اگر دعوا متوجه خوانده نباشد، دادگاه معمولاً وارد رسیدگی ماهوی علیه او نمیشود و در صورت احراز این ایراد، قرار رد دعوا صادر میکند. منظور از عدم توجه دعوا این است که حتی اگر ادعای خواهان درست باشد، این شخص خوانده، طرف صحیح دعوا نیست و مسئولیتی نسبت به خواسته مطرحشده ندارد.
این ایراد در بند ۴ ماده ۸۴ قانون آیین دادرسی مدنی آمده و خوانده میتواند با استناد به آن اعلام کند که دعوا اساساً نباید علیه او مطرح میشده است. برای مثال، اگر قرارداد با شرکت منعقد شده اما دعوا علیه مدیرعامل شخصاً طرح شده، یا مطالبه وجه از کسی شده که طرف تعهد نبوده، ممکن است بحث عدم توجه دعوا به خوانده مطرح شود.
در ادامه، بهصورت کاربردی توضیح میدهیم ایراد عدم توجه دعوا یعنی چه، چه زمانی باعث صدور قرار رد دعوا میشود، تفاوت آن با اشتباه در نام خوانده چیست و خوانده چگونه میتواند این ایراد را در قالب لایحه دفاعیه مطرح کند.
اگر دعوا متوجه خوانده نباشد، دادگاه چه تصمیمی میگیرد؟
وقتی دادگاه تشخیص دهد دعوا اساساً متوجه شخص خوانده نیست، معمولاً قرار رد دعوا صادر میکند. یعنی دادگاه وارد این بحث نمیشود که خواهان در اصل حق دارد یا ندارد؛ بلکه میگوید این دعوا با این وضعیت، علیه این خوانده قابل رسیدگی نیست.
برای مثال، اگر خواهان مطالبه وجه قراردادی را علیه شخصی مطرح کند که اصلاً طرف قرارداد نبوده، یا دعوای ملکی را علیه فردی بدهد که مالک، متصرف یا قائممقام مالک نیست، خوانده میتواند ایراد کند که دعوا متوجه او نیست.
نکته مهم این است که قرار رد دعوا به لحاظ عدم توجه دعوا به خوانده، همیشه به معنای بی حقی خواهان نیست. ممکن است خواهان واقعاً حقی داشته باشد، اما آن را علیه شخص اشتباه مطرح کرده باشد. در چنین حالتی، راه درست معمولاً طرح دعوا علیه شخصی است که واقعاً طرف تعهد، مالک، مسئول یا ذیربط است.
ایراد عدم توجه دعوا به خوانده یعنی چه؟
ایراد عدم توجه دعوا یعنی خوانده بگوید: «حتی اگر ادعای خواهان درست باشد، این دعوا نباید علیه من مطرح میشد.» در این ایراد، بحث اصلی این نیست که اصل حق خواهان وجود دارد یا نه؛ مسئله این است که آیا خوانده، شخص درست برای پاسخگویی به این خواسته هست یا خیر.
برای تشخیص این موضوع، دادگاه معمولاً به رابطه حقوقی میان خواهان، خوانده و خواسته نگاه میکند. اگر خوانده طرف قرارداد نباشد، تعهدی در برابر خواهان نداشته باشد، مالک یا متصرف ملک مورد دعوا نباشد، یا از نظر قانونی مسئول خواسته مطرحشده شناخته نشود، ممکن است دعوا متوجه او نباشد.
پس اگر خواهان شخص اشتباهی را طرف دعوا قرار داده باشد، خوانده میتواند با استناد به بند ۴ ماده ۸۴ قانون آیین دادرسی مدنی، ایراد عدم توجه دعوا را مطرح کند و از دادگاه بخواهد نسبت به او قرار رد دعوا صادر کند.
چه زمانی دعوا متوجه خوانده نیست؟
دعوا زمانی متوجه خوانده نیست که بین خواسته خواهان و شخصی که بهعنوان خوانده معرفی شده، رابطه حقوقی مؤثر وجود نداشته باشد. یعنی حتی اگر اصل ادعای خواهان درست باشد، این خوانده کسی نیست که باید به آن خواسته پاسخ بدهد. چند نمونه رایج:
- قرارداد با شرکت بسته شده، اما دعوا علیه مدیرعامل بهصورت شخصی مطرح شده است.
- خواهان مطالبه وجه را از کسی میخواهد که طرف قرارداد یا دریافتکننده پول نبوده است.
- دعوای الزام به تنظیم سند علیه شخصی مطرح شده که مالک رسمی یا متعهد به انتقال نیست.
- دعوای ملکی علیه کسی مطرح شده که نه مالک است، نه متصرف، نه قائممقام مالک.
- خواهان چند نفر را خوانده قرار داده، اما خواسته فقط متوجه بعضی از آنهاست.
در این موارد، خوانده باید نشان دهد که نسبت به خواسته مطرحشده، تعهد، مالکیت، سمت یا مسئولیت قانونی ندارد. اگر دادگاه این دفاع را بپذیرد، ممکن است دعوا نسبت به همان خوانده رد شود؛ حتی اگر خواهان بتواند بعداً دعوای خود را علیه شخص صحیح مطرح کند.
تفاوت عدم توجه دعوا با اشتباه در نام خوانده
عدم توجه دعوا با اشتباه ساده در نام یا مشخصات خوانده یکی نیست. گاهی خواهان شخص درست را انتخاب کرده، اما در دادخواست نام، نام خانوادگی، شماره ملی یا نشانی او را اشتباه یا ناقص نوشته است. در این حالت، موضوع ممکن است با اصلاح مشخصات یا رفع ابهام قابل حل باشد.
اما در عدم توجه دعوا، مشکل فقط یک اشتباه تایپی یا نقص در مشخصات نیست؛ بلکه خواهان اساساً شخصی را طرف دعوا قرار داده که مسئولیتی نسبت به خواسته ندارد. برای مثال، اگر قرارداد با شرکت منعقد شده باشد ولی دعوا علیه مدیرعامل شخصاً مطرح شود، معمولاً مشکل فقط اشتباه در نام نیست؛ بلکه باید بررسی شود دعوا واقعاً متوجه مدیرعامل هست یا شرکت.
پس معیار اصلی این است که اگر با اصلاح نام و مشخصات، همان شخص همچنان طرف صحیح دعوا باشد، بحث اصلاح مطرح میشود. اما اگر شخص معرفیشده از ابتدا طرف تعهد، مالک، متصرف یا مسئول قانونی نبوده، ایراد عدم توجه دعوا به خوانده میتواند مطرح شود.
اگر خواهان خوانده را اشتباه انتخاب کرده باشد چه کار کند؟
اگر خواهان متوجه شود که دعوا را علیه شخص اشتباه مطرح کرده، بهتر است قبل از ادامه رسیدگی، علت اشتباه را دقیق بررسی کند. گاهی مشکل فقط اشتباه در نام، نشانی یا مشخصات خوانده است و ممکن است با اصلاح یا توضیح قابل رفع باشد؛ اما اگر خوانده اساساً طرف تعهد، مالک، متصرف یا مسئول قانونی نباشد، ادامه پرونده میتواند به صدور قرار رد دعوا منتهی شود.
خوانده چگونه ایراد عدم توجه دعوا را مطرح کند؟
خوانده باید ایراد عدم توجه دعوا را روشن، مستند و در اولین فرصت مطرح کند. بهترین زمان طرح این ایراد، همان ابتدای رسیدگی و تا پایان اولین جلسه دادرسی است؛ چون ایرادات ماده ۸۴ معمولاً باید در همین مرحله به دادگاه اعلام شوند.
برای طرح این ایراد، خوانده نباید فقط بنویسد «دعوا متوجه من نیست». بهتر است توضیح دهد چرا مسئول خواسته نیست؛ مثلاً طرف قرارداد نبوده، مالک ملک نیست، تعهدی را امضا نکرده، پولی دریافت نکرده، سمت قانونی ندارد یا شخص دیگری باید طرف دعوا قرار میگرفته است.
مدارکی مثل قرارداد، سند مالکیت، روزنامه رسمی شرکت، رسید پرداخت، مکاتبات، مدارک انتقال ملک، یا هر سندی که نشان دهد رابطه حقوقی با خواهان وجود ندارد، میتواند به دفاع خوانده کمک کند.
در لایحه دفاعیه هم بهتر است علاوه بر ایراد شکلی، در صورت نیاز یک دفاع کوتاه احتیاطی نسبت به اصل ادعا مطرح شود؛ اما متن نباید طوری نوشته شود که ایراد اصلی گم شود. محور اصلی لایحه باید این باشد که دعوا نسبت به این خوانده قابلیت رسیدگی ندارد و صدور قرار رد دعوا مورد درخواست است.
نمونه لایحه ایراد عدم توجه دعوا به خوانده
ریاست محترم شعبه … دادگاه عمومی حقوقی …
با سلام و احترام
اینجانب … به عنوان خوانده پرونده کلاسه …، در پاسخ به دادخواست تقدیمی خواهان محترم به خواسته …، به استحضار میرسانم دعوای مطرحشده متوجه اینجانب نیست.
خواهان محترم در حالی اینجانب را طرف دعوا قرار داده که هیچ رابطه قراردادی، تعهد قانونی، مالکیت، تصرف یا سمت مؤثری میان اینجانب و موضوع خواسته وجود ندارد. به بیان دیگر، حتی اگر ادعای خواهان ثابت فرض شود، مسئولیت آن متوجه اینجانب نبوده و دعوا باید علیه شخص یا اشخاصی مطرح شود که واقعاً طرف تعهد یا ذیربط در موضوع هستند.
بنابراین با توجه به اینکه ادعای خواهان متوجه شخص اینجانب نیست، مستنداً به بند ۴ ماده ۸۴ و ماده ۸۹ قانون آیین دادرسی مدنی، صدور قرار رد دعوا نسبت به اینجانب مورد استدعاست.
با احترام
نام و نام خانوادگی
امضا
تاریخ
چک لیست سریع برای بررسی اینکه آیا دعوا متوجه خوانده است
برای اینکه مشخص شود دعوا واقعاً متوجه خوانده هست یا نه، باید رابطه خوانده با خواسته بررسی شود. چند سؤال ساده میتواند مسیر را روشن کند:
| سؤال | اگر پاسخ منفی باشد |
|---|---|
| آیا خوانده طرف قرارداد یا تعهد است؟ | احتمال عدم توجه دعوا وجود دارد |
| آیا خوانده مالک، متصرف یا قائممقام شخص مسئول است؟ | باید خوانده صحیح شناسایی شود |
| آیا خواسته مطرحشده علیه این خوانده اثر قانونی دارد؟ | ممکن است قرار رد دعوا صادر شود |
| آیا خوانده سند، قرارداد یا تعهدی را امضا کرده است؟ | مسئولیت او باید جداگانه اثبات شود |
| آیا فقط نام یا مشخصات خوانده اشتباه نوشته شده؟ | ممکن است موضوع قابل اصلاح باشد، نه رد دعوا |
| آیا دعوا فقط متوجه بعضی از خواندگان است؟ | ایراد میتواند نسبت به برخی خواندگان پذیرفته شود |
در نهایت، معیار اصلی این است که آیا خوانده از نظر قانونی باید پاسخگوی همان خواسته باشد یا نه. اگر خواهان نتواند ارتباط حقوقی مؤثری میان خوانده و موضوع دعوا نشان دهد، ایراد عدم توجه دعوا میتواند دفاع مهمی برای خوانده باشد.
سوالات متداول
اگر دعوا متوجه خوانده نباشد چه قراری صادر میشود؟
✅ در صورت پذیرش این ایراد، دادگاه معمولاً قرار رد دعوا صادر میکند؛ یعنی دعوا نسبت به این خوانده قابل رسیدگی شناخته نمیشود.
آیا قرار رد دعوا یعنی خواهان هیچ حقی ندارد؟
✅ نه همیشه. ممکن است خواهان در اصل حق داشته باشد، اما دعوا را علیه شخص اشتباه مطرح کرده باشد. در این حالت، باید خوانده صحیح را شناسایی و دعوا را درست طرح کند.
ایراد عدم توجه دعوا تا چه زمانی باید مطرح شود؟
✅ بهتر است خوانده این ایراد را تا پایان اولین جلسه دادرسی مطرح کند؛ چون ایرادات ماده ۸۴ معمولاً باید در همین مرحله اعلام شوند.
آیا اشتباه در نام خوانده همان عدم توجه دعواست؟
✅ خیر. اگر شخص درست انتخاب شده اما نام یا مشخصات او اشتباه نوشته شده باشد، ممکن است موضوع قابل اصلاح باشد. اما اگر شخص از ابتدا مسئول خواسته نباشد، بحث عدم توجه دعوا مطرح میشود.
آیا دعوا میتواند فقط نسبت به بعضی از خواندگان رد شود؟
✅ بله. اگر دعوا علیه چند نفر مطرح شده باشد اما فقط متوجه بعضی از آنها باشد، ممکن است ایراد نسبت به یک یا چند خوانده پذیرفته شود و رسیدگی نسبت به سایر خواندگان ادامه پیدا کند.