اگر زن در دوران عقد طلاق بخواهد، قبل از هر چیز باید مسیر جدایی را درست تشخیص دهد. دوران عقد از نظر قانون، نامزدی ساده نیست؛ بعد از جاری شدن عقد نکاح، زن و مرد همسر قانونی یکدیگر محسوب میشوند، حتی اگر هنوز عروسی نکرده باشند یا زندگی مشترک را شروع نکرده باشند.
پس زن نمیتواند فقط با گفتن «پشیمان شدهام» یا «دیگر نمیخواهم ادامه بدهم»، همیشه و بدون دلیل قانونی مرد را مجبور به طلاق کند. اما این به معنای بسته بودن راه نیست و زن در دوران عقد چند مسیر برای گرفتن طلاق دارد. بنابراین هدف ما در این مقاله پاسخ به این سوال است که زن در دوران عقد دقیقاً از چه راهی میتواند جدا شود؟ بعد از آن، آثار مالی مثل مهریه، نفقه، طلاها، هدایا، جهیزیه و هزینهها را بررسی میکنیم.
اگر زن در دوران عقد طلاق بخواهد، چه راهی وجود دارد؟
اگر زن در دوران عقد بخواهد طلاق بگیرد یکی از راه های زیر برای انجام آن وجود دارد:
- راه اول، طلاق توافقی است؛ یعنی زن و مرد بر سر اصل طلاق و مسائل مالی توافق کنند.
- راه دوم، استفاده از وکالت در طلاق یا همان حق طلاق است؛ اگر زن از قبل چنین وکالتی از مرد داشته باشد.
- راه سوم، استفاده از شروط ضمن عقد است؛ مثلاً اگر در عقدنامه یا سند جداگانه شرطی آمده و آن شرط محقق شده باشد.
- راه چهارم، اثبات عسر و حرج است؛ یعنی زن ثابت کند ادامه این ازدواج برای او با سختی و مشقت غیرقابل تحمل همراه شده است.
- راه پنجم، فسخ نکاح است؛ یعنی اصلاً مسیر طلاق انتخاب نشود و اگر دلیل قانونی مثل فریب، فقدان صفت مهم، بعضی عیوب یا ناتوانی جنسی وجود دارد، زن بهجای طلاق، فسخ نکاح را پیگیری کند.
قانون مدنی هم در تبصره ماده ۱۱۳۳ تصریح کرده که زن با وجود شرایط مقرر در مواد ۱۱۱۹، ۱۱۲۹ و ۱۱۳۰ میتواند از دادگاه تقاضای طلاق کند؛ یعنی حق درخواست طلاق زن در قانون پذیرفته شده، اما وابسته به وجود شرایط قانونی است.
اول باید مشخص شود: طلاق یا فسخ نکاح؟
در پروندههای دوران عقد، یکی از اشتباهات مهم این است که زن مستقیم سراغ طلاق میرود، در حالی که ممکن است موضوع او «فسخ نکاح» باشد. طلاق یعنی پایان دادن به نکاح دائم از مسیر طلاق. اما فسخ نکاح یعنی عقد به دلیل وجود یک علت قانونی برهم زده میشود؛ یکی از موارد فسخ نکاح این است که بعد از عقد معلوم شود مرد فاقد صفت مهمی بوده که عقد بر مبنای آن انجام شده، یا یکی از عیوب قانونی وجود داشته باشد.
برای مثال، اگر مرد درباره شغل، تحصیلات، سلامت، تجرد، توانایی جنسی یا وضعیت مهمی دروغ گفته و عقد بر همان مبنا انجام شده باشد، باید بررسی شود آیا موضوع فقط طلاق است یا فسخ نکاح هم قابل طرح است.
ماده ۱۱۲۸ قانون مدنی درباره فقدان صفت شرطشده یا وصفی که عقد بر مبنای آن واقع شده، حق فسخ را پیشبینی کرده است. همچنین طبق ماده ۱۱۳۱، خیار فسخ فوری است و تأخیر بیدلیل بعد از اطلاع از علت فسخ میتواند مشکلساز شود.
راه اول: طلاق توافقی در دوران عقد
اگر مرد با جدایی موافق باشد، طلاق توافقی معمولاً سادهترین و کمهزینهترین راه است. در این روش، زن و مرد درباره اصل طلاق و مسائل مالی توافق میکنند: مهریه، نفقه، طلاها، هدایا، جهیزیه، هزینهها و هر تعهدی که میان آنها باقی مانده است.
در دوران عقد، طلاق توافقی معمولاً حول یک سؤال میچرخد که زن چه مقدار از مهریه را میگیرد یا میبخشد؟ اگر نزدیکی واقع نشده باشد، طبق ماده ۱۰۹۲ قانون مدنی زن در طلاق قبل از نزدیکی مستحق نصف مهر است. بنابراین در توافق هم باید روشن شود زن همان نصف مهریه را میگیرد، بخشی از آن را میبخشد، یا توافق دیگری انجام میشود.
طلاق توافقی زمانی مناسب است که زن دلیل محکمی برای طلاق یکطرفه ندارد یا نمیخواهد وارد دعوای طولانی شود، و از طرف دیگر مرد هم حاضر است با دریافت یا بخشش بخشی از حقوق مالی، طلاق را بپذیرد.
راه دوم: استفاده از وکالت در طلاق یا حق طلاق
اگر زن وکالت در طلاق داشته باشد، مسیر او از زنی که هیچ اختیاری ندارد، سادهتر است. این وکالت ممکن است در عقدنامه، در دفترخانه اسناد رسمی یا ضمن یک قرارداد جداگانه داده شده باشد.
اما باید متن وکالتنامه دقیق بررسی شود. بعضی وکالتها ناقصاند؛ مثلاً درباره بذل مهریه، حق توکیل به غیر، اسقاط تجدیدنظرخواهی یا حدود اختیار زن ابهام دارند. در چنین حالتی ممکن است زن تصور کند «حق طلاق» دارد، اما در عمل برای اجرای آن با مشکل روبهرو شود.
در دوران عقد، اگر زن وکالت کامل در طلاق داشته باشد، دیگر لازم نیست برای اصل طلاق، عسر و حرج یا تخلف مرد را اثبات کند؛ ولی همچنان باید تشریفات دادگاه و ثبت طلاق طی شود.
راه سوم: شروط ضمن عقد
راه دیگر زن، استناد به شروط ضمن عقد است. این شروط ممکن است در سند ازدواج آمده باشد یا در عقد لازم جداگانهای بین زن و مرد شرط شده باشد.
ماده ۱۱۱۹ قانون مدنی اجازه داده طرفین هر شرطی را که مخالف مقتضای عقد نباشد، در ضمن عقد ازدواج یا عقد لازم دیگر درج کنند. در همین ماده، نمونههایی مانند ترک انفاق، غیبت در مدت معین، سوءرفتاری که زندگی را غیرقابل تحمل کند یا ازدواج مجدد مرد ذکر شده است.
در دوران عقد هم ممکن است شرطی محقق شود؛ مثلاً مرد شرط کرده باشد شغل، محل زندگی، ادامه تحصیل، ترک اعتیاد، شروع زندگی در زمان مشخص یا انجام تعهد خاصی را رعایت کند، اما برخلاف آن عمل کرده باشد. در این حالت زن باید اول شرط را نشان دهد و بعد ثابت کند آن شرط واقعاً نقض شده است. پس شروط ضمن عقد، راه طلاق است؛ اما فقط وقتی کارایی دارد که شرط مکتوب، روشن و قابل اثبات باشد.
راه چهارم: عسر و حرج زن در دوران عقد
گاهی مرد حق طلاق نمیدهد، شرط ضمن عقد خاصی هم وجود ندارد، اما وضعیت به شکلی است که ادامه عقد برای زن واقعاً سخت و غیرقابل تحمل شده است. اینجا بحث عسر و حرج مطرح میشود که یعنی ادامه زندگی یا ادامه زوجیت برای زن با مشقتی همراه باشد که عرفاً تحمل آن دشوار است.
ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی همین مسیر را برای زن پیشبینی کرده و مصادیقی مثل ترک زندگی، اعتیاد، حبس طولانی، سوءرفتار و ضرب و شتم مستمر یا بیماری صعبالعلاج را ذکر کرده است؛ ضمن اینکه فهرست مصادیق بسته نیست و دادگاه میتواند موارد دیگر را هم بررسی کند.
در دوران عقد، عسر و حرج ممکن است از رفتارهای قبل از شروع زندگی مشترک هم ایجاد شود؛ مثل تهدید، خشونت، اعتیاد پنهانشده، بلاتکلیفی طولانی، سوءرفتار شدید، فریب مهم، اجبار روانی، ترک رابطه بدون تعیین تکلیف یا رفتارهایی که ادامه ازدواج را برای زن غیرقابل تحمل کند.
اما عسر و حرج با ناراحتی عادی فرق دارد. اختلاف خانوادهها، سرد شدن رابطه یا پشیمانی، به تنهایی همیشه کافی نیست. زن باید دلیل بیاورد؛ مثل پیام، شهادت، گزارش پزشکی قانونی، شکایت کیفری، اقرار، مدارک درمانی، گزارش اعتیاد یا هر مدرکی که سختی ادامه عقد را نشان دهد.
راه پنجم: فسخ نکاح بهجای طلاق
در بعضی پروندهها، راه درست زن اصلاً طلاق نیست؛ فسخ نکاح است. این حالت مخصوصاً در دوران عقد مهم است، چون هنوز زندگی مشترک شروع نشده و ممکن است زن تازه متوجه یک مشکل مهم در مرد شده باشد.
فسخ نکاح در موارد مشخص قانونی مطرح میشود؛ مثلاً بعضی عیوب، جنون، عنن، یا فقدان صفت مهمی که عقد بر مبنای آن واقع شده است. اگر مرد صفتی را داشته یا نداشته که برای زن در تصمیم به ازدواج مهم بوده، و عقد بر همان مبنا انجام شده باشد، ماده ۱۱۲۸ میتواند قابل بررسی باشد.
اما فسخ نکاح با طلاق فرق مهمی دارد. یکی از تفاوتها اثر آن بر مهریه است. طبق ماده ۱۱۰۱ قانون مدنی، اگر عقد قبل از نزدیکی به جهتی فسخ شود، زن حق مهر ندارد؛ مگر اینکه موجب فسخ، عنن باشد که در این صورت زن مستحق نصف مهریه است. پس قبل از انتخاب مسیر، زن باید بداند دنبال چه چیزی است، طلاق با حفظ بخشی از حقوق مالی، یا فسخ نکاح به دلیل عیب یا فریب؛ چون نتیجه مالی و روند اثبات این دو یکی نیست.
اگر مرد در دوران عقد طلاق ندهد، زن چه راهکاری دارد؟
اگر مرد راضی به طلاق نباشد، زن باید از حالت درخواست صرف خارج شود و مسیر حقوقی خود را انتخاب کند. راهکارها معمولاً اینهاست:
- اول، بررسی کند آیا حق طلاق یا وکالت در طلاق دارد یا نه. اگر دارد، باید متن وکالتنامه بررسی شود.
- دوم، شروط عقدنامه یا توافقهای جداگانه را بررسی کند. اگر شرطی نقض شده، میتواند همان را مبنا قرار دهد.
- سوم، اگر رفتار مرد ادامه عقد را غیرقابل تحمل کرده، مدارک اثبات عسر و حرج را جمع کند.
- چهارم، اگر موضوع از جنس فریب، بیماری، ناتوانی جنسی، دروغ درباره صفت مهم یا عیب قانونی است، مسیر فسخ نکاح را بررسی کند.
- پنجم، از حقوق مالی خود برای روشن کردن وضعیت استفاده کند؛ مثل مطالبه مهریه، استفاده از حق حبس، مطالبه نفقه یا طرح دعوای حقوقی مرتبط. اینها خودشان همیشه «راه طلاق» نیستند، اما در عمل میتوانند مرد را به تعیین تکلیف، توافق یا حضور در فرآیند جدایی وادار کنند.
حق حبس در دوران عقد اهمیت زیادی دارد. طبق ماده ۱۰۸۵ قانون مدنی، زن میتواند تا وقتی مهریه حال به او داده نشده، از ایفای وظایفی که در مقابل شوهر دارد امتناع کند و این امتناع حق نفقه او را از بین نمیبرد. البته اگر زن قبل از دریافت مهر، با اختیار خود تمکین کرده باشد، طبق ماده ۱۰۸۶ دیگر نمیتواند از حق حبس استفاده کند؛ هرچند حق مطالبه مهریه باقی میماند.
پس وقتی مرد طلاق نمیدهد، پاسخ مقاله نباید فقط «دادخواست طلاق بده» باشد. باید گفت: اول مسیر خروج را تشخیص بده، بعد با ابزار مناسب اقدام کن؛ توافق، وکالت، شرط، عسر و حرج، فسخ، یا استفاده از حقوق مالی برای تعیین تکلیف.
آثار طلاق در دوران عقد؛ مهریه، نفقه، هدایا، جهیزیه و خسارت
بعد از اینکه مسیر جدایی مشخص شد، باید آثار مالی و حقوقی آن بررسی شود. این آثار را نباید با اصل راه طلاق قاطی کرد.
- مهریه با عقد ایجاد میشود. ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی میگوید زن به مجرد عقد، مالک مهر میشود. اما اگر طلاق قبل از نزدیکی باشد، طبق ماده ۱۰۹۲ زن مستحق نصف مهر است. اگر نزدیکی واقع شده باشد، اصل بر مهریه کامل است.
- نفقه در عقد دائم اصولاً بر عهده شوهر است، و در دوران عقد هم اگر زن حق حبس داشته باشد، نفقه او صرفاً به دلیل شروع نشدن زندگی مشترک حذف نمیشود. البته جزئیات آن به وضعیت تمکین، حق حبس، دعوت به شروع زندگی و رفتار طرفین بستگی دارد.
- هدایا و طلاها حکم واحدی ندارند. باید دید هدیه قبل از عقد داده شده یا بعد از عقد، عین هدیه موجود است یا مصرف یا فروخته شده، فاکتور به نام چه کسی است، و هدیه از نوع هدایای نامزدی، هبه یا توافق مالی بوده است. قوانین استرداد هدایای نامزدی اگر قبل از عقد باشد با ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی بررسی میشود؛ اما هدایای بعد از عقد ممکن است با قواعد هبه و مالکیت تحلیل شود.
- جهیزیه هم جدا از مهریه است. اگر جهیزیه نزد زن باشد، معمولاً اختلافی ایجاد نمیشود؛ اما اگر به خانه مرد منتقل شده باشد، زن میتواند برای استرداد آن اقدام کند. بهتر است فاکتور، سیاهه جهیزیه یا شاهد وجود داشته باشد.
- هزینههای مراسم، تالار، لباس، آرایشگاه، خرید عروسی و مانند آن هم بهصرف طلاق یا برهم خوردن رابطه، همیشه قابل مطالبه نیست. مطالبه خسارت نیاز به مبنای مشخص، تقصیر، ورود ضرر و رابطه سببیت دارد. پس در این بخش نباید به کاربر وعده قطعی مطالبه همه هزینهها داد.
اثر باکره بودن در طلاق دوران عقد
اگر طلاق قبل از نزدیکی باشد، زن مستحق نصف مهر است. باکره یا غیرمدخوله بودن معمولاً برای اثبات همین موضوع اهمیت پیدا میکند. ماده ۱۰۹۲ قانون مدنی معیار را طلاق قبل از نزدیکی قرار داده است.
همچنین طلاق قبل از نزدیکی از موارد طلاق بائن است؛ یعنی مرد پس از طلاق، حق رجوع ندارد. زن غیرمدخوله نیز عده طلاق و فسخ نکاح ندارد، هرچند عده وفات حکم جداگانه دارد. ماده ۱۱۵۵ قانون مدنی این موضوع را بیان کرده است.
مراحل عملی اقدام زن برای طلاق در دوران عقد
زن برای اقدام درست، بهتر است این ترتیب را دنبال کند:
- مشخص کند عقد رسمی انجام شده یا فقط نامزدی بوده است.
- ببیند مرد با طلاق توافقی موافق است یا نه.
- عقدنامه، وکالتنامه طلاق و شروط ضمن عقد را بررسی کند.
- اگر مرد راضی نیست، دلیل قانونی خود را مشخص کند: شرط ضمن عقد، عسر و حرج، ترک نفقه، یا فسخ نکاح.
- مدارک را جمع کند؛ مثل پیامها، اسناد، شهادت، گزارش پزشکی، پرونده کیفری، مدارک اعتیاد، مدارک فریب یا هر چیزی که ادعای زن را ثابت کند.
- آثار مالی را قبل از توافق یا دادخواست روشن کند: مهریه، نفقه، طلا، هدایا، جهیزیه و هزینهها.
- دادخواست مناسب را ثبت کند؛ نه اینکه همه موضوعات را مبهم و همزمان مطرح کند.
سوالات متداول
اگر زن در دوران عقد طلاق بخواهد، اولین راه چیست؟
اول باید ببیند مرد با طلاق توافقی موافق است یا نه. اگر موافق نباشد، زن باید سراغ مسیرهای قانونی مثل وکالت در طلاق، شروط ضمن عقد، عسر و حرج، ترک نفقه یا فسخ نکاح برود.
آیا زن در دوران عقد بدون رضایت مرد میتواند طلاق بگیرد؟
بله، اما نه صرفاً به دلیل پشیمانی. زن باید دلیل قانونی قابل اثبات داشته باشد؛ مثل وکالت در طلاق، تحقق شرط ضمن عقد، عسر و حرج یا ترک نفقه. تبصره ماده ۱۱۳۳ قانون مدنی درخواست طلاق زن را در شرایط مقرر قانونی پذیرفته است.
اگر زن فقط پشیمان شده باشد چه میشود؟
پشیمانی بهتنهایی معمولاً برای طلاق یکطرفه کافی نیست. در این حالت، راه عملیتر معمولاً طلاق توافقی، مذاکره درباره مهریه، یا بررسی دقیق شروط و دلایل قانونی دیگر است.
در دوران عقد طلاق بهتر است یا فسخ نکاح؟
بستگی به علت جدایی دارد. اگر مسئله اختلاف و نخواستن ادامه زندگی است، طلاق بررسی میشود. اما اگر موضوع فریب، فقدان صفت مهم، عیب قانونی یا ناتوانی جنسی باشد، ممکن است فسخ نکاح مسیر مناسبتری باشد.
اگر مرد طلاق ندهد، زن چه کار کند؟
زن باید مدارک خود را جمع کند و مسیر حقوقی را انتخاب کند: استفاده از وکالت در طلاق، اثبات شرط ضمن عقد، اثبات عسر و حرج، پیگیری نفقه، اعمال حق حبس، مطالبه مهریه یا بررسی فسخ نکاح.
هدایا و طلاهای دوران عقد بعد از طلاق چه میشود؟
حکم واحدی ندارد. باید دید هدیه قبل از عقد بوده یا بعد از عقد، عین آن موجود است یا نه، فاکتور به نام چه کسی است و هدیه از نوع نامزدی، هبه یا توافق مالی بوده است.
هزینه مراسم عقد یا عروسی قابل مطالبه است؟
صرف طلاق یا برهم خوردن عقد، همیشه باعث حق مطالبه هزینهها نیست. مطالبه خسارت نیاز به مبنای قانونی، تقصیر، ورود ضرر و رابطه سببیت دارد.