در نظام حقوقی ایران، داشتن شناسنامه یکی از مهمترین اسناد هویتی هر انسان است که از بدو تولد، حقوقی چون تابعیت، بهرهمندی از خدمات اجتماعی، ثبت در سیستم آموزشی و درمانی و حتی ارث را برای فرد به همراه میآورد. اما یکی از چالشهای حقوقی و اجتماعی، صدور شناسنامه برای فرزندان ناشی از ازدواج موقت یا همان عقد صیغهای است؛ ازدواجی که ممکن است ثبت نشده باشد و مرد از پذیرش فرزند امتناع ورزد. در چنین شرایطی، تکلیف صدور شناسنامه چه میشود؟ آیا مادر میتواند بدون همکاری پدر اقدام کند؟ و اگر عقد موقت ثبت نشده باشد، چه راهی برای احقاق حقوق فرزند وجود دارد؟
این مقاله با استناد به قانون مدنی، قانون ثبت احوال، ماده ۱۱۵۸ و رویه قضایی موجود، بهطور کامل به بررسی این پرسشها و مراحل دریافت شناسنامه برای بچه صیغهای میپردازد.
وضعیت حقوقی بچه حاصل از ازدواج موقت در قانون
ازدواج موقت یا همان صیغه، یکی از انواع نکاح مشروع در فقه امامیه و قانون مدنی ایران است که میان زن و مرد برای مدتی معین و با مهریه مشخص منعقد میشود. اگرچه عقد موقت در بسیاری موارد بدون ثبت رسمی ازدواج انجام می شود، اما از نظر حقوقی آثار مهمی از جمله تعلق نسب، وجوب نفقه، و احکام مربوط به فرزندآوری دارد. مطابق ماده ۱۱۵۸ قانون مدنی:
«طفل متولد در زمان زوجیت اعم از دائم یا منقطع، ملحق به شوهر است؛ به شرط اینکه از تاریخ نزدیکی تا زمان تولد کمتر از شش ماه و بیشتر از ده ماه نگذشته باشد.»
یعنی از نظر حقوقی:
- فرزند حاصل از ازدواج موقت، مشروع و قانونی است.
- اگر شرایط زمانی تولد با تاریخ رابطه زناشویی تطابق داشته باشد، قانون فرض را بر صحت نسب میگذارد؛
- این فرزند، مثل فرزندان نکاح دائم، حق ارث، نفقه، و داشتن شناسنامه دارد.
بنابراین برخلاف تصورات عامیانه، بچهای که از یک رابطه صیغهای متولد میشود، اگر شرایط قانونی رعایت شده باشد، هیچگونه مشکلی در مشروعیت و حقوق شهروندی ندارد. مشکل زمانی آغاز میشود که پدر از ثبت ازدواج یا پذیرش نسب خودداری کند.
تکلیف قانونی والدین در گرفتن شناسنامه برای بچه حاصل از صیغه
طبق قوانین ایران، گرفتن شناسنامه برای نوزاد از مهمترین وظایف والدین است. این تکلیف، مستقل از نوع ازدواج (دائم یا موقت) بوده و حتی در شرایطی که پدر حضور ندارد یا ازدواج ثبت نشده است نیز، قانون راهکارهایی برای صدور شناسنامه پیشبینی کرده است.
📌 الزام به اخذ شناسنامه طبق قانون ثبت احوال
بر اساس قانون ثبت احوال، ولادت هر نوزاد باید ظرف ۱۵ روز از تاریخ تولد به اداره ثبت احوال اعلام شود و برای او شناسنامه صادر گردد. ماده ۱۶ این قانون میگوید:
«ولادت هر طفل در ایران اعم از اینکه پدر و مادر طفل ایرانی یا غیر ایرانی باشند باید به مأمور ثبت احوال اعلام شود.»
در نتیجه، حتی اگر نوزاد حاصل از عقد موقت (صیغه) باشد، ثبت تولد و دریافت شناسنامه برای او الزامی است.
📌 مسئولیت قانونی پدر و مادر
اولین شخص مسئول برای اخذ شناسنامه، پدر یا جد پدری است. در صورت غیبت یا استنکاف پدر، قانون اجازه داده که اشخاص دیگری نیز برای صدور شناسنامه اقدام کنند:
- مادر، در صورتی که ازدواج موقت قبلاً به ثبت رسیده باشد؛
- قیم یا وصی قانونی؛
- یا خود نوزاد، بعد از رسیدن به ۱۸ سالگی.
بنابراین، قانون سعی کرده مانع بیهویتی کودک شود، حتی اگر پدر حاضر به همکاری نباشد.
⚖️ ضمانت اجرا در صورت عدم اقدام والدین
عدم اعلام ولادت در مهلت مقرر، میتواند تبعات قانونی داشته باشد:
- امکان محرومیت کودک از خدمات اجتماعی؛
- نیاز به طی روند قضایی برای اثبات هویت و دریافت شناسنامه؛
- حتی احتمال مجازات جزایی برای جعل مدارک یا استفاده از گواهی ولادت جعلی.
در ادامه خواهیم دید که آیا صرف داشتن صیغهنامه برای دریافت شناسنامه کافی است یا خیر.
آیا با صیغهنامه میشود برای بچه شناسنامه گرفت؟
یکی از سؤالات مهم و متداول میان خانوادههایی که در قالب ازدواج موقت با یکدیگر زندگی کردهاند این است که: «آیا با صیغهنامه میتوان برای فرزند متولد از این رابطه، شناسنامه گرفت؟» پاسخ این سؤال، وابسته به ثبت یا عدم ثبت رسمی صیغه و میزان همکاری پدر در شناسایی فرزند است.
📌 نقش ثبت عقد موقت در صدور شناسنامه
ازدواج موقت، برخلاف ازدواج دائم، معمولاً ثبت رسمی نمیشود. اما ماده ۲۱ قانون حمایت خانواده صراحتاً اعلام میکند که در سه حالت، ثبت صیغه الزامی است:
- باردار شدن زوجه؛
- توافق طرفین برای ثبت؛
- درج شرط ضمن عقد برای ثبت آن.
در نتیجه، اگر زنی در زمان عقد موقت باردار شود، مرد مکلف است ازدواج را بهصورت رسمی ثبت کند. این ثبت، موجب میشود:
- فرزند بهصورت قانونی به پدر منتسب شود، فرزند صیغه ای از پدر و مادر ارث می برد.
- اداره ثبت احوال بتواند شناسنامه را بدون دعوای قضایی، صادر کند؛
- درج نام پدر در شناسنامه بدون مانع انجام شود.
📌 آیا صیغهنامه به تنهایی کافی است؟
در حالتی که صیغهنامه رسمی (از دفترخانه) باشد؛ پدر در صدور شناسنامه همکاری کند و مدارک هویتی و گواهی ولادت نیز فراهم باشد؛ در این صورت، صیغهنامه کافی است و اداره ثبت احوال، بدون نیاز به حکم دادگاه، شناسنامه را صادر خواهد کرد. اما اگر:
- صیغهنامه عادی باشد؛
- یا ازدواج اصلاً ثبت نشده باشد؛
- یا پدر، از همکاری امتناع کند یا منکر نسب شود؛
در این موارد، صِرف داشتن صیغهنامه کافی نیست و مادر باید از مسیرهای حقوقی مانند اثبات نکاح و اثبات نسب در دادگاه استفاده کند.
📌 صیغه ۹۹ ساله چه تفاوتی دارد؟
برخی تصور میکنند که صیغه ۹۹ ساله، مثل نکاح دائم تلقی میشود. در حالی که از نظر حقوقی، این هم نوعی عقد موقت است.اگر ازدواج ثبت نشده باشد و پدر حاضر به اقدام برای شناسنامه نباشد، حتی در صیغههای بلندمدت هم باید دعوای اثبات نکاح و اثبات نسب در دادگاه مطرح شود.
شرایط و مدارک لازم برای گرفتن شناسنامه فرزند ناشی از عقد موقت
صدور شناسنامه برای فرزندی که از ازدواج موقت (صیغه) متولد شده، نهتنها ممکن بلکه در مواردی تکلیف قانونی والدین است. اما برای انجام این کار، لازم است که شرایط قانونی فراهم بوده و مدارک مورد نیاز به درستی ارائه شود.
📌 چه کسانی میتوانند برای شناسنامه بچه صیغهای اقدام کنند؟
طبق قانون ثبت احوال، اشخاص زیر مجاز به اعلام ولادت و درخواست صدور شناسنامه برای نوزاد هستند:
- پدر یا جد پدری نوزاد با ارائه شناسنامه؛
- مادر، به شرط آنکه ازدواج او بهطور رسمی ثبت شده باشد؛
- وصی، قیم یا امین قانونی کودک (در موارد خاص مانند ناتوانی یا غیبت والدین)؛
- خود کودک، در صورتی که ۱۸ سال تمام داشته باشد؛
- نماینده نهاد یا مؤسسهای که کودک به آن سپرده شده باشد.
نکته مهم این است که اگر هیچکدام از افراد فوق در مهلت قانونی اقدام نکنند، صدور شناسنامه مشروط به رأی دادگاه و طی مسیر قضایی خواهد شد.
📌 مدارک لازم برای صدور شناسنامه نوزاد ناشی از عقد موقت
برای ثبت تولد نوزاد و گرفتن شناسنامه، معمولاً مدارک زیر باید به اداره ثبت احوال ارائه شود:
- اصل شناسنامه پدر و مادر؛
- گواهی ولادت صادرشده توسط بیمارستان یا ماما؛
- صیغهنامه رسمی در صورت وجود؛
- در صورت عدم ثبت ازدواج، اقرارنامه رسمی والدین به ازدواج شرعی؛
- فیش پرداخت هزینه صدور شناسنامه مطابق تعرفه روز؛
- در موارد خاص، حکم دادگاه مبنی بر اثبات نسب یا صدور حکم امین موقت.
📌 مهلت قانونی برای گرفتن شناسنامه
قانون ثبت احوال، حداکثر مهلت اعلام ولادت و صدور شناسنامه را ۱۵ روز از زمان تولد نوزاد در نظر گرفته است. تأخیر در این امر، نیازمند مراجعه به مراجع قضایی برای تشکیل پرونده و اخذ مجوز خواهد بود و روند اداری را بسیار پیچیدهتر میکند.
📌 نام خانوادگی بچه صیغهای در شناسنامه؛ به نام پدر یا مادر؟
در حالت عادی، اگر ازدواج موقت بهصورت رسمی ثبت شده باشد یا پدر در ثبت شناسنامه همکاری کند، نام خانوادگی پدر به فرزند داده میشود و شناسنامه مثل سایر فرزندان رسمی صادر میشود. اما اگر صیغه ثبت نشده باشد و پدر حاضر به همکاری نباشد، مادر میتواند با دریافت حکم امین موقت برای فرزند شناسنامه بگیرد.
در این صورت، نام خانوادگی مادر در شناسنامه ثبت شده و فقط نام کوچک پدر قید میشود. در آینده، اگر پدر نسب را بپذیرد، امکان اصلاح و تغییر نام خانوادگی نیز وجود دارد.
گرفتن شناسنامه برای بچه صیغهای توسط مادر و حکم امین موقت
در بسیاری از موارد، پدر به دلایل مختلف از همکاری برای صدور شناسنامه فرزند صیغهای خودداری میکند. این مسئله میتواند ناشی از عدم تمایل به ثبت ازدواج موقت، انکار نسب یا مسائل خانوادگی و اجتماعی باشد. در چنین حالتی، قانون مسیرهایی را برای اقدام مادر پیشبینی کرده است تا حقوق فرزند تضییع نشود.
📌 حالت اول: مادر زمانی اقدام میکند که ازدواج موقت ثبت شده باشد
اگر ازدواج موقت والدین بهطور رسمی ثبت شده باشد، مادر میتواند بدون حضور پدر و بهتنهایی به اداره ثبت احوال مراجعه کرده و برای فرزند خود درخواست شناسنامه کند. در این حالت:
-
نام پدر و مادر در شناسنامه کودک درج میشود؛
-
کودک نام خانوادگی پدر را میگیرد؛
-
و از تمامی حقوق فرزند مشروع برخوردار خواهد بود.
📌 حالت دوم: ازدواج موقت ثبت نشده ولی پدر و مادر با هم مراجعه میکنند
در صورتی که صیغه موقت ثبت نشده ولی پدر نسب فرزند را پذیرفته و حاضر به همکاری باشد، هر دو باید با هم به اداره ثبت احوال مراجعه کنند و اقرارنامه ازدواج شرعی ارائه دهند. در این صورت اداره ثبت احوال بدون نیاز به حکم قضایی، شناسنامه صادر میکند و نام خانوادگی پدر به فرزند داده میشود.
📌 حالت سوم: ثبت نشده و پدر همکاری نمیکند؛ ورود دادگاه
در مواردی که ازدواج موقت به ثبت نرسیده، و پدر حاضر به همکاری نباشد یا نسب را انکار کند، مادر باید به دادگاه خانواده مراجعه کند و با ارائه مدارک و ادله، مراحل زیر را طی کند:
-
اثبات نکاح موقت (با شهادت، پیامک، صیغهنامه عادی، قرائن و…)
-
اثبات نسب فرزند به پدر
اگر دادگاه ادله را کافی بداند، میتواند:
-
پدر را ملزم به صدور شناسنامه کند؛
-
یا در صورت عدم امکان الزام، حکم امین موقت برای مادر صادر کند.
⚖️ امین موقت یعنی چه و چه اختیاراتی دارد؟
امین موقت، حکمی است که دادگاه برای مادر صادر میکند تا بهعنوان نماینده قانونی فرزند، اقداماتی نظیر مراجعه به اداره ثبت احوال و گرفتن شناسنامه برای فرزند را انجام دهد. در این حالت شناسنامه با نام خانوادگی مادر صادر میشود؛ نام کوچک پدر ممکن است در شناسنامه درج شود و در آینده، اگر پدر نسب را بپذیرد، میتوان مشخصات او را به شناسنامه اضافه کرد.
❗ نکته مهم درباره شرایط صدور حکم امین موقت
صدور این حکم تنها در صورتی امکانپذیر است که ازدواج از لحاظ شرعی صحیح بوده باشد (هرچند ثبت نشده) و پدر تابعیت ایرانی داشته باشد ولی دسترسی به او میسر نباشد یا از همکاری خودداری کند.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متئاول پیرامون گرفتن شناسنامه برای بچه صیغه و ازدواج موقت مطرح شده است:
❓من با مردی عقد موقت بودم ولی ازدواجمون ثبت نشده. الان باردارم و اون منکر بچه شده. میتونم تنهایی برای بچه شناسنامه بگیرم؟
✅ بله، اگر مرد حاضر به ثبت ازدواج یا گرفتن شناسنامه نباشه، شما میتونید از طریق دادگاه خانواده اقدام کنید. باید ابتدا با ارائه مدارک و ادله مثل پیامک، صیغهنامه عادی یا شهادت شهود، ازدواج موقت و نسبت فرزند رو ثابت کنید. پس از اثبات، قاضی میتونه حکم صدور شناسنامه رو صادر کنه یا شما رو به عنوان “امین موقت” منصوب کنه تا بهتنهایی برای فرزند شناسنامه بگیرید.
❓ازدواج من و همسرم صیغه ۹۹ ساله بوده ولی ثبت رسمی نکردیم. الان بچهمون به دنیا اومده، شوهرم میگه شناسنامه نمیگیرم که خانوادهاش نفهمن. چکار کنم؟
✅ در چنین شرایطی میتونید اول سعی کنید با همسرتون به اداره ثبت احوال برید و با یک اقرارنامه رسمی ازدواج شرعی رو تأیید کنید. اگر همکاری نکرد، از طریق دادگاه خانواده اقدام کنید. با اثبات صیغه و نسب، دادگاه میتونه حکم به ثبت ازدواج و صدور شناسنامه بده. در صورت عدم همکاری کامل شوهر، میتونید بهعنوان امین موقت، خودتون برای شناسنامه اقدام کنید.
❓اگر شناسنامه بچه صیغهای با نام خانوادگی مادر صادر بشه، بعداً میتونیم اسم پدر رو اضافه کنیم؟
✅ بله، اگر در ابتدا به دلیل غیبت یا مخالفت پدر، شناسنامه با فامیلی مادر صادر بشه، بعدها اگر پدر رضایت بده یا با حکم دادگاه نسب ثابت بشه، میتونید با مراجعه به ثبت احوال و حکم اصلاح شناسنامه، مشخصات کامل پدر (شامل نام خانوادگی) رو به شناسنامه فرزند اضافه کنید.