ازدواج موقت یا همان «صیغه»، یکی از انواع نکاح در فقه امامیه و قانون مدنی ایران است که برای مدتزمان مشخصی میان زن و مرد منعقد میشود. بر خلاف عقد دائم که برای جدایی نیاز به طلاق دارد، در ازدواج موقت راههای سادهتری برای پایان دادن به رابطه وجود دارد؛ از جمله انقضای مدت، بذل مدت از طرف مرد و در شرایطی خاص، فسخ صیغه.
اما گاه شرایطی پیش میآید که یکی از طرفین، بهویژه زن، مایل است پیش از موعد، این عقد را باطل کند. در چنین مواقعی پرسشهایی مطرح میشود از قبیل: آیا زن میتواند بهصورت یکطرفه صیغه را فسخ کند؟ آیا آیهای در قرآن برای باطل کردن صیغه آمده است؟ آیا پیامک برای فسخ کافی است؟ و آیا مرد باید مهریه را کامل بپردازد؟
در این مقاله، بهطور جامع به بررسی شرایط و روشهای باطل کردن عقد موقت میپردازیم، از نظر شرعی، قانونی و رویه قضایی، تا اگر با چنین مسئلهای مواجه شدید، آگاهانه و مستند تصمیم بگیرید.
آیه باطل شدن صیغه موقت
در قرآن کریم آیهای بهصورت صریح برای باطل کردن صیغه موقت (ازدواج موقت) وجود ندارد. با این حال، از نظر فقهی و شرعی، ازدواج موقت از جمله عقود لازم نیست و پس از اتمام مدت آن، خود به خود منحل میشود و نیازی به طلاق ندارد. در صورتی که مرد بخواهد قبل از پایان مدت، عقد موقت را خاتمه دهد، میتواند با گفتن جملهای ساده مانند:
«مدت باقیمانده را به تو بخشیدم» یا به زبان عربی: «وهبتُ لکِ ما بقی من المدّة»
این عقد را فسخ کند. این عمل در فقه شیعه بهعنوان «بذل مدت» شناخته میشود و با این جمله، رابطه زوجیت پایان مییابد. توجه داشته باشید که در مطلبی تحت عنوان متن و الفاظ صیغه طلاق تمامی متون و الفاظ در حالات متفاوت به همراه نمونه صدا برای نحوه صحیح تلفظ به زبان عربی قرار گرفته شده است.
از طرف دیگر، زن در حالت عادی چنین حقی ندارد، مگر اینکه هنگام عقد وکالت برای بذل مدت گرفته باشد یا شرایط فسخ قانونی فراهم باشد. بنابراین، آیهای خاص برای ابطال صیغه موقت وجود ندارد و پایان این نوع نکاح طبق اصول فقهی و مواد قانونی (مانند ماده ۱۱۳۹ قانون مدنی) صورت میگیرد.
باطل کردن صیغه موقت توسط زن چگونه است؟
زن در عقد موقت، در حالت عادی نمیتواند به تنهایی و بدون اختیار قبلی، باقیمانده مدت را ببخشد. یعنی اگر زن فقط از ادامه عقد ناراضی باشد، این نارضایتی بهتنهایی باعث پایان خودکار صیغه نمیشود. اما زن در چند حالت میتواند برای پایان دادن به عقد موقت اقدام کند:
اگر وکالت در بذل مدت داشته باشد
بهترین و روشنترین حالت این است که زن هنگام عقد یا بعد از آن، از مرد وکالت در بذل مدت عقد موقت گرفته باشد. در این صورت، زن میتواند از طرف مرد باقیمانده مدت را به خودش ببخشد و عقد موقت را پایان دهد.
متن ساده برای بذل مدت این است: «به وکالت از زوج، باقیمانده مدت عقد موقت را به خود بذل کردم.»
اگر عقد رسمی ثبت شده باشد، بهتر است این کار از مسیر دفترخانه یا به شکل قابل اثبات انجام شود تا بعداً اختلافی درباره زمان پایان عقد ایجاد نشود.
اگر مرد حاضر به بذل مدت شود
زن میتواند از مرد بخواهد که باقیمانده مدت را ببخشد. اگر مرد بپذیرد، با گفتن یا نوشتن جمله بذل مدت، عقد موقت پایان پیدا میکند.
اگر دلیل قانونی برای فسخ وجود داشته باشد
در بعضی موارد، زن میتواند به جای بذل مدت، از راه فسخ نکاح اقدام کند؛ مثلاً اگر یکی از عیوب قانونی مرد وجود داشته باشد یا زن بتواند تدلیس و فریب مؤثر در عقد را ثابت کند.
اگر ادامه عقد باعث عسر و حرج جدی شود
در عقد موقت طولانیمدت یا پروندههایی که زن عملاً در وضعیت غیرقابل تحمل قرار گرفته، ممکن است مسیر دادگاه و درخواست الزام مرد به بذل مدت یا راهکار قضایی مشابه مطرح شود. این مسیر ساده و خودکار نیست و زن باید سختی، ضرر یا وضعیت غیرقابل تحمل را اثبات کند.
نکته مهم این است که زن اگر وکالت در بذل مدت نداشته باشد، معمولاً نمیتواند با یک متن ساده یا خواندن یک آیه، صیغه موقت را یکطرفه تمام کند.
آیا آیهای برای باطل شدن صیغه موقت توسط زن وجود دارد؟
خیر. زن با خواندن آیه یا ذکر خاص نمیتواند عقد موقت صحیح را یکطرفه باطل کند. اگر زن بخواهد صیغه موقت قبل از موعد تمام شود، باید ببیند یکی از این راهها وجود دارد یا نه:
- وکالت در بذل مدت از طرف مرد؛
- رضایت مرد به بذل مدت؛
- دلیل قانونی برای فسخ؛
- یا امکان طرح دعوا در دادگاه در موارد خاص.
باطل شدن، فسخ، بذل مدت و انقضای مدت چه فرقی دارند؟
باطل شدن یعنی عقد موقت از ابتدا درست واقع نشده است؛ مثلاً مدت یا مهریه مشخص نبوده. فسخ یعنی عقد به دلیل عیب یا فریب قانونی به هم میخورد. بذل مدت یعنی مرد باقیمانده مدت صیغه را میبخشد. انقضای مدت هم یعنی زمان عقد تمام شده و صیغه خودبهخود پایان یافته است.
شرایط عده بعد از باطل شدن صیغه موقت چیست؟
پس از باطل شدن صیغه موقت، چه با انقضای مدت باشد و چه با بذل مدت توسط مرد یا فسخ به دلایل قانونی و شرعی، زن موظف به رعایت نکاتی است که از نظر شرعی و قانونی اهمیت زیادی دارند:
نگهداشتن عده
اصلیترین نکته، لزوم نگهداشتن عده توسط زن است. مطابق با ماده ۱۱۵۲ قانون مدنی:
«عده فسخ نکاح و بذل مدت و انقضای آن در نکاح منقطع در غیر حامل، دو طُهر است. در صورتی که زن با اقتضای سن، عادت زنانگی نبیند، مدت عده ۴۵ روز است.»
یعنی:
- اگر زن قاعدگی دارد: باید دو بار قاعده شود (دو طُهر).
- اگر زن قاعده نمیشود (مثلاً یائسه است): باید ۴۵ روز صبر کند.
- اگر باردار باشد: طبق ماده ۱۱۵۳، باید تا زمان وضع حمل صبر کند.
رعایت عده برای ازدواج مجدد
زن تا پایان مدت عده، حق ازدواج مجدد ندارد. ازدواج پیش از پایان عده، باطل است و حتی در صورت وقوع، آثار شرعی ندارد و ممکن است تبعات حقوقی داشته باشد.
در صورت عدم رابطه جنسی
اگر زن و مرد رابطه زناشویی نداشته باشند، نگهداشتن عده لازم نیست. این موضوع بر اساس نظریات مشهور فقهی مورد تایید است.
نکته: رعایت عده نهتنها یک الزام شرعی است، بلکه در دعاوی مربوط به ارث، اثبات زوجیت قبلی، یا ازدواج جدید نیز اهمیت دارد و بیتوجهی به آن میتواند تبعات حقوقی در پی داشته باشد.
نحوه باطل کردن صیغه موقت توسط مرد
در عقد موقت، برخلاف عقد دائم که برای پایان دادن به رابطه زناشویی نیاز به اجرای طلاق دارد، مرد میتواند در هر زمان باقیمانده از مدت عقد موقت را ببخشد و بدون نیاز به تشریفات خاص، آن را باطل کند. این موضوع در ماده ۱۱۳۹ قانون مدنی آمده است:
«طلاق، مخصوص عقد دائم است و زن منقطعه با انقضاء مدت یا بذل آن از طرف شوهر، از زوجیت خارج میشود.»
جملهای که مرد باید بگوید
برای باطل شدن صیغه، کافی است مرد جمله زیر را بگوید:
- فارسی: «مدت باقیمانده را به تو بخشیدم.»
- عربی: «وهبتُ لکِ ما بقیَ من المُدّه.»
با گفتن این جمله، رابطه شرعی بین زن و مرد پایان میپذیرد و زن وارد مرحله عده میشود (در صورتی که رابطه جنسی واقع شده باشد).
شرایط مالی هنگام بذل مدت
در مورد حقوق زن و مرد در ازدواج موقت باید گفت که اگر بذل مدت قبل از رابطه جنسی باشد، مرد طبق ماده ۱۰۹۷ قانون مدنی موظف به پرداخت نصف مهریه است. اما اگر رابطه جنسی انجام شده باشد، مهریه کامل باید پرداخت شود.
نیازی به حضور زن نیست
مرد میتواند این جمله را حتی بدون حضور زن و بهصورت تلفنی یا غیرحضوری نیز بیان کند، اما بهتر است برای اثبات قانونی، این عمل در دفتر اسناد رسمی یا با ثبت در دادگاه انجام شود تا در صورت اختلاف، مستند قانونی داشته باشد.
فسخ صیغه موقت قبل از موعد توسط زن
در نظام حقوقی ایران، زن تنها در موارد خاصی حق فسخ صیغه موقت قبل از موعد را دارد. برخلاف مرد که میتواند هر زمان با بذل مدت عقد را پایان دهد، زن نیازمند اثبات یکی از دلایل قانونی فسخ در دادگاه است. این دلایل از مواد ۱۱۲۱ تا ۱۱۲۸ قانون مدنی استخراج شدهاند.
دلایل قانونی فسخ صیغه توسط زن
-
جنون مرد:
اگر مرد دچار اختلالات روانی (اعم از دائم یا ادواری) باشد و زن پس از عقد متوجه شود، میتواند عقد را فسخ کند. -
عنن (ناتوانی جنسی):
اگر مرد از انجام عمل زناشویی ناتوان باشد و این امر اثبات شود، زن میتواند عقد را فسخ کند. -
قرن، برص، جذام:
این بیماریهای جسمی نیز از موارد فسخ هستند، در صورتی که موجب مشقت و آسیب جدی به زن شود. -
عسر و حرج زن:
اگر ادامه زندگی مشترک برای زن مشقتبار و غیرقابل تحمل شود (مثلاً اعتیاد شدید مرد، خشونت، فقر شدید)، زن میتواند از دادگاه درخواست فسخ یا الزام به بذل مدت کند. -
عدم اجرای شروط ضمن عقد:
چنانچه مرد شروطی را که در عقد ذکر شده رعایت نکند (مثلاً عدم پرداخت نفقه یا عدم وفاداری)، زن میتواند به استناد این موضوع، تقاضای فسخ نماید.
فرآیند فسخ توسط زن
- ارائه دادخواست فسخ یا الزام به بذل مدت از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی؛
- ارائه مدارک و مستندات پزشکی، شهود، پیامک یا مستندات مالی برای اثبات عسر و حرج یا بیماری؛
- حضور در دادگاه خانواده برای دفاع از درخواست؛
- در صورت تأیید دادگاه، حکم فسخ صادر و زن از عقد آزاد میشود.
نمونه دادخواست فسخ صیغه موقت قبل از موعد توسط زوجه (زن)
در ادامه نمونه متن دادخواست فسخ صیغه موقت قبل از موعد توسط زن را مشاهده می فرمایید:
ریاست محترم شعبه … دادگاه خانواده شهرستان …
با سلام و احتراماینجانب خانم ………………………………، فرزند …………………….، به شماره ملی ……………………….، ساکن …………………………………………………………………………، به استحضار میرسانم:
در تاریخ ………………………..، با آقای …………………………….، فرزند ……………………….، به شماره ملی ……………………….، ساکن …………………………………………………………………………، طی عقدنامه شماره ………………… در دفتر رسمی ازدواج شماره …………. شهرستان ………….، عقد نکاح موقت (صیغه) به مدت ……………….. و با مهریه مشخص به مبلغ ………………………. منعقد گردید.
متأسفانه پس از گذشت مدت کوتاهی از آغاز زندگی مشترک، اینجانب متوجه مواردی شدم که ادامه این رابطه را برایم غیرممکن ساخته است؛ از جمله:
ناتوانی جنسی شدید و دائمی خوانده که موجب محرومیت از حقوق زناشویی گردیده است.
بروز بیماریهای روانی و اختلالات رفتاری خطرناک از جمله پرخاشگری مداوم، تهدید و توهین.
شرایطی که بهصورت مستمر منجر به عسر و حرج اینجانب شده و ادامه زندگی مشترک را غیرقابل تحمل نموده است.
لذا به استناد مواد ۱۱۲۱، ۱۱۲۲، ۱۱۲۳ و ۱۱۳۰ قانون مدنی و با توجه به عسر و حرج و ناتوانی جنسی خوانده، از آن مقام محترم تقاضای صدور حکم به فسخ عقد نکاح موقت منعقده را دارم.
ضمناً اینجانب فاقد وکالت در بذل مدت از سوی زوج میباشم و تنها راهکار قانونی برای رهایی از این عقد، صدور حکم قضایی به فسخ صیغه از سوی دادگاه محترم است.
با تشکر و احترام
نام و نامخانوادگی زوجه: …………………………….
امضاء
تاریخ: ……………………………
آیا ابطال صیغه موقت به صورت غیابی امکانپذیر است؟
اگر منظور از ابطال غیابی، بذل مدت از طرف مرد باشد، حضور زن همیشه لازم نیست. مرد میتواند باقیمانده مدت را حتی بدون حضور زن ببخشد؛ اما بهتر است این کار به شکلی انجام شود که بعداً قابل اثبات باشد.
اگر منظور این است که زن بدون حضور مرد صیغه را تمام کند، پاسخ متفاوت است. زن فقط اگر وکالت در بذل مدت داشته باشد، میتواند بدون حضور مرد از همان وکالت استفاده کند. اگر وکالت نداشته باشد، باید از مسیر دادگاه اقدام کند و نمیتواند صرفاً با یک نوشته یا پیام، عقد را یکطرفه پایان دهد.
اگر منظور از ابطال غیابی، دعوای دادگاهی است، ممکن است در صورت ابلاغ قانونی و حاضر نشدن طرف مقابل، دادگاه رسیدگی کند؛ اما نتیجه پرونده به دلایل زن، نوع خواسته، ثبت بودن عقد و مدارک بستگی دارد.
متن باطل شدن یا فسخ صیغه موقت قبل از موعد
در متنهای آماده باید فرق بذل مدت و فسخ روشن باشد. بیشتر مواقع، چیزی که عموم مردم به آن «متن فسخ صیغه موقت» میگویند، در واقع متن بذل مدت است.
متن بذل مدت توسط مرد
اینجانب … فرزند … به شماره ملی …، که به موجب عقد موقت مورخ … با خانم … به مدت … ازدواج موقت کردهام، بدینوسیله باقیمانده مدت عقد موقت را از تاریخ … به ایشان بذل میکنم. از این تاریخ، عقد موقت خاتمهیافته محسوب میشود.
نام و نام خانوادگی
امضا
تاریخ
متن بذل مدت توسط زن با داشتن وکالت
اینجانب … فرزند … به شماره ملی …، با توجه به وکالت اعطاشده از سوی آقای … در عقد موقت مورخ …، باقیمانده مدت عقد موقت را به وکالت از زوج به خود بذل میکنم. از تاریخ …، عقد موقت خاتمهیافته محسوب میشود.
نام و نام خانوادگی
امضا
تاریخ
متن درخواست زن برای بذل مدت از طرف مرد
آقای …
با توجه به عدم امکان ادامه رابطه و توافقات انجامشده، از شما درخواست میکنم باقیمانده مدت عقد موقت مورخ … را بذل کنید تا وضعیت زوجیت موقت بهصورت روشن و قابل اثبات پایان یابد.
این متن خودش عقد را تمام نمیکند؛ فقط درخواست زن از مرد است. پایان عقد زمانی اتفاق میافتد که مرد بذل مدت کند یا زن وکالت معتبر برای بذل مدت داشته باشد.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون باطل کردن عقد موقت در حالات متفاوت که توسط پرسشگران از مجموعه ایران لگال در قالب مشاوره حقوقی مطرح شده است را مشاهده می فرمایید:
❓بنده دو ماه پیش با خانمی به صورت غیررسمی عقد موقت کردیم و حالا قبل از پایان این دوره قصد باطل کردن آن را دارم. این عقد بین دو خانواده خوانده شده. برای باطل کردن این عقد چه اقداماتی باید انجام دهم؟
اگر عقد موقت بین شما و آن خانم بهصورت شرعی و عرفی اما بدون ثبت رسمی بوده است، برای باطل کردن آن کافی است که به عنوان مرد، مدت باقیمانده از صیغه را به او ببخشید. این عمل «بذل مدت» نام دارد و نیاز به رضایت طرف مقابل ندارد. اگر صیغه رسمی باشد، بهتر است برای ثبت فسخ به دفتر ازدواج یا مشاور حقوقی مراجعه شود.
❓من در عقد موقت با آقایی هستم که بیش از سه ماه است مرا بدون دلیل ترک کرده است. اکنون میخواهم بدانم برای ابطال صیغهنامه چه اقدامی باید انجام دهم؟ آیا میتوانم خودم این کار را بکنم یا باید از طرف ایشان انجام شود؟
زن در عقد موقت فقط در سه حالت میتواند صیغه را فسخ کند: داشتن وکالت در بذل مدت، اثبات عسر و حرج در دادگاه یا وجود یکی از عیوب فسخ مانند ناتوانی جنسی یا بیماری جدی. در غیر این صورت، فسخ باید از جانب مرد انجام شود. برای پیگیری قانونی میتوانید دادخواست الزام به بذل مدت یا فسخ را به دادگاه خانواده ارائه دهید.
❓حدود ۱۵ سال پیش با خانمی صیغه موقت ۲۰ ساله عقد کردیم و اکنون یک فرزند دختر ۱۴ ساله داریم. حدود ۱۰ سال است که بین ما ارتباطی نیست و اکنون این خانم مشکلاتی برای من ایجاد کرده است. تصمیم گرفتم صیغه موقت را باطل کنم، اما خانم حاضر به این کار نیست. چه راه قانونی برای ابطال صیغه موقت بهصورت یکطرفه وجود دارد؟
در عقد موقت، مرد میتواند بدون نیاز به رضایت زن، با گفتن جمله «مدت باقیمانده را بخشیدم»، عقد را به پایان برساند. این اختیار طبق ماده ۱۱۳۹ قانون مدنی به مرد داده شده است. بهتر است برای اثبات قانونی بودن بذل مدت و مستندسازی، از یک مشاور حقوقی یا دفتر ازدواج رسمی مشاوره بگیرید.
❓ حدود یک ماه پیش با شخصی صیغه موقت ششماهه خواندیم اما حالا متوجه شدم که ایشان قبلاً ازدواج دائم داشته و این موضوع را از من پنهان کرده است. آیا میتوانم صیغه را فسخ کنم؟
بله، پنهان کردن اطلاعات اساسی و مؤثر در تصمیمگیری میتواند از مصادیق تدلیس باشد و در صورت اثبات، به زن حق فسخ میدهد. در این مورد میتوانید با استناد به فریب در عقد، دادخواست فسخ عقد موقت را به دادگاه خانواده ارائه کنید. پیشنهاد میشود مدارک و شواهد خود را آماده کرده و از مشاوره حقوقی بهره ببرید.
❓ من در یک صیغه موقت یکساله هستم، اما طرف مقابل مدتی است بدون اطلاع من را ترک کرده و هیچ تماسی نمیگیرد. آیا میتوانم بدون حضور او، عقد را باطل کنم؟
اگر مرد حاضر به بذل مدت نباشد، شما به عنوان زن نمیتوانید بهصورت یکطرفه عقد را باطل کنید، مگر اینکه یکی از شرایط قانونی مانند عسر و حرج یا موارد فسخ (مثل اعتیاد یا بیماری روانی) را اثبات کنید. در این صورت، میتوانید از طریق دادگاه اقدام کرده و دادخواست فسخ یا الزام به بذل مدت ارائه دهید. ارائه مستندات، کلید موفقیت شماست.