخفیف مجازات به دلیل عدم حضور در دادگاه
-
سلب امکان استفاده از نهادهایی مانند تعلیق مجازات، تعویق صدور حکم و…
-
محدودیت در اعتراض به رأی، در صورت عدم رعایت تشریفات واخواهی و تجدیدنظر
در بخش بعدی مقاله، بررسی میکنیم که اگر متهم وکیل داشته باشد، آیا حضور او برای تشکیل جلسه کفایت میکند یا خیر.
نقش وکیل در جلسه دادرسی و تأثیر آن بر عدم حضور متهم
در بسیاری از پروندههای کیفری، متهم برای دفاع از خود اقدام به تعیین وکیل میکند. این وکالت، نقش بسیار مهمی در فرآیند دادرسی دارد؛ بهویژه در مواقعی که متهم بنا به دلایل موجه یا غیرموجه، امکان حضور در دادگاه را ندارد. اما آیا صرف حضور وکیل، کافی است؟ و آیا قاضی میتواند بدون متهم، فقط با وکیل او به رسیدگی ادامه دهد؟ پاسخ به این سؤالها بستگی به نوع جرم، تشخیص دادگاه و مقررات قانونی دارد.
✅ آیا حضور وکیل بهتنهایی برای تشکیل جلسه کافی است؟ (ماده ۳۵۰)
طبق ماده ۳۵۰ قانون آیین دادرسی کیفری، در بسیاری از جرایم، اگر متهم دارای وکیل تعیینی یا تسخیری باشد، حضور وکیل در جلسه کفایت میکند و دادگاه میتواند بدون حضور شخص متهم، جلسه رسیدگی را تشکیل داده و حتی حکم صادر کند.
اما این قاعده دو استثنا دارد:
-
در جرایم مهم مندرج در بندهای (الف)، (ب)، (پ) و (ت) ماده ۳۰۲ مانند قتل، تجاوز، محاربه، برخی جرایم اقتصادی سنگین، حضور خود متهم الزامی است؛
-
در هر پروندهای که دادگاه به تشخیص خود، حضور شخص متهم را برای روشن شدن حقیقت ضروری بداند، صرف حضور وکیل کافی نخواهد بود.
در این موارد، اگر متهم بدون عذر موجه غیبت کند، دستور جلب صادر میشود یا جلسه رسیدگی تجدید نمیگردد و بدون او ادامه مییابد.
📌 رأی دیوان عالی کشور: حضور وکیل کافی نیست
در یکی از آرای مهم شعبه ۳۴ دیوان عالی کشور، تصریح شده است که:
«در جرایم موجب تعزیر درجه سه، طبق ماده ۳۵۰، یکی از شرایط تشکیل جلسه، حضور شخص متهم در دادگاه است و حضور وکیل، اگرچه الزامی است، اما برای تشکیل جلسه کافی نیست.»
این رأی نشان میدهد که در برخی جرایم حتی در صلاحیت دادگاه کیفری دو، حضور متهم شرط تشکیل جلسه رسیدگی است و غیبت او میتواند باعث نقض رأی در مراحل بعدی شود.
🛡️ اگر متهم وکیل نداشته باشد چه میشود؟
در صورتیکه متهم وکیل تعیین نکرده باشد، قاضی ممکن است برای او وکیل تسخیری تعیین کند؛ بهویژه در جرایم مهمتر یا در صورتی که متهم بیسواد یا ناتوان در دفاع باشد.
اما در بسیاری از پروندههای سادهتر در دادگاه کیفری دو، اگر متهم وکیل نداشته باشد و در جلسه هم حاضر نشود، در صورت فقدان عذر موجه، دادگاه میتواند:
-
حکم غیابی صادر کند؛
-
یا در صورت لزوم، دستور جلب بدهد.
چگونه دلایل موجه عدم حضور در جلسه دادرسی را ارائه و اثبات کنیم؟
حتی اگر متهم به دلایلی موجه در جلسه دادگاه حاضر نشده باشد، صرفاً داشتن عذر کافی نیست؛ بلکه ارائه و اثبات صحیح آن عذر برای قاضی الزامی است. در غیر این صورت، غیبت متهم میتواند همچنان منجر به صدور رأی غیابی یا جلب شود. در این بخش به نحوه صحیح تنظیم و ارسال عذر موجه میپردازیم.
📝 مراحل اعلام عذر موجه به دادگاه
-
تنظیم لایحه کتبی عذر موجه:
متهم یا وکیل او باید پیش از جلسه رسیدگی، یک لایحه رسمی خطاب به دادگاه تهیه کند که در آن:-
مشخصات پرونده و شماره شعبه ذکر شود؛
-
دلیل غیبت با ذکر تاریخ، زمان و جزئیات بیان شود؛
-
درخواست تجدید وقت رسیدگی یا پذیرش عذر مطرح شود.
-
-
پیوست کردن مدارک لازم:
برای قانع کردن قاضی، لازم است اسناد و مدارکی ارائه شود، مانند:-
گواهی معتبر پزشکی با مهر بیمارستان یا پزشک متخصص؛
-
گواهی فوت بستگان با مدارک شناسایی؛
-
اعلامیه رسمی بلایای طبیعی یا حوادث منطقهای؛
-
برگ بازداشت یا حبس متهم (در صورت توقیف بودن).
-
-
ثبت لایحه در سامانه ثنا یا دفاتر خدمات قضایی:
لایحه و مدارک پیوست باید از طریق سامانه ثنا یا دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت و به شعبه مربوطه ارسال شود. -
پیگیری ثبت و دریافت شماره نامه:
پیشنهاد میشود پس از ارسال لایحه، شماره نامه یا ارجاع شعبه را دریافت و نزد خود نگهداری نمایید تا در صورت نیاز، ارائه شود.
📌 نکته مهم: زمانبندی اعلام عذر
-
عذر موجه باید قبل از وقت رسیدگی اعلام شود؛
-
اگر بعد از جلسه، متهم بخواهد عذر خود را مطرح کند، باید اثبات کند که امکان اعلام زودتر وجود نداشته (مثلاً بستری اورژانسی یا حادثه غیرمنتظره در روز جلسه)؛
-
در این حالت، قاضی ممکن است پرونده را بررسی و در صورت قانعشدن، رأی صادره را بیاعتبار تلقی کرده یا جلسه را تجدید کند.
⚠️ اگر عذر موجه اعلام نشود یا تأیید نگردد چه میشود؟
-
غیبت متهم بدون اعلام عذر → صدور حکم غیابی یا دستور جلب
-
اعلام عذر بدون مدارک معتبر → رد عذر از سوی دادگاه
-
اعلام عذر خارج از مهلت → بررسی با نظر قاضی، اما بدون الزام به تجدید وقت
در بخش بعدی مقاله، چند توصیه کاربردی و حقوقی برای متهمانی که نمیتوانند در دادگاه حاضر شوند ارائه خواهیم کرد.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون عدم حضور متهم در دادگاه کیفری دو مطرح شده است:
❓ اگر متهم به جلسه دادگاه کیفری دو نرسد ولی همزمان در بیمارستان بستری شده باشد، چه باید بکند؟
✅ اگر متهم در زمان جلسه دادگاه دچار بیماری جدی شده و بستری باشد، باید در اسرع وقت لایحهای مبنی بر عذر موجه به همراه گواهی رسمی بیمارستان به دادگاه ارسال کند. این گواهی باید شامل تاریخ بستری، نام بیمار، نوع بیماری و تأیید ناتوانی در حضور باشد. اگر این اسناد قبل از جلسه به دست قاضی برسد، معمولاً وقت رسیدگی تجدید خواهد شد.
❓ متهم برای جلسه دادگاه احضار شده ولی احضاریه را دیر دریافت کرده و نتوانسته در جلسه حاضر شود. آیا این عذر پذیرفته میشود؟
✅ بله، دیر رسیدن احضاریه یکی از مواردی است که در ماده ۱۷۸ آیین دادرسی کیفری به عنوان عذر موجه شناخته شده است. متهم باید در اولین فرصت پس از آگاهی از وقت دادگاه، لایحهای حاوی توضیح و تصویر احضاریه با تاریخ تحویل ارائه دهد. در این حالت، اگر قاضی قانع شود که واقعاً امکان حضور نداشته، وقت مجدد تعیین میکند.
❓ در یک پرونده توهین، متهم در جلسه دادگاه حاضر نشده ولی وکیلش حضور داشته است. آیا رأی صادره غیابی محسوب میشود؟
✅ در دادگاه کیفری دو، اگر متهم وکیل داشته باشد و وکیل در جلسه حاضر شود، معمولاً رأی حضوری تلقی میشود، مگر اینکه قاضی حضور شخص متهم را الزامی تشخیص داده باشد (مثلاً برای استماع مستقیم یا سنجش شخصیت). در چنین مواردی، اگر متهم بدون عذر موجه غیبت کرده باشد، حتی با حضور وکیل هم امکان صدور رأی با آثار منفی برای متهم وجود دارد.