اگر سندی در دادگاه علیه شما ارائه شده و آن را جعلی میدانید، معمولاً باید ادعای جعل را تا اولین جلسه دادرسی مطرح کنید. این ادعا باید صریح و همراه با دلیل باشد؛ صرف گفتن اینکه «سند ساختگی است» یا «امضا برای من نیست» همیشه کافی نیست.
در دادگاه حقوقی، ادعای جعل نسبت به سند عادی و رسمی قابل طرح است، اما مهلت، نحوه اعتراض و اثر آن با انکار و تردید تفاوت دارد. در بعضی موارد هم اگر دلیل جعل بعد از جلسه اول و قبل از صدور رأی پیدا شود، امکان طرح ادعای جعل هنوز از بین نمیرود.
در ادامه، مهلت ادعای جعل در دادگاه حقوقی، وضعیت سند عادی و رسمی، تفاوت جعل با انکار و تردید، ادعای جعل پس از جلسه اول و مشکل رایج «ادعای جعل بر اساس کپی سند عادی» را جداگانه بررسی میکنیم.
مفهوم جعل سند چیست؟
ادعای جعل یعنی یکی از طرفین دعوا اعلام کند سندی که علیه او ارائه شده، از نظر امضا، خط، مهر، تاریخ، متن، الحاق، حذف یا تنظیم، واقعی و معتبر نیست. در نظام حقوقی ایران، جعل به دو دسته اصلی تقسیم میشود، جعل مادی و جعل مفادی (معنوی) که در مثال برای هر کدام می آوریم.
جعل مادی مانند تغییر امضا، مبلغ، تاریخ یا اضافه کردن عبارت به سند است. همچنین ممکن است در اسناد رسمی بهصورت جعل مفادی یا معنوی مطرح شود؛ یعنی مأمور تنظیمکننده سند، واقعیتی را برخلاف آنچه رخ داده در سند درج کرده باشد.
نکته مهم این است که در دادگاه حقوقی، ادعای جعل باید دقیق باشد. شخص باید روشن کند کدام قسمت سند را جعلی میداند و دلیل او چیست. ادعای کلی مثل «این سند ساختگی است» ممکن است برای شروع رسیدگی کافی نباشد، مگر اینکه با قرائن و دلایل مشخص همراه شود.
ادعای جعل سند عادی و رسمی
ادعای جعل، یکی از مهمترین ابزارهای دفاعی در برابر اسنادی است که در دادگاه بهعنوان دلیل علیه شخص ارائه میشود. این ادعا میتواند هم نسبت به اسناد رسمی مطرح شود و هم نسبت به اسناد عادی. اما تفاوتهایی در نحوه طرح این ادعا و آثار آن بسته به نوع سند وجود دارد.
اسناد رسمی
مطابق ماده ۱۲۸۷ قانون مدنی، اسناد رسمی آنهایی هستند که در اداره ثبت اسناد و املاک، دفاتر اسناد رسمی یا نزد مأمورین رسمی و در حدود صلاحیت آنها و طبق مقررات قانونی تنظیم شده باشند. مانند: سند مالکیت، سند ازدواج، گواهینامه، شناسنامه و …
در برابر سند رسمی، مثل سند مالکیت، سند ازدواج، وکالتنامه رسمی یا اسنادی که نزد مأمور رسمی و در حدود صلاحیت او تنظیم شدهاند، انکار و تردید شنیده نمیشود. یعنی شخص نمیتواند صرفاً بگوید «امضا را قبول ندارم» یا «در اصالت سند تردید دارم». تنها راه تعرض به این اسناد، ادعای جعل است. به این معنا که اگر کسی معتقد باشد سند رسمی جعل شده، باید بهصورت صریح و با ذکر دلایل، ادعای جعل مطرح کند.
اسناد عادی
در مقابل، اسناد عادی اسنادی هستند که توسط افراد و بدون دخالت مأمور رسمی تنظیم شدهاند. مثل قولنامهها، رسیدهای دستی، چکهای غیر رسمی و … در برابر اسناد عادی، سه روش برای تعرض به اصالت وجود دارد:
- انکار : زمانیکه سند منتسب به شخص است و او اعلام میکند که آن را امضا نکرده است.
- تردید : وقتی سند منتسب به شخص نیست و او اصالت سند را بهطور کلی زیر سؤال میبرد.
- ادعای جعل: زمانیکه شخص ادعا میکند سند، چه منتسب به او باشد یا دیگری، با روشهایی مجعول شده است.
بنابراین در برابر سند رسمی، فقط «جعل» قابل طرح است ولی در برابر سند عادی، شخص میتواند «انکار»، «تردید» یا «جعل» را مطرح کند. دیگر تفاوت های جعل با انکار و تردید در این مطلب بررسی شده است.
مهلت ادعای جعل سند عادی
اگر سند ارائهشده عادی باشد؛ مثل قولنامه، رسید دستی، قرارداد خصوصی، نوشته عادی یا دستنوشته، طرف مقابل میتواند بسته به وضعیت سند، انکار، تردید یا ادعای جعل مطرح کند.
مهلت ادعای جعل نسبت به سند عادی در دادگاه حقوقی، اصولاً تا اولین جلسه دادرسی است و باید با ذکر دلیل مطرح شود. اگر شخص فقط بخواهد امضا، خط، مهر یا اثر انگشت منتسب به خود را نپذیرد، ممکن است راه درست «انکار» باشد؛ اما اگر مدعی است سند دستکاری شده، امضا ساخته شده، تاریخ تغییر کرده یا عبارتی بعداً به متن اضافه شده، باید ادعای جعل مطرح کند.
تفاوت مهم این است که در انکار و تردید، بار اثبات اصالت سند معمولاً بر عهده ارائهکننده سند است؛ اما در ادعای جعل، مدعی جعل باید دلایل خود را بیان کند و دادگاه بر اساس دلایل، اصل سند، کارشناسی و قرائن موجود تصمیم میگیرد.
راههای اثبات جعل
در نظر داشته باشید اثبات جعل اسناد، چه رسمی و چه عادی، فرآیندی فنی و حقوقی است که بر اساس قوانین آیین دادرسی مدنی و کیفری انجام میشود. در این بخش به روشهای اثبات جعل سند عادی میپردازیم؛ چرا که این نوع اسناد بیشتر مورد استفاده قرار میگیرند و جعل آنها نیز شایعتر است.
۱. تطبیق امضا یا خط با اسناد مسلمالصدور
یکی از متداولترین راههای اثبات جعل، مقایسه خط، امضا یا اثر انگشت سند مورد ادعا با اسناد مسلمالصدور (اسنادی که اصالت آنها نزد دادگاه محرز است) است. این تطبیق توسط کارشناس رسمی دادگستری انجام میشود و اگر تفاوت فاحشی در امضا یا خط وجود داشته باشد، سند مجعول اعلام میشود.
۲. استکتاب از شخص منتسبالیه
طبق ماده ۲۲۴ قانون آیین دادرسی مدنی، دادگاه میتواند شخصی که سند به او نسبت داده شده است را برای نوشتن (استکتاب) یا امضا مجدد دعوت کند. اگر فرد از این کار امتناع کند، این امتناع میتواند قرینهای بر صحت ادعای جعل باشد.
۳. ارجاع به کارشناس رسمی دادگستری
دادگاه برای تشخیص اصالت سند، آن را به کارشناس ارجاع میدهد. نظریه کارشناس اگر مستدل باشد، معمولاً مورد استناد دادگاه قرار میگیرد. البته دادگاه ملزم به پذیرش نظر کارشناس نیست، اما باید دلایل رد آن را نیز بیان کند.
۴. تحقیق از شهود
اگر در زمان تنظیم سند افرادی شاهد امضا یا نوشتن آن بودهاند، میتوانند بهعنوان شهود در دادگاه حاضر شده و شهادت دهند. هرچند شهادت بهتنهایی کافی نیست، اما میتواند مؤید سایر دلایل باشد.
۵. بررسی محتوا و مفاد سند
برخی جعلها به دلیل ناهماهنگی محتوایی یا تضاد با سایر مدارک کشف میشوند. برای مثال، درج اطلاعاتی در سند که با تاریخهای دیگر تطابق ندارد یا استفاده از اصطلاحات غیرمرسوم.
۶. ظاهر سند و فیزیک آن
بررسی رنگ جوهر، کاغذ، تفاوت فونت یا امضای مشکوک، گاهی میتواند جعلی بودن سند را نشان دهد. این بررسیها معمولاً توسط کارشناسان فنی انجام میشود.
مهلت ادعای جعل
مهلت طرح ادعای جعل، یکی از مهمترین نکاتی است که در فرآیند دادرسی باید به آن توجه شود؛ چرا که اگر ادعای جعل در مهلت مقرر قانونی مطرح نشود، ممکن است دیگر قابل استماع نباشد و دادگاه آن را رد کند. در این بخش، زمان طرح ادعای جعل در دعاوی حقوقی و کیفری را بررسی میکنیم. اما در نظر داشته باشید که معدود مواردی که شهادت شهود در مقابل سند رسمی می تواند معتبر باشد، موارد مربوط به ادعای جعل سند رسمی می باشد.
مهلت ادعای جعل در دادگاه حقوقی چقدر است؟
در دعوای حقوقی، ادعای جعل باید در همان مهلتی مطرح شود که قانون برای تعرض به اصالت اسناد در نظر گرفته است؛ یعنی معمولاً تا اولین جلسه دادرسی. البته ادعای جعل باید با ذکر دلیل باشد و دادگاه به ادعای کلی و بدون توضیح، ترتیب اثر جدی نمیدهد.
بر اساس ماده ۲۱۹ قانون آیین دادرسی مدنی، ادعای جعلیت نسبت به اسناد و مدارک ارائهشده باید برابر ماده ۲۱۷ و با ذکر دلیل مطرح شود؛ مگر اینکه دلیل جعل بعد از موعد مقرر و قبل از صدور رأی پیدا شده باشد. در این حالت، امکان طرح ادعای جعل بعد از جلسه اول هم وجود دارد.
بنابراین پاسخ کوتاه این است: مهلت ادعای جعل در دادگاه حقوقی، اصولاً تا اولین جلسه دادرسی است؛ اما اگر دلیل جعل بعداً کشف شود و هنوز رأی صادر نشده باشد، میتوان با توضیح دقیق و ارائه دلیل جدید، ادعای جعل را مطرح کرد.
مهلت ادعای جعل در پروندههای کیفری
در دعاوی کیفری، ادعای جعل محدود به جلسه اول نیست و مشمول مرور زمان عمومی جرایم میشود. یعنی شاکی میتواند با تنظیم شکواییه در دادسرا علیه جاعل اقدام کرده و رسیدگی کیفری به عمل آید. مهلت دقیق رسیدگی، بسته به نوع سند و شدت جرم، ممکن است متفاوت باشد؛ اما تا زمانی که جرم مشمول مرور زمان نشده، طرح ادعای جعل ممکن است.
آیا ادعای جعل پس از جلسه اول پذیرفته میشود؟
اصل بر این است که ادعای جعل باید در موعد قانونی و معمولاً تا اولین جلسه دادرسی مطرح شود. اما قانون یک استثنا مهم دارد: اگر دلیل ادعای جعل بعد از موعد مقرر و قبل از صدور رأی پیدا شود، دادگاه میتواند به ادعای جعل رسیدگی کند.
بنابراین اگر شخص از ابتدا میتوانسته جعلیت سند را مطرح کند ولی سکوت کرده، طرح ادعا بعد از جلسه اول ممکن است با مشکل روبهرو شود. اما اگر بعداً دلیل تازهای به دست آمده باشد؛ مثلاً مشخص شود تاریخ سند با گزارش کارشناسی، پیامها، رسیدها یا اسناد دیگر ناسازگار است، میتوان با توضیح دقیق زمان کشف دلیل و ارائه مستندات، ادعای جعل را مطرح کرد.
مهلت تسلیم اصل سند توسط دارنده
مطابق ماده ۲۲۰ آیین دادرسی مدنی، اگر ادعای جعل مطرح شود و طرف مقابل (صاحب سند) همچنان بخواهد از سند استفاده کند، موظف است ظرف ۱۰ روز اصل سند را به دفتر دادگاه تحویل دهد. در غیر این صورت، سند از عداد دلایل خارج میشود.
ادعای جعل بر اساس کپی سند عادی ممکن است؟
ادعای جعل معمولاً زمانی جدیتر و قابل بررسیتر است که اصل سند در دسترس باشد؛ چون بررسی امضا، خط، اثر انگشت، تقدم و تأخر نوشتهها، نوع جوهر، الحاق یا تراشیدگی سند معمولاً بدون اصل سند دشوار است.
اگر طرف مقابل فقط کپی سند عادی را ارائه کند و اصل سند را نداشته باشد، دادگاه باید ابتدا ارزش همان کپی را بهعنوان دلیل بررسی کند. در بسیاری از موارد، بدون اصل سند امکان کارشناسی دقیق وجود ندارد و اگر دارنده سند نتواند اصل را ارائه کند، استفاده از آن سند با مشکل روبهرو میشود.
با این حال، نمیتوان گفت کپی سند همیشه بیاثر است یا هیچوقت قابل بررسی نیست. گاهی کپی سند در کنار پیامها، رسیدها، شهادت، اقرار، سوابق پرداخت یا قرائن دیگر بررسی میشود. اما اگر بحث اصلی، جعل امضا یا دستکاری فیزیکی سند باشد، نبودن اصل سند معمولاً کار اثبات را سختتر میکند.
بنابراین در برابر کپی سند عادی، دفاع درست معمولاً این است که هم به اصالت و قابلیت استناد کپی ایراد شود، هم در صورت وجود قرائن، ادعای جعل یا انکار امضا و خط بهصورت دقیق مطرح شود.
تفاوت انکار، تردید و ادعای جعل نسبت به سند
در نظام حقوقی ایران، راهکارهای مختلفی برای دفاع در برابر اسناد ارائهشده در دادگاه پیشبینی شده است. سه روش اصلی برای مقابله با سند عبارتند از: انکار، تردید و ادعای جعل. هر کدام از این سه روش، شرایط، آثار و مهلتهای خاص خود را دارند که در این بخش پس مروری بر جدول کوتاه به مقایسه و تفاوت های آنها میپردازیم.
| نوع اعتراض | نسبت به چه سندی؟ | چه کسی مطرح میکند؟ | مهلت کلی در دادگاه حقوقی | بار اثبات |
|---|---|---|---|---|
| انکار | سند عادی منتسب به خود شخص | کسی که امضا، خط، مهر یا اثر انگشت به او نسبت داده شده | حتیالامکان تا اولین جلسه دادرسی | اثبات اصالت با ارائهکننده سند است |
| تردید | سند عادی منتسب به شخص دیگر، مثل مورث | کسی که سند مستقیماً منتسب به او نیست | حتیالامکان تا اولین جلسه دادرسی | اثبات اصالت با ارائهکننده سند است |
| ادعای جعل | سند عادی یا رسمی | هر طرفی که سند را مجعول میداند | برابر موعد ماده ۲۱۷ و با ذکر دلیل؛ مگر کشف دلیل جعل قبل از رأی | مدعی جعل باید دلیل جعلیت را مطرح کند |
۱. نوع سند
انکار و تردید تنها نسبت به اسناد عادی قابل طرح هستند؛ یعنی اسنادی که در دفاتر رسمی تنظیم نشدهاند ولیکن ادعای جعل هم نسبت به سند رسمی (مثل سند مالکیت، سند ازدواج) و هم نسبت به سند عادی امکانپذیر است.
۲. بار اثبات
در انکار و تردید، شخص فقط اظهار میدارد که سند را امضا نکرده یا صحت آن را نمیداند؛ نیازی به ارائه دلیل ندارد. اثبات اصالت سند بر عهده ارائهدهنده آن است. اما در ادعای جعل، چون نوعی دعوا محسوب میشود، بار اثبات بر عهده مدعی جعل است.
خواهان باید با دلیل و مدرک نشان دهد که سند جعلی است و در صورت اثبات باعث کنار گذاشتن و عدم توجه به سند رسمی توسط قاضی می شود و می تواند آن را در نظر نگیرد.
۳. مهلت طرح
انکار و تردید باید در اولین جلسه دادرسی اعلام شوند؛ در غیر این صورت مسموع نخواهند بود. ادعای جعل نیز باید تا اولین جلسه یا در صورت کشف دلیل جدید، تا قبل از صدور رأی مطرح شود (ماده ۲۱۹ قانون آیین دادرسی مدنی).
۴. تکلیف دادگاه
در صورت ادعای جعل، دادگاه مکلف است ضمن رسیدگی به دعوا، در خصوص اصالت یا جعلیت سند تصمیمگیری کند (ماده ۲۲۱) اما در انکار و تردید، اگر اصل سند در دسترس نباشد یا از اثبات باز بماند، فقط سند از عداد دلایل خارج میشود.
۵. امکان شکایت کیفری
انکار و تردید ماهیت مدنی دارند و به تنهایی موجب تعقیب کیفری نمیشوند اما ادعای جعل چون بیانگر وقوع جرم است، میتواند موضوع شکایت کیفری باشد.
۶. صدور رونوشت از سند
در ادعای جعل، دادگاه یا کارمندان آن حق صدور رونوشت از سند مورد ادعای جعل را تا تعیین تکلیف نهایی ندارند (ماده ۲۲۲). اما در مورد اسناد مورد انکار و تردید چنین ممنوعیتی وجود ندارد.
سوالات متداول
در این بخش سوالات متداول پیرامون ادعای جعل سند، روش های اثبات، تفاوت ادعا، انکار و تردید و دیگر موارد که توسط پرسشگران از مجموعه ایران لگال در قالب مشاوره حقوقی آنلاین مطرح شده است را مشاهده می فرمایید:
❓فردی مبایعهنامهای ارائه کرده که مالک زمین ما است. ما درخواست کارشناسی دادیم و کارشناس سهنفره اعلام کردند تاریخ مندرج غیر واقعی است و پس از تنظیم مبایعهنامه نوشته شده. آیا میتوان بابت جعل سند از آن فرد شکایت کرد؟
در صورت وجود شواهد کافی، میتوانید در جلسه اول دادرسی، به اصالت سند اعتراض کنید و ادعای انکار، تردید یا جعل نمایید.
❓سند معامله یک باغ از طرف حاج آقای ما نوشته شده و امضای او جعل شده است. او اصلاً یادش نمیآید چنین معاملهای کرده باشد. چطور میتوانیم شکایت کنیم که سند برای بررسی برود و ما با تبعات اتهام جعل مواجه نشویم؟
شما میتوانید با ارائه شکایت و درخواست بررسی سند توسط کارشناس رسمی دادگستری، به بررسی موضوع بپردازید.
❓از من به خاطر جعل سند عادی شکایت شده است و فقط کپی سند در دست آنهاست و اصل سند گم شده است. در این شرایط چه کاری باید انجام دهم؟
معمولاً برای اثبات جعل نیاز به اصل سند است، اما اگر دلایل و شواهد دیگر بتوانند علم قاضی را ایجاد کنند، ممکن است نیازی به اصل سند نباشد.
❓شریکم با دست خط، امضا و اثر انگشت من که همگی را جعل کرده قراردادی به نفع خودش نوشته است. چه اقداماتی برای دفاع از خود میتوانم انجام دهم؟
علیه او شکایت کیفری به اتهام جعل و استفاده از سند مجعول مطرح کنید تا مورد بررسی قانونی قرار گیرد.
❓اگر ادعای جعل مبایعهنامه داشته باشیم و در روز رسیدگی خوانده از ارائه اصل مبایعهنامه خودداری کند و ادعا کند که آن را گم کرده، به عنوان خواهان چه اقداماتی میتوان انجام داد؟
میتوانید به شهادت شهود استناد کنید و در صورت وجود مدارک دیگر، آنها را به دادگاه ارائه دهید. همچنین، درخواست تخصصی شدن بررسی موضوع توسط کارشناسان را بدهید.