در عقد موقت هم ممکن است دعوای الزام به تمکین مطرح شود؛ اما این دعوا دقیقاً مثل تمکین در ازدواج دائم نیست. در ازدواج موقت، قبل از هر چیز باید اصل عقد، مدت، مهریه، باقی بودن مدت عقد و شروط طرفین بررسی شود. اگر عقد موقت ثابت نشود، مدت آن تمام شده باشد، مهریه حال پرداخت نشده باشد یا شرطی درباره محدود شدن رابطه وجود داشته باشد، نتیجه دعوا میتواند تغییر کند.
مهمترین بخش تمکین در عقد موقت، معمولاً تمکین خاص است؛ یعنی رابطه زناشویی مشروع و متعارف در مدت عقد. تمکین عام، مثل سکونت در منزل شوهر یا تبعیت کامل از محل زندگی او، در عقد موقت معمولاً به اندازه ازدواج دائم پررنگ نیست؛ مگر اینکه طرفین چنین شرطی کرده باشند یا از اوضاع عقد چنین تعهدی فهمیده شود.
در ادامه، ابتدا نمونه رأی الزام به تمکین در عقد موقت و نمونه رأی رد دعوا میآید، سپس شرایط طرح دعوا، دفاعیات زن، اثر عدم تمکین بر مهریه و ضمانت اجرا توضیح داده میشود.
در صیغه موقت تمکین لازم است؟
بله، در عقد موقت هم اصل تمکین خاص میتواند مطرح باشد؛ اما فقط در محدوده مدت عقد، با وجود عقد صحیح، تعیین مهر، نبود شرط خلاف و نبود مانع مشروع. اگر زن بدون عذر موجه و در مدت عقد از رابطه زناشویی متعارف خودداری کند، مرد میتواند دعوای الزام به تمکین خاص مطرح کند.
اما تمکین در عقد موقت مطلق نیست. اگر مهریه حال پرداخت نشده باشد و زن از حق حبس استفاده کند، اگر مدت عقد تمام شده باشد، اگر عقد موقت اثبات نشود، اگر زن شرط کرده باشد که رابطه یا زمان و مکان آن محدود باشد، یا اگر تمکین برای زن همراه با خوف ضرر، بیماری یا وضعیت نامتعارف باشد، دادگاه ممکن است دعوای مرد را نپذیرد.
تمکین در عقد موقت یعنی چه؟
تمکین در عقد موقت بیشتر ناظر به تمکین خاص است؛ یعنی رابطه زناشویی مشروع و متعارف میان زن و مرد در مدت نکاح موقت با رعایت متعارف حد تمکین از سوی زن. چون عقد موقت برای مدت مشخص منعقد میشود، الزام به تمکین هم فقط در همان مدت قابل طرح است و بعد از پایان مدت یا بذل مدت، دیگر دعوای الزام به تمکین معنا ندارد.
تمکین عام در عقد موقت وضعیت متفاوتی دارد. در ازدواج دائم، سکونت در منزل مشترک و زندگی خانوادگی معمولاً پررنگ تر است؛ اما در عقد موقت، الزام زن به سکونت در منزل مرد یا تبعیت از محل زندگی او فقط در صورتی قابل بحث است که از شروط عقد، توافق طرفین یا اوضاع خاص رابطه چنین تعهدی برداشت شود.
تفاوت تمکین در عقد دائم و عقد موقت
در عقد دائم، تمکین عام و خاص هر دو در چارچوب زندگی مشترک مطرح میشوند و عدم تمکین بدون دلایل موجه میتواند باعث قطع نفقه زن شود. اما در عقد موقت، موضوع محدودتر است. از یک طرف، نفقه اصولاً بر عهده مرد نیست، مگر اینکه شرط شده باشد یا عقد بر مبنای پرداخت نفقه واقع شده باشد. از طرف دیگر، تمکین عام مثل سکونت در منزل مرد، همیشه مثل ازدواج دائم قابل مطالبه نیست.
در عقد موقت، دعوای تمکین معمولاً حول تمکین خاص میچرخد. یعنی مرد باید ثابت کند عقد موقت صحیح وجود دارد، مدت آن باقی است، شرط خلاف وجود ندارد، و زن بدون عذر موجه از رابطه زناشویی متعارف خودداری میکند.
نمونه رأی الزام به تمکین زوجه موقت
یکی از نمونههای مهم رای قضایی از شعبه 6 دادگاه تجدیدنظر دادگستری استان سیستان و بلوچستان در این زمینه، به پروندهای مربوط میشود که زوج مدعی امتناع زوجه از تمکین خاص در نکاح موقت شده بود. متن رأی دادگاه چنین بیان میکند:
«با توجه به وقوع عقد موقت صحیح و عدم ارائه عذر موجه از سوی زوجه برای خودداری از تمکین خاص، دادگاه با استناد به مواد ۱۱۰۲، ۱۱۰۳ و ۱۱۰۴ قانون مدنی، رأی به الزام زوجه به تمکین خاص صادر مینماید.»
در این حکم، دادگاه به ادله ارائهشده از سوی زوج مانند عقدنامه موقت، شهادت شهود و اظهارنامه ارسالی استناد کرده و دفاع زوجه مبنی بر عدم پرداخت مهریه را مردود دانسته است.
تحلیل حقوقی رأی تجدیدنظر
در نمونه دیگری، زوجه در دادگاه بدوی به تمکین محکوم شد، اما در مرحله تجدیدنظر، رأی نقض شد. استدلال دادگاه تجدیدنظر چنین بود که زوج نتوانسته بود نشوز زوجه را اثبات کند و زوجه در دادگاه اعلام کرده بود آماده تمکین است، اما زوج در عمل مسکن مناسب و متعارف تهیه نکرده بود.
اظهارات زوج مبنی بر ترک منزل بهدلیل اختلافات و مصرف مواد مخدر نیز در اعتبار ادعای او تأثیر منفی گذاشت در نتیجه، دادگاه تجدیدنظر رأی بدوی را نقض و حکم به بطلان دعوا صادر کرد.
نمونه رأی رد دعوای الزام به تمکین در عقد موقت
یکی دیگر از نمونههای مهم رای قضایی به این شرح است:
اولاً، خواهان دلیل کافی بر باقی بودن مدت عقد موقت ارائه نکرده است. ثانیاً، از مفاد توافق طرفین چنین برمیآید که مهریه حال بوده و خوانده اعلام کرده تا زمان دریافت مهر از حق حبس استفاده میکند. ثالثاً، خواهان دلیلی بر پرداخت مهریه یا سقوط حق حبس خوانده ارائه نکرده است.
با توجه به اینکه در عقد موقت نیز تا زمانی که شرایط قانونی و قراردادی الزام به تمکین احراز نشود، نمیتوان زن را به تمکین خاص ملزم کرد، دادگاه دعوای خواهان را غیرثابت تشخیص داده و حکم به رد دعوا صادر میکند
تحلیل کوتاه این رأی
در این نمونه، دعوا به این دلیل رد شده که مرد نتوانسته شرایط الزام را ثابت کند. در پروندههای عقد موقت، دادگاه معمولاً به چند نکته حساس است، آیا عقد ثابت است؟ آیا مدت هنوز باقی است؟ آیا مهریه تعیین شده؟ آیا مهریه حال پرداخت شده یا زن حق حبس دارد؟ آیا شرط خلاف وجود دارد؟ آیا زن عذر موجه دارد؟
شرایط طرح دعوای الزام به تمکین در عقد موقت
برای اینکه دعوای الزام به تمکین در عقد موقت قابل رسیدگی باشد، چند شرط مهم باید بررسی شود.
اثبات اصل عقد موقت
اگر عقد موقت مکتوب یا ثبتشده نباشد، مرد ابتدا باید بتواند اصل رابطه زوجیت موقت را ثابت کند. بدون اثبات عقد، دعوای تمکین معمولاً به نتیجه نمیرسد. در این حالت، ممکن است دادگاه ابتدا به موضوع اثبات زوجیت موقت، مدت عقد و مهریه توجه کند. پیامها، اقرار، شهادت شهود، سند عادی، رسید پرداخت مهریه یا هر مدرک قابل قبول دیگر میتواند در اثبات عقد مؤثر باشد.
مشخص بودن مدت عقد
عقد موقت بدون تعیین مدت صحیح نیست. بنابراین اگر مدت عقد روشن نباشد یا مدت تمام شده باشد، دعوای الزام به تمکین خاص قابل پذیرش نیست. به عبارت سادهتر، پس از پایان مدت عقد موقت، زن دیگر ملزم به تمکین نخواهد بود و تمکین هم قابل مطالبه نیست.
تعیین مهریه
در عقد موقت، تعیین مهریه شرط اساسی است. اگر مهر در عقد موقت تعیین نشده باشد، اصل عقد با مشکل جدی روبهرو میشود. بنابراین در دعوای تمکین، دادگاه ممکن است ابتدا بررسی کند که مهریه تعیین شده یا نه.
پرداخت مهریه حال یا بررسی حق حبس
اگر مهریه حال باشد و پرداخت نشده باشد، زن ممکن است به حق حبس استناد کند و تا زمان دریافت مهریه از تمکین خودداری کند. در این حالت، مرد برای موفقیت در دعوا باید نشان دهد مهریه را پرداخت کرده، یا حق حبس به دلیلی از بین رفته، یا توافق خاصی درباره زمان پرداخت مهر وجود داشته است.
نبود شرط خلاف
طرفین در عقد موقت میتوانند درباره حدود رابطه، زمان، مکان یا شرایط آن توافق کنند؛ البته تا جایی که شرط خلاف قانون و مقتضای ذات نکاح نباشد. اگر زن بتواند شرطی را ثابت کند که تمکین خاص را محدود کرده، دادگاه باید آن شرط را بررسی کند.
نبود مانع مشروع
بیماری، خوف ضرر، تهدید، خشونت، عذر شرعی، شرایط نامتعارف یا هر وضعیتی که تمکین را برای زن زیانآور یا غیرممکن کند، میتواند دفاع مؤثر باشد. صرف ادعا کافی نیست و زن باید تا حد امکان دلیل ارائه کند.
آیا امکان مطالبه تمکین در ازدواج موقت وجود دارد؟
مطابق ماده ۱۱۰۲ قانون مدنی، بهمحض وقوع عقد نکاح، روابط زوجیت میان زن و مرد برقرار شده و حقوق و تکالیفی برای طرفین ایجاد میشود. یکی از این تکالیف، حق تمکین است. در ازدواج موقت نیز بهرغم محدودیت زمانی، زن موظف به رعایت حقوق زناشویی زوج میباشد، مگر آنکه شرط خلاف در ضمن عقد ذکر شده باشد.
در تحریرالوسیله حضرت امام خمینی (ره) نیز آمده است که اگر عقد موقت بدون شرط عدم تمکین منعقد شود، زوجه مکلف به تمکین خاص است و امتناع وی بدون عذر شرعی جایز نیست.
نظریه مشورتی و صورتجلسات قضایی
نظریه مشورتی شماره 7/1401/255 مورخ ۱۴۰۱/۰۳/۳۰ صادره از اداره حقوقی قوه قضاییه به صراحت بیان میدارد:
«در عقد نکاح موقت، تمتع از زوجه جزء حقوق زوج است و اقامه دعوای الزام به تمکین خاص از سوی زوج منع قانونی ندارد.»
همچنین در نشست قضایی برگزار شده در شهر نائین در سال ۱۳۹۸، در پاسخ به این پرسش که «آیا زوجه موقت پس از دریافت مهریه میتواند از تمکین امتناع کند؟» نظر اکثریت چنین بود:
«اگر شرط یا توافقی مبنی بر ارتباط میان تمکین و مهریه نباشد، زوجه میتواند مهریه را دریافت کند، اما اگر پس از دریافت آن از تمکین خاص خودداری کند، زوج میتواند استرداد مهریه را مطالبه نماید.»
این نظرات نشان میدهد که مطالبه تمکین در ازدواج موقت، نهتنها ممکن است، بلکه چارچوب قانونی و قضایی مشخصی نیز برای آن وجود دارد.
ضمانت اجرای عدم تمکین در عقد موقت چیست؟
ضمانت اجرای عدم تمکین در عقد موقت با عقد دائم فرق دارد. در ازدواج دائم، مهمترین اثر نشوز، قطع نفقه جاری زن است. اما در عقد موقت، نفقه اصولاً وجود ندارد، مگر اینکه شرط شده باشد یا عقد بر مبنای پرداخت نفقه واقع شده باشد. بنابراین اگر زن موقت بدون عذر موجه از تمکین خاص خودداری کند، اثر اصلی آن معمولاً در چند محور دیده میشود:
- امکان طرح دعوای الزام به تمکین خاص؛
- امکان دفاع مرد در برابر برخی ادعاهای مالی زن، بسته به شرایط پرونده؛
- اثر احتمالی بر اختلاف مربوط به مهریه، اگر موضوع به شرط، بذل مدت، مدت باقیمانده یا عدم انجام تعهدات مرتبط باشد؛
- در صورت وجود شرط نفقه، امکان اثرگذاری بر نفقه شرط شده.
آثار نشوز و عدم تمکین در ازدواج موقت
امتناع زوجه موقت از تمکین، بهویژه تمکین خاص، میتواند آثار حقوقی و مالی خاصی برای او بهدنبال داشته باشد. در نکاح دائم، زنی که بدون عذر موجه از تمکین خودداری کند، ناشزه شناخته میشود و از نفقه محروم میگردد. اما در نکاح موقت، بهدلیل اینکه طبق ماده ۱۱۱۳ قانون مدنی، نفقه الزامآور نیست، وضعیت کمی متفاوت است.
با این حال، اگر زوجه بدون دلیل مشروع از تمکین خاص امتناع کند، در عرف فقهی و حقوقی بهعنوان ناشزه تلقی میشود. اگرچه نفقهای در کار نیست، ولی همین وضعیت میتواند در اثبات حق استرداد مهریه یا دفاع زوج در برابر برخی دعاوی، مؤثر واقع شود.
عدم تمکین در عقد موقت چه اثری بر مهریه دارد؟
در عقد موقت، عدم تمکین زن ممکن است در اختلافات مربوط به مهریه اثر بگذارد، اما موجب سقوط خودکار مهریه نیست. نتیجه نهایی به متن عقد، مدت، مهریه، شروط طرفین، وقوع یا عدم وقوع رابطه و تشخیص دادگاه بستگی دارد.
بررسی فقهی و حقوقی ضمانت اجرا
با وجود سکوت قانون مدنی درباره ضمانت اجرای صریح نشوز در نکاح موقت، آرای قضایی و نظریات فقهی بر چند نکته تأکید دارند:
- زوجه منقطعه در صورت امتناع غیرموجه از تمکین، در برابر زوج مسئول است و وی میتواند الزام به تمکین را از دادگاه درخواست کند.
- در صورت عدم تمکین، زوج میتواند بخشی از مهر را مطالبه کند یا از پرداخت باقیمانده آن خودداری نماید.
- اگر زوجه پیش از انجام رابطه زناشویی تمام مهر را دریافت کرده باشد، و سپس از تمکین خاص امتناع کند، حق استرداد بخشی از مهر برای زوج محفوظ است.
این موارد در نظریههای فقهی از جمله تحلیلهای انجامشده در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نیز مورد تأیید قرار گرفته است.
دفاعیات زوجه موقت در دعوای الزام به تمکین
زوجه موقت میتواند با استناد به دلایل قانونی و واقعی، از خود در برابر دعوای تمکین دفاع کند. مواردی که می توان به آن استناد نمود به شرح زیر است:
عقد موقت مکتوب نیست یا مهلت آن تمام شده
اگر عقد موقت مکتوب نباشد یا مرد نتواند اصل عقد را ثابت کند، زن میتواند اصل رابطه زوجیت موقت را انکار کند. در این وضعیت، دادگاه قبل از بحث تمکین باید اصل عقد، مدت و مهریه را بررسی کند.
همچنین اگر مدت عقد موقت پایان یافته باشد، زن دیگر زوجه موقت محسوب نمیشود و الزام به تمکین معنی ندارد. بنابراین تاریخ شروع و پایان عقد یکی از مهمترین دفاعهاست.
استناد به حق حبس مهریه
یکی از مهمترین دفاعیات زوجه موقت، استفاده از حق حبس است. مطابق ماده ۱۰۸۵ قانون مدنی:
«زن میتواند تا زمانی که مهر به او تسلیم نشده، از ایفاء وظایفی که در مقابل شوهر دارد امتناع کند.»
این ماده در نکاح موقت نیز جاری است. در صورتی که مهریه در زمان عقد پرداخت نشده باشد و شرطی برای پرداخت بعدی ذکر نشده باشد، زوجه حق دارد تا زمان دریافت مهریه از تمکین خاص امتناع کند، بدون آنکه ناشزه تلقی شود.
بیماری یا خوف جانی و مالی
اگر زن بتواند ثابت کند که تمکین موجب ضرر جسمی یا روحی برای او خواهد بود، یا اینکه از شوهر خشونتورزی یا تهدیدی متوجه اوست، میتواند از تمکین خودداری کند. مصادیق این دفاعیه عبارتند از:
- وجود بیماریهای مقاربتی یا آسیبهای جسمی مستند به گواهی پزشکی قانونی
- تهدید جانی یا مالی از سوی شوهر
- وجود سابقه خشونت خانگی
این دفاع در صورتی پذیرفته میشود که با شواهد و مدارک معتبر مانند گواهی پزشکی، شهادت شهود یا گزارش کلانتری پشتیبانی شود.
درخواست مرد خارج از حدود متعارف است
تمکین خاص در عقد موقت هم باید مشروع، متعارف و بدون ضرر باشد. خواستهای که همراه با اجبار، خشونت، تهدید یا وضعیت نامتعارف باشد، نمیتواند صرفاً با عنوان تمکین توجیه شود.
شروط ضمن عقد در رد الزام
زوجه میتواند با استناد به شروط ضمن عقد که در زمان نکاح موقت ذکر شدهاند، الزام به تمکین را بیاثر سازد. از جمله شروط رایج:
- شرط سقوط الزام به تمکین خاص
- شرط اختیار زن در تعیین زمان یا مکان رابطه
- شرط حق فسخ عقد در صورت مطالبه تمکین
این شروط در صورت درج در عقدنامه یا اثبات توافق کتبی، توسط دادگاه قابل پذیرش هستند و مانع از الزام زوجه به تمکین میشوند.
سوالات متداول
در ادامه این مطلب سوالات متداول پیرامون عدم تمکین در عقد موقت را مشاهده می فرمایید که توسط پرسشگران از مجموعه ایران لگال در قالب مشاوره حقوقی تلفنی مطرح شده است:
❓ یک سال پیش به صورت موقت با شخصی محرم شدم و حالا متوجه شدم او زن و دو دختر دارد. او من را تهدید به تمکین میکند. چه باید بکنم؟
شما میتوانید از تمکین خودداری کنید. اگر تهدیدی در کار باشد، حق دارید شکایت کیفری مطرح کنید. مشاوره با وکیل در این زمینه به شما کمک میکند از حقوقتان به درستی دفاع کنید.
❓ برای الزام به تمکین زوجه در نکاح موقت که مکتوب نشده، آیا ابتدا باید درخواست اثبات ازدواج کرد؟
بله، اثبات ازدواج شرط اول برای طرح دعوای الزام به تمکین است. بدون اثبات رابطه زوجیت، دادگاه دعوا را بررسی نمیکند.
❓ در دوران عقد هستم و همسرم بدون گرفتن جشن عروسی دادخواست الزام به تمکین داده است. آیا میتواند من را در خانهای که متناسب با شأن من نیست، ملزم به تمکین کند؟
مسکن باید متناسب با شأن و جایگاه عرفی زوجه باشد. اگر منزل تهیهشده در شأن شما نباشد، میتوانید در دادگاه نسبت به آن اعتراض کرده و مانع از صدور حکم الزام به تمکین شوید.
❓ در دوران عقد به سر میبرم و تمکین کردهام. همسرم دادخواست عدم تمکین داده است. چه کار باید بکنم؟
اگر تمکین کردهاید و همسرتان خلاف واقع ادعا کرده است، میتوانید با ارائه ادله و مدارک از خود دفاع کنید. کمک گرفتن از وکیل میتواند مسیر حقوقی شما را روشنتر کند.
❓ در دوران عقد هستم و همسرم بنده را سر زندگی نمیبرد. او دادخواست الزام به تمکین داده است. آیا دادگاه من را ملزم به تمکین میکند؟
خیر. زوج موظف است شرایط تمکین، از جمله مسکن و امکانات حداقلی زندگی را فراهم کند. در صورت عدم انجام این وظایف، دادگاه شما را به تمکین ملزم نخواهد کرد.
❓آیا زن ناشزه میتواند صیغه شود؟
اگر زن هنوز در عقد دائم یا موقت مرد دیگری باشد، ناشزه بودن به او اجازه ازدواج جدید نمیدهد. تا زمانی که عقد قبلی بهطور قانونی پایان نیافته و عده لازم تمام نشده، عقد جدید مجاز نیست.