سفته ضمانت حسن انجام کار | نحوه پر کردن، شرایط وصول

در بسیاری از روابط استخدامی و کاری، کارفرمایان برای اطمینان از اجرای صحیح تعهدات توسط نیروی کار، اقدام به دریافت «سفته حسن انجام کار» یا «سفته ضمانت کاری» می‌کنند. این سند که از منظر قانون تجارت، یک سفته رسمی و قابل پیگیری محسوب می‌شود، در واقع نقش یک ابزار تضمینی را دارد که در صورت تخلف، ترک کار یا وارد آمدن خسارت، به کارفرما اجازه می‌دهد بخشی از خسارت خود را از محل سفته جبران کند.

اما آیا این سفته‌ها همیشه قابل وصول هستند؟ آیا کارفرما می‌تواند بدون اثبات خسارت، کل مبلغ سفته را مطالبه کند؟ و آیا دادن سفته بدون قرارداد استخدامی، از نظر قانونی صحیح است؟ این پرسش‌ها، بخشی از دغدغه‌های مهم کارگران و کارمندانی است که در ابتدای ورود به یک شغل، با درخواست ارائه سفته مواجه می‌شوند. در این مقاله، به صورت دقیق و کاربردی به بررسی مفهوم، کاربرد، نحوه پر کردن، شرایط قانونی وصول و ریسک‌های سفته ضمانت حسن انجام کار می‌پردازیم.

سفته حسن انجام کار یا سفته ضمانت انجام کار چیست؟

سفته حسن انجام کار که با عنوان سفته ضمانت کاری نیز شناخته می‌شود، یکی از رایج‌ترین ابزارهای مالی در روابط استخدامی است. این سند، در ظاهر یک سفته عادی است، اما در عمل به عنوان ضمانت اجرای صحیح تعهدات شغلی مورد استفاده قرار می‌گیرد. استفاده نادرست یا بدون آگاهی از این سفته می‌تواند زمینه‌ساز اختلافات جدی بین کارگر و کارفرما شود.

✅ سفته ضمانت حسن انجام کار در قانون چه جایگاهی دارد؟

سفته حسن انجام کار نوعی سند تجاری از نظر شکلی و ماهوی محسوب می‌شود و تابع مقررات قانون تجارت است. به عبارت دیگر، اگر سفته طبق ضوابط قانونی تنظیم شده باشد (شامل مبلغ، مشخصات کامل صادرکننده، نام دارنده، امضا و قید علت صدور)، از اعتبار قانونی برخوردار بوده و می‌تواند توسط دارنده مطالبه شود.

اما نکته مهم این است که کاربرد اصلی این نوع سفته، «ضمانت انجام تعهدات شغلی و قراردادی» است، نه پرداخت بدهی نقدی. به همین دلیل در عمل، قید عباراتی مانند «بابت حسن انجام کار طبق قرارداد شماره …» در متن سفته، اهمیت بسیاری دارد تا هم هدف صدور مشخص شود و هم از احتمال سوءاستفاده جلوگیری گردد.

✅ تفاوت سفته حسن انجام کار با سایر انواع سفته و چک

بنابراین، سفته حسن انجام کار را می‌توان نوعی سفته مشروط دانست که ارزش و قابلیت اجرایی آن به‌شدت وابسته به قرارداد استخدام یا توافق‌نامه اصلی است.

کاربردهای سفته ضمانت حسن انجام کار در استخدام و قراردادها

در دنیای کار امروز، بسیاری از کارفرمایان برای حفظ منافع خود و اطمینان از انجام صحیح تعهدات توسط نیروی انسانی، از سفته حسن انجام کار به عنوان ابزاری بازدارنده استفاده می‌کنند. اگرچه این عمل ریشه در اعتماد متقابل دارد، اما نبود ضوابط روشن گاه زمینه‌ساز اختلافات حقوقی و سوءاستفاده می‌شود.

✅ در چه موقعیت‌هایی از سفته حسن انجام کار استفاده می‌شود؟

سفته حسن انجام کار در موقعیت‌های زیر بیشتر به چشم می‌خورد:

• استخدام‌های رسمی و غیررسمی:
  کارفرماها معمولاً از کارجویانی که به صورت قراردادی، پروژه‌ای یا حتی آزمایشی استخدام می‌شوند، سفته دریافت می‌کنند.

• پیمانکاران پروژه‌ای:
  در قراردادهای پیمانکاری، به‌ویژه در حوزه‌های ساخت‌وساز، فناوری اطلاعات، خدمات مالی و صنعتی، از این نوع سفته برای تضمین اتمام پروژه طبق زمان‌بندی استفاده می‌شود.

• استخدام در بخش‌های حساس سازمانی:
  در مشاغلی مانند حسابداری، انبارداری، مدیریت مالی، فناوری اطلاعات و سایر مشاغلی که با دارایی یا اطلاعات محرمانه درگیر هستند، سفته ضمانت رایج‌تر است.

• کارآموزی یا آموزش در محل کار:
  برخی شرکت‌ها در ابتدای دوره آموزشی از کارآموز سفته دریافت می‌کنند تا از ترک ناگهانی دوره یا افشای اطلاعات جلوگیری کنند؛ هرچند این مورد از نظر قانونی محل تردید و انتقاد است.

✅ سفته ضمانت کاری در مشاغل حساس و دارای مسئولیت بالا

در برخی مشاغل، نه فقط ارزش مالی کار، بلکه درجه اطمینان و ریسک سازمانی کارفرما را به دریافت سفته ترغیب می‌کند. مشاغلی که در آن‌ها دریافت سفته ضمانت بیشتر رواج دارد، عبارت‌اند از:

• کارمندان بخش مالی و حسابداری: به علت دسترسی مستقیم به اطلاعات حساب‌ها، سندهای مالی، چک و بودجه.
• انبارداران و مسئولان لجستیک: به‌دلیل تحویل فیزیکی کالاها، موجودی‌ها و کنترل اموال شرکت.
• رانندگان شرکتی یا مأموران خرید: به علت حمل‌ونقل دارایی‌ها، تجهیزات یا وجه نقد.
• برنامه‌نویسان و مسئولان شبکه: به علت دسترسی به کدهای محرمانه، دیتاهای سازمانی و سرورهای امنیتی.

در این موارد، هدف از سفته، ایجاد مسئولیت پذیری حقوقی در قبال تخلفات احتمالی است.

نحوه صحیح نوشتن و پر کردن سفته ضمانت حسن انجام کار

سفته حسن انجام کار، اگرچه در ظاهر تفاوتی با سایر سفته‌ها ندارد، اما چون کاربرد آن ضمانتی و نه پرداختی است، پر کردن آن نیازمند دقت‌های بیشتری است. کوچک‌ترین اشتباه یا سهل‌انگاری در نگارش این سند می‌تواند زمینه سوءاستفاده یا مطالبه‌ی کامل مبلغ سفته توسط کارفرما را فراهم کند.

✅ چه عباراتی حتماً باید روی سفته حسن انجام کار نوشته شود؟

برای پر کردن صحیح سفته حسن انجام کار، رعایت نکات زیر الزامی است:

1. عدم درج تاریخ پرداخت:
   در قسمت تاریخ سررسید، هیچ تاریخی ننویسید. به‌جای آن، این عبارت را درج کنید:
   «بابت ضمانت حسن انجام کار طبق قرارداد شماره … مورخ …» حکم سفته بدون تاریخ سند تجاری محسوب نشدن است.

2. ذکر نام دقیق دریافت‌کننده:
   سفته را نباید «در وجه حامل» بنویسید. حتماً نام کارفرما یا شرکت را به صورت کامل بنویسید؛ مثل:
   «شرکت داده‌پردازان هوشمند پارسیان»

3. نوشتن مبلغ به حروف و عدد:
   مبلغ باید دقیق، بدون خط‌خوردگی، و هم به عدد و هم به حروف نوشته شود؛ مثال:
   «مبلغ ۵۰،۰۰۰،۰۰۰ ریال (پنجاه میلیون ریال)»

4. درج مشخصات کامل صادرکننده:
   نام و نام خانوادگی، کد ملی، آدرس، شماره تماس فرد صادرکننده باید روی سفته درج شود.

5. امضا و کپی برای خودتان:
   سفته را شخصاً امضا کنید. ته‌برگ آن را نگه‌دارید و یک کپی یا عکس از سفته قبل از تحویل برای خود داشته باشید.

6. اشاره به قرارداد استخدام در متن سفته و قرارداد:
   حتماً شماره سفته در متن قرارداد کار درج شود و بالعکس، در سفته نیز اشاره به شماره قرارداد قید گردد.

✅ اشتباهات رایج کارگران و کارمندان در پر کردن سفته ضمانت

🛑 نوشتن تاریخ سررسید در سفته ضمانت: این اشتباه رایج باعث می‌شود سفته مانند بدهی عادی قابل مطالبه باشد و دیگر «ضمانتی» تلقی نشود.

🛑 نوشتن سفته در وجه حامل یا بدون ذکر نام کارفرما: در این حالت، هرکس که سفته را به دست آورد می‌تواند به راحتی آن را به اجرا بگذارد.

🛑 عدم دریافت رسید از کارفرما: در صورتی که قرارداد کتبی وجود نداشته باشد یا مشخصات سفته در قرارداد نیامده باشد، نداشتن رسید واگذاری سفته به‌شدت به ضرر کارگر تمام می‌شود.

🛑 تحویل سفته بدون نسخه کپی یا ته‌برگ: عدم مستندسازی، کارگر را از اثبات اصل تعهد، میزان، دلیل و تاریخ واگذاری سفته محروم می‌کند.

آیا سفته حسن انجام کار قابل وصول است؟ شرایط و محدودیت‌ها

بر اساس قانون تجارت، سفته در صورتی که دارای شرایط قانونی باشد (مبلغ، امضا، نام دارنده و…) یک سند تجاری لازم‌الاجرا است. بنابراین، اگر کارفرما بتواند اثبات کند که قرارداد کاری با فرد داشته؛ فرد متعهد به انجام اموری بوده و در انجام تعهداتش کوتاهی کرده یا خسارتی وارد کرده؛در این صورت می‌تواند با تنظیم اظهارنامه و دادخواست حقوقی، اقدام به وصول بخشی از مبلغ سفته نماید. اما اگر این موارد را اثبات نکند، صرف داشتن سفته به معنای طلبکار بودن نیست.

✅ کارفرما تا چه میزان می‌تواند از مبلغ سفته مطالبه کند؟

نکته مهم این است که سفته حسن انجام کار، صرفاً برای جبران خسارت احتمالی تنظیم شده است. بنابراین:

• کارفرما تنها تا حد میزان خسارت واقعی و اثبات‌ شده می‌تواند مطالبه کند.
• نمی‌تواند بدون مدرک یا به‌صورت کلی، مبلغ کامل سفته را طلب کند.
• اگر قرارداد به‌طور کامل انجام شده باشد، مطالبه هر مبلغی فاقد وجاهت قانونی خواهد بود.

در بسیاری از آراء قضایی، دادگاه‌ها به نفع کارگر حکم داده‌اند و اعلام کرده‌اند که صرف داشتن سفته بدون اثبات تخلف، مجوزی برای مطالبه نیست.

✅ چه زمانی استفاده از سفته ضمانت حسن انجام کار خیانت در امانت محسوب می‌شود؟

در صورتی که کارفرما بدون دلیل موجه و خارج از توافق و مفاد قرارداد اقدام به مطالبه یا واخواست سفته کند، این عمل ممکن است از نظر کیفری مصداق خیانت در امانت سفته تلقی شود. این موضوع در شرایط زیر مطرح می‌شود:

• قرارداد به‌صورت کامل انجام شده باشد اما سفته پس داده نشود.
• کارگر هیچ‌گونه تخلف یا خسارتی مرتکب نشده باشد.
• کارفرما بدون هشدار و مستند، سفته را برای مطالبه وجه استفاده کند.

در این صورت، کارگر می‌تواند شکایت کیفری علیه کارفرما مطرح کند و در صورت اثبات، ممکن است کارفرما به حبس از یک تا سه سال محکوم شود.

سفته حسن انجام کار بدون قرارداد؛ اعتبار، ریسک‌ها و راه‌حل حقوقی

یکی از بزرگ‌ترین اشتباهاتی که کارگران و کارمندان در ابتدای همکاری با کارفرما مرتکب می‌شوند، تحویل سفته ضمانت بدون داشتن قرارداد مکتوب است. این کار در ظاهر ساده و بی‌ضرر به نظر می‌رسد، اما می‌تواند پیامدهای حقوقی و مالی جدی به دنبال داشته باشد.

✅ آیا سفته حسن انجام کار بدون قرارداد هم معتبر است؟

بله؛ از نظر قانونی، سفته حتی بدون قرارداد کتبی هم معتبر است و اگر شرایط شکلی سفته (مبلغ، امضا، نام دارنده و…) رعایت شده باشد، از نظر قانون تجارت یک سند لازم‌الاجرا محسوب می‌شود.

اما نکته کلیدی اینجاست:
اگر قرارداد کتبی نداشته باشید، اثبات هدف و ماهیت سفته بسیار دشوار خواهد بود. در چنین شرایطی، کارفرما می‌تواند ادعا کند که سفته بابت بدهی یا قرض بوده و نه صرفاً تضمین تعهدات شغلی. اینجاست که کارگر در موقعیت ضعف قرار می‌گیرد.

✅ خطرات دادن سفته ضمانت کاری بدون قرارداد کتبی برای کارگر

🛑 ابهام در علت صدور سفته: در صورت نبود قرارداد مکتوب یا رسید تحویل سفته، اثبات اینکه سفته برای «ضمانت حسن انجام کار» بوده بسیار سخت می‌شود.

🛑 امکان واخواست و اجرای کامل مبلغ سفته: کارفرما ممکن است بدون دلیل موجه و فقط با استناد به سفته، درخواست وصول کامل مبلغ آن را ارائه کند و چون مدرک مخالفی در دست نیست، کارگر باید در دادگاه اثبات کند که سوءاستفاده شده است.

🛑 مشکلات در اثبات روابط کاری: در نبود قرارداد، حتی اثبات وجود رابطه کاری بین طرفین هم چالش‌برانگیز است؛ مخصوصاً اگر پرداخت حقوق یا بیمه‌ای هم صورت نگرفته باشد.

✅ چطور ریسک سفته بدون قرارداد را کاهش دهیم؟ (توصیه‌های کاربردی)

اگر بنا به هر دلیلی مجبور شدید سفته را بدون قرارداد مکتوب تحویل دهید، این توصیه‌های حیاتی را رعایت کنید:

1. روی سفته حتماً عبارت زیر را بنویسید:
   «این سفته صرفاً بابت ضمانت حسن انجام کار، طبق توافق شفاهی مورخ … به کارفرما تحویل شده است و ارزش پرداختی ندارد.»
2. نام دقیق کارفرما یا شرکت را به‌عنوان دارنده بنویسید؛ در وجه حامل ننویسید.
3. ته‌برگ سفته را نگه دارید و از اصل سفته کپی یا عکس تهیه کنید.
4. از کارفرما رسید تحویل سفته بگیرید حتی به‌صورت دست‌نویس و امضاشده.
5. پیام یا ایمیلی از کارفرما دریافت کنید که در آن هدف از سفته مشخص باشد؛ این پیام بعدها می‌تواند مستند خوبی در دادگاه باشد.
6. در اولین فرصت، قرارداد کتبی تنظیم کنید و شماره سفته را در آن قید کنید.

نحوه پس گرفتن سفته ضمانت حسن انجام کار بعد از پایان همکاری

یکی از دغدغه‌های مهم کارگران و کارمندان پس از قطع همکاری با کارفرما، پس گرفتن سفته ضمانت حسن انجام کار است. در بسیاری از موارد، علی‌رغم انجام کامل تعهدات، کارفرما از بازگرداندن سفته خودداری می‌کند یا آن را نگه می‌دارد که می‌تواند زمینه‌ساز اختلافات و حتی طرح دعوای حقوقی شود.

✅ بهترین زمان و شیوه مطالبه استرداد سفته از کارفرما

بهترین زمان برای پیگیری پس گرفتن سفته، بلافاصله پس از پایان قرارداد یا قطع همکاری است. در این زمان، کارگر باید:

1. رسماً از کارفرما بخواهد سفته را مسترد کند؛

2. اگر سفته نزد واحد منابع انسانی است، درخواست کتبی ثبت کند؛

3. در صورت لزوم، رسید کتبی دریافت سفته را مطالبه کند که نشان دهد سند بدون استفاده و ابطال شده است؛

4. از کارفرما بخواهد که پشت سفته عبارت «باطل شد» یا «مسترد گردید» را بنویسد و امضا کند؛

📌 نکته: اگر سفته هنوز «سفته سفید» باشد (یعنی اجرا نشده و دست‌نخورده باشد)، کافی است اصل آن را بدون هرگونه مهر یا پشت‌نویسی تحویل بگیرید و نزد خود نگه دارید.

✅ اگر کارفرما سفته حسن انجام کار را پس ندهد چه کنیم؟

در صورتی که کارفرما از بازگرداندن سفته خودداری کند، مراحل زیر را انجام دهید:

📝 1. ارسال اظهارنامه رسمی:
از طریق سامانه ثنا یا دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، برای کارفرما اظهارنامه ارسال کنید و خواستار استرداد سفته شوید.

⚖️ 2. ثبت شکایت حقوقی یا کیفری:

• اگر کارفرما ادعای خسارت کند ولی آن را اثبات نکند و سفته را نگه دارد، ممکن است این اقدام خیانت در امانت تلقی شود؛

• اگر خسارتی در کار نبوده و قرارداد هم به پایان رسیده، دادخواست الزام به استرداد سفته را می‌توان مطرح کرد.

📂 3. استفاده از مستندات:

• کپی قرارداد کاری

• فیش‌های حقوقی

• پیام‌های رد و بدل‌شده درباره تحویل سفته

• ته برگ سفته یا رسید امضا شده

همگی می‌توانند در دادگاه به نفع شما استفاده شوند. اگر هیچ قراردادی هم ندارید ولی بتوانید با شواهد نشان دهید که سفته صرفاً بابت استخدام و بدون تعهد مالی داده شده، باز هم امکان دفاع قانونی وجود دارد.

سوالات متداول

در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون سفته ضمانت حسن انجام کار مطرح شده است:

❓ من به عنوان کارآموز بدون قرارداد در یک فروشگاه مشغول به کار شدم. صاحب فروشگاه از من خواسته سفته ۵۰ میلیونی بابت حسن انجام کار بدهم. آیا این کار قانونی است؟

✅ اگرچه سفته بدون قرارداد هم از نظر قانونی اعتبار دارد، اما شدیداً توصیه نمی‌شود که بدون قرارداد کتبی و دقیق، سفته‌ای در اختیار کارفرما قرار دهید. در صورت نبود قرارداد، اثبات اینکه سفته صرفاً برای ضمانت بوده بسیار سخت خواهد بود و امکان سوءاستفاده وجود دارد. اگر مجبور به دادن سفته شدید، حتماً روی سفته بنویسید «صرفاً بابت حسن انجام کار» و از کارفرما رسید کتبی بگیرید. حتی‌المقدور از تنظیم قرارداد کتبی غافل نشوید.

❓ من از یک شرکت نرم‌افزاری اخراج شدم، ولی تمام تعهداتم را کامل انجام داده‌ام. حالا شرکت از سفته‌ای که دادم استفاده کرده و می‌خواهد کل مبلغ را وصول کند. چطور می‌توانم اعتراض کنم؟

✅ در صورتی که شما تعهدات خود را انجام داده‌اید و کارفرما بدون اثبات خسارت یا نقض تعهدات، اقدام به اجرای سفته کرده، این اقدام می‌تواند مصداق خیانت در امانت باشد. شما می‌توانید:

1. ابتدا اظهارنامه رسمی برای استرداد سفته ارسال کنید؛
2. سپس از طریق دادگاه حقوقی، دعوی استرداد سفته یا اعتراض به مطالبه غیرقانونی سفته را مطرح نمایید؛
3. اگر سوءنیت کارفرما قابل اثبات باشد، حتی شکایت کیفری بابت خیانت در امانت نیز امکان‌پذیر است.

❓ من به عنوان راننده شرکتی مشغولم و کارفرما از من سفته ۱۰۰ میلیونی بابت حفظ سلامت خودرو گرفته. آیا این مبلغ سفته منطقی است؟ می‌توانم اعتراضی داشته باشم؟

✅ اصل گرفتن سفته در مشاغلی مثل رانندگی، انبارداری یا مسئولیت‌های دارای اموال شرکت، رایج است؛ اما مبلغ سفته باید با نوع شغل، سطح دسترسی و مدت همکاری تناسب داشته باشد. اگر خودرو تحت بیمه است یا مبلغ سفته بسیار بیشتر از ارزش خطرپذیری شغل شماست، می‌توانید با تنظیم اظهارنامه رسمی یا مکاتبه کتبی، درخواست کاهش مبلغ یا استرداد تدریجی آن را بدهید. در صورت ادامه فشار یا تهدید، مراجعه به اداره کار و ثبت شکایت گزینه قانونی بعدی خواهد بود.