علامت تجاری، یکی از مهمترین داراییهای ناملموس کسبوکارهاست که نشاندهنده هویت، اعتبار و تمایز محصولات یا خدمات آنها در بازار است. به همین دلیل، قانونگذار حمایت ویژهای از علامت تجاری ثبتشده در نظر گرفته و استفاده غیرمجاز از آن را نهتنها نقض حقوق مالک علامت، بلکه در مواردی جرم نیز تلقی کرده است. در سالهای اخیر، شکایات متعددی درباره استفاده از برند یا لوگوی ثبتشده توسط افراد دیگر، بدون کسب اجازه از مالک اصلی، در فضای اینترنت یا محیطهای تجاری مطرح شده که نشان از اهمیت و حساسیت موضوع دارد.
این مقاله به بررسی کامل شکایت سوء استفاده از علامت تجاری، مراحل پیگیری، مبانی قانونی، مجازاتها، نمونه شکواییه و دادخواست و همچنین نکات عملی در اثبات این نوع تخلفات خواهد پرداخت.
شکایت سوء استفاده از علامت چه زمانی مطرح میشود؟
علامت تجاری یا برند، نشانی است که کالا یا خدمات یک شخص را از دیگران متمایز میسازد و معمولاً شامل نام، تصویر، نماد یا ترکیبی از آنهاست. اگر این علامت در اداره ثبت علائم تجاری به نام شخصی یا شرکتی ثبت شده باشد، دیگران نمیتوانند بدون اجازه از آن استفاده کنند. در صورتی که فرد یا نهادی بهصورت عمدی یا سهوی از این علامت ثبتشده بهرهبرداری کند، صاحب علامت حق دارد علیه او شکایت کند؛ این شکایت میتواند بهصورت حقوقی یا کیفری مطرح شود.
📌 تفاوت دعوای حقوقی و شکایت کیفری در سوء استفاده از علامت تجاری
به صورت کلی دعاوی مربوط به علامت تجاری به دو شکل مطرح می شوند:
- دعوای حقوقی: زمانی مطرح میشود که مالک علامت بخواهد مانع از ادامه استفاده شخص متخلف شود یا خسارت مالی مطالبه کند. در این نوع دعوا، هدف مجازات نیست بلکه جبران خسارت و توقف استفاده غیرمجاز است.
- شکایت کیفری: در صورتی مطرح میشود که سوء استفاده با سوءنیت، عمد و با قصد فریب یا سوءاستفاده تجاری صورت گرفته باشد. در این حالت، مرتکب با مجازات کیفری مانند حبس یا جزای نقدی مواجه خواهد شد.
مالک علامت میتواند بهصورت مستقل یا همزمان، هم دعوای حقوقی و هم شکایت کیفری مطرح کند، بهویژه زمانی که استفاده از برند، موجب فریب مصرفکنندگان شده و آسیب جدی به اعتبار تجاری وارد کرده باشد.
جرم استفاده از علامت تجاری دیگری و ارکان آن
بر اساس قوانین ایران، استفاده از علامت تجاری ثبتشده توسط شخصی غیر از مالک، بدون اخذ اجازه قانونی، در صورتی که با علم و عمد انجام شود، جرم محسوب میشود و مشمول مجازات کیفری خواهد بود. این جرم در ماده ۶۱ قانون ثبت اختراعات، طرحهای صنعتی و علائم تجاری مصوب ۱۳۸۶ بهصراحت جرمانگاری شده است. برای اینکه رفتار شخص ناقض به عنوان «جرم» تلقی شود، باید سه رکن اصلی زیر را داشته باشد:
⚖️ رکن قانونی جرم
مطابق ماده ۶۱ قانون ثبت اختراعات:
«هر شخصی که با علم و عمد، مرتکب عملی شود که طبق مواد ۱۵، ۲۸، ۴۰، یا ۴۷ این قانون، نقض حقوق محسوب گردد، مجرم شناخته میشود و علاوه بر جبران خسارت، به پرداخت جزای نقدی از ده میلیون تا پنجاه میلیون ریال یا حبس تعزیری از نود و یک روز تا شش ماه یا هر دوی آنها محکوم میگردد.»
بنابراین، مبنای قانونی جرم بودن استفاده از علامت تجاری دیگران در همین ماده است که ناظر به رعایت نکردن حقوق انحصاری مالک برند میباشد.
⚖️ رکن مادی (رفتار مجرمانه)
رکن مادی شامل عمل قابل مشاهده و رفتار مشخص ناقض است. در این نوع جرایم، موارد زیر از مصادیق بارز رفتار مجرمانهاند:
- استفاده از عین علامت تجاری ثبتشده توسط دیگری؛
- استفاده از علامت بسیار مشابه (از نظر آوا، معنی یا ظاهر) که مصرفکننده را دچار اشتباه کند؛
- درج علامت در تابلو فروشگاه، بستهبندی، تبلیغات، سایت و شبکه اجتماعی؛
- استفاده در دامنه اینترنتی یا ایجاد صفحه فروش با نام برند شخص دیگر.
در تمام این موارد، اگر استفاده منجر به فریب مصرفکننده یا بهرهبرداری تجاری از شهرت برند دیگران شود، رکن مادی جرم محقق خواهد بود.
⚖️ رکن معنوی (سوءنیت)
در جرایم مربوط به مالکیت فکری، اثبات سوءنیت عام و خاص الزامی است:
- سوءنیت عام: علم به اینکه علامت مورد استفاده متعلق به دیگری است.
- سوءنیت خاص: قصد بهرهبرداری، فریب مشتری یا ضربه زدن به اعتبار تجاری صاحب برند.
اگر شخص متخلف آگاه باشد که علامت ثبت شده و با وجود این از آن استفاده کند، این سوءنیت به راحتی برای مقام قضایی محرز میشود.
روش شکایت استفاده از علامت تجاری و مراجع صالح رسیدگی
برای طرح شکایت از افرادی که از علامت تجاری ثبتشده دیگری سوء استفاده میکنند، باید به فرآیند رسمی و مراجع مشخصی مراجعه کرد. برخلاف برخی دعاوی که امکان ثبت آنها از طریق سامانههای خاص نظارتی (مانند ۱۲۴ یا وزارت صمت) وجود دارد، شکایت از نقض علامت تجاری تنها از طریق مراجع قضایی و دفاتر خدمات الکترونیک قابل پیگیری است.
⚖️ آیا سامانه خاصی برای ثبت شکایت وجود دارد؟
خیر. در حال حاضر هیچ سامانه مستقلی برای ثبت آنلاین شکایت سوء استفاده از علامت تجاری وجود ندارد. تمامی اقدامات از طریق:
- دفاتر خدمات الکترونیک قضایی
- یا سامانه عدل ایران (adliran.ir) با ثبت حساب کاربری در سامانه ثنا
انجام میشود. شاکی باید با تهیه مدارک لازم و تنظیم شکواییه یا دادخواست، پرونده را از طریق این مسیر به جریان بیندازد.
⚖️ مراجع صالح برای رسیدگی به شکایت
با توجه به قانون و رویه قضایی، رسیدگی به جرایم و دعاوی مربوط به علائم تجاری طبق ماده ۵۹ قانون ثبت علائم تجاری در صلاحیت دادگاههای خاص تهران است:
- در دعاوی حقوقی (مثل منع استفاده یا مطالبه خسارت): مرجع صالح، دادگاه عمومی حقوقی تهران است. حتی اگر استفاده غیرمجاز در شهری دیگر رخ داده باشد، پرونده باید در تهران ثبت و رسیدگی شود.
- در شکایات کیفری (مانند شکایت بابت سوء استفاده با علم و عمد): مرجع صالح، دادسرای ناحیه ۲۶ تهران (مختص مالکیت فکری و معنوی) است. پس از ثبت شکواییه در دفاتر خدمات الکترونیک، پرونده به این دادسرا ارجاع میشود و سپس به یکی از شعب دادیاری یا بازپرسی ارجاع میگردد.
⚖️ دادگاه تجدیدنظر و اعتراض به رأی
در صورتی که رأی صادر شده در دادگاه بدوی به نفع یا علیه شاکی باشد، هر یک از طرفین میتوانند در مهلت قانونی به دادگاه تجدیدنظر استان تهران اعتراض کنند. رویه رسیدگی در تجدیدنظر بر اساس آیین دادرسی مدنی خواهد بود.
مراحل و نحوه شکایت استفاده از علامت تجاری
شکایت از سوء استفاده از علامت تجاری، دارای مراحل مشخصی است که باید با دقت طی شود تا نتیجه مطلوب در دادسرا یا دادگاه حاصل گردد. این مراحل بسته به نوع شکایت (حقوقی یا کیفری) ممکن است تفاوتهایی جزئی داشته باشند، اما مسیر کلی ثبت و پیگیری یکسان است. در ادامه، گامبهگام مراحل طرح شکایت را توضیح میدهیم:
📝 مرحله اول: ثبتنام در سامانه ثنا
اولین قدم برای هر اقدام قضایی، ثبتنام در سامانه ثنا و دریافت نام کاربری و رمز عبور شخصی است. این کار را میتوان با مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی یا بهصورت برخط در سایت adliran.ir (گزینه احراز هویت برخط) انجام داد.
📝 مرحله دوم: تنظیم شکواییه یا دادخواست
پس از ثبتنام در ثنا، شاکی باید با کمک وکیل یا استفاده از نمونه متنهای استاندارد، اقدام به تهیه متن شکواییه (برای طرح کیفری) یا دادخواست (برای طرح حقوقی) کند. این متن باید به صورت فایل Word روی حافظه فلش یا CD ذخیره شود.
📝 مرحله سوم: آمادهسازی مدارک لازم
📌 مهمترین مدارک برای ثبت شکایت عبارتند از:
- مدارک هویتی (کارت ملی، شناسنامه)
- گواهی ثبت علامت تجاری یا تصویر آگهی رسمی
- اسکرینشات یا عکس از موارد استفاده غیرقانونی (وبسایت، تابلو، بستهبندی و…)
- مدارک پرداخت هزینه دادرسی و خدمات دفتر
- در صورت استفاده از وکیل: وکالتنامه رسمی
📝 مرحله چهارم: مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی
شاکی یا وکیل او باید با مدارک و فایل شکواییه/دادخواست، به نزدیکترین دفتر خدمات قضایی مراجعه کرده و شکایت را ثبت کند. اپراتور دفتر پس از بررسی اولیه، شکایت را در سامانه ثبت کرده و کد رهگیری میدهد.
📝 مرحله پنجم: ارجاع به مرجع قضایی
پس از ثبت، شکایت به مرجع صالح ارجاع میشود:
- در شکایت کیفری: به دادسرای ناحیه ۲۶ تهران
- در دعوای حقوقی: به دادگاه عمومی حقوقی تهران
در این مرحله، پرونده وارد فرآیند بررسی، تعیین شعبه و وقت رسیدگی میشود.
📝 مرحله ششم: پیگیری پرونده در سامانه عدل ایران
وضعیت پرونده با ورود به سایت adliran.ir، انتخاب گزینه اطلاعرسانی پرونده و وارد کردن شماره ملی و رمز شخصی، قابل مشاهده است. همچنین با استفاده از رمز پرونده یا کد رهگیری، روند کار پرونده، ابلاغیهها و زمان جلسه رسیدگی قابل پیگیری است.
سناریو های رایج سوء استفاده از علامت تجاری و نکات برای شکایت
بسیاری از شکایات مربوط به سوء استفاده از علامت تجاری، در قالب سناریوهای مشخص و تکرارشوندهای اتفاق میافتند. آشنایی با این موارد میتواند به صاحبان برند کمک کند تا راحتتر موارد نقض را تشخیص داده و مسیر حقوقی مناسبی برای پیگیری آن انتخاب کنند. در ادامه به چند نمونه رایج اشاره میکنیم:
🔍 استفاده از علامت تجاری ثبتشده در وبسایت و فروشگاه اینترنتی
در این حالت، یک فروشگاه آنلاین یا شرکت اینترنتی، از نام برند ثبتشده توسط دیگری در دامنه سایت، لوگو، بنرها، بستهبندی یا صفحات شبکههای اجتماعی خود استفاده میکند. این موضوع بهویژه در حوزه فروش لوازم آرایشی، مکملهای غذایی، پوشاک و کالاهای دیجیتال بسیار شایع است.
توصیه: از تمام صفحات وبسایت، بنرها، فاکتورها و بستهبندیها اسکرینشات بگیرید و بهعنوان ادله اثباتی در شکایت ضمیمه کنید.
🔍 استفاده از تابلو فروشگاه با نام تجاری ثبتشده
در برخی موارد، واحدهای صنفی و فروشگاههای فیزیکی از برند ثبتشده دیگران بر روی تابلو، کارت ویزیت، قبض یا بستهبندی استفاده میکنند. این اقدام نیز در صورت نبود رضایت کتبی از مالک برند، مصادیق روشن سوء استفاده تلقی شده و قابل پیگرد کیفری و حقوقی است.
نکته: اگر مالک تابلو ناشناس باشد، میتوان در شکواییه خواستار شناسایی مالک واقعی از طریق استعلام شهرداری یا اصناف شد.
🔍 کپیبرداری از لوگو، رنگ یا فونت برند معتبر
گاهی استفاده از لوگو، رنگ یا فونت خاص یک برند شناختهشده بدون تکرار کامل نام آن نیز میتواند باعث گمراهی مخاطب شود. این موضوع بهخصوص در برندهای مواد غذایی، نوشیدنیها، محصولات کودک و لوازم الکترونیکی دیده میشود.
پیشنهاد: با مراجعه به کارشناس رسمی دادگستری حوزه مالکیت صنعتی، درخواست بررسی میزان شباهت گرافیکی را مطرح کنید تا در دادگاه قابل استناد باشد.
🔍 ثبت دامنه با نام برند ثبتشده دیگران
یکی از روشهای رایج سوء استفاده، ثبت آدرس اینترنتی (دامنه) با نام یک برند معروف است. هدف از این کار میتواند فریب مشتری، جذب ترافیک سایت یا حتی فروش دامنه به صاحب اصلی برند باشد.
طبق ماده ۷۶ قانون تجارت الکترونیکی، استفاده از برند دیگران در فضای اینترنت، در صورت ایجاد گمراهی یا سوء استفاده، قابل پیگرد خواهد بود.
نمونه شکایت استفاده از علامت تجاری (شکواییه کیفری)
برای طرح شکایت کیفری از فرد یا مجموعهای که از علامت تجاری ثبتشده استفاده کرده، باید شکواییه رسمی و مستند تهیه شود. این شکواییه باید به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ارائه گردد تا به دادسرای تخصصی مالکیت فکری (ناحیه ۲۶ تهران) ارجاع شود. در ادامه، یک نمونه واقعی و ویرایششده از چنین شکواییهای را میخوانید که میتواند به عنوان الگو برای تنظیم شکایت استفاده شود.
بسمه تعالی
ریاست محترم دادسرای عمومی و انقلاب تهران – ناحیه ۲۶ (ویژه مالکیت فکری)با سلام و احترام؛
اینجانبان:
آقای/خانم … فرزند … به شماره ملی …، متولد …، ساکن …
آقای/خانم … (در صورت داشتن شریک یا چند مالک)
به استحضار میرساند:
مطابق گواهینامه ثبت علامت تجاری شماره … به تاریخ …، ما مالک رسمی و قانونی علامت تجاری ثبتشده با عنوان «…» میباشیم که برای طبقه کالا/خدمات شماره … به ثبت رسیده است.
اخیراً مطلع شدهایم که یک وبسایت با آدرس اینترنتی … و همچنین یک واحد صنفی با نام … واقع در آدرس …، بدون اخذ هیچگونه اجازهای از ما، اقدام به استفاده از عنوان و نشان تجاری ما در تبلیغات، بستهبندی، تابلو و معرفی خود نموده است. این استفاده به نحوی است که مشتریان تصور میکنند با نماینده رسمی یا شعبه ما روبهرو هستند.
بر اساس مواد ۴۰ و ۴۷ قانون ثبت اختراعات، طرحهای صنعتی و علائم تجاری، هرگونه استفاده از علامت ثبتشده بدون رضایت مالک، ممنوع و غیرقانونی است و طبق ماده ۶۱ همان قانون، این عمل جرم تلقی شده و مستوجب مجازات حبس یا جزای نقدی است.
با توجه به اینکه این اقدام موجب تضییع حقوق ما، گمراهی مشتریان و لطمه به اعتبار تجاریمان شده است، از آن مرجع محترم تقاضا داریم با احضار مشتکیعنه (در حال حاضر ناشناس/ یا مشخصات: نام، شماره تماس، آدرس)، ضمن انجام تحقیقات و ارجاع موضوع به کارشناس رسمی، نسبت به صدور قرار جلب به دادرسی و مجازات قانونی برای وی اقدام فرمایید.
ادله و مستندات پیوست:
- تصویر گواهی ثبت علامت تجاری
- تصویر آگهی رسمی ثبت در روزنامه
- اسکرینشات وبسایت ناقض
- عکس تابلو فروشگاه
- استعلام اصناف (در صورت نیاز)
با تشکر و احترام
امضا – تاریخ
نمونه دادخواست منع استفاده از علامت تجاری (دعوای حقوقی)
در کنار شکایت کیفری، مالک یک علامت تجاری ثبتشده میتواند با تنظیم دادخواست حقوقی، درخواست منع استفاده از برند خود را مطرح کند. این نوع دعوی معمولاً زمانی مطرح میشود که صاحب برند قصد دارد استفاده غیرقانونی از علامت را متوقف کرده، خسارت دریافت کند یا دستور قلع و قمع مظاهر نقض را از دادگاه بگیرد. در ادامه، یک نمونه دادخواست حقوقی به این منظور آوردهایم:
خواسته:
صدور حکم مبنی بر منع استفاده خوانده از علامت تجاری ثبتشده …
صدور دستور موقت مبنی بر توقف فوری استفاده از علامت
الزام به قلع و قمع تابلوها، تبلیغات و بستهبندیهای ناقض
جبران خسارات مادی و معنوی وارد شده به اینجانب (در صورت ارائه تقویم خسارت)شرح دادخواست:
احتراماً به استحضار میرساند اینجانب مطابق مدارک ضمیمه، مالک علامت تجاری ثبتشده … هستم که به صورت رسمی در اداره ثبت مالکیت صنعتی به ثبت رسیده است. اخیراً مطلع شدهام که خوانده بدون کسب مجوز از اینجانب، اقدام به استفاده از همان علامت تجاری یا علامتی مشابه با آن در کسبوکار خود نموده است که این موضوع موجب فریب مشتریان، تضییع حقوق بنده و لطمه به اعتبار برند شده است.مطابق مواد ۳۱، ۴۰، ۴۷ و ۶۰ قانون ثبت علائم تجاری، استفاده غیرمجاز از علامت ثبتشده ممنوع بوده و اینجانب مستنداً به ماده ۵۹ همان قانون، از دادگاه محترم عمومی تهران تقاضای رسیدگی و صدور حکم بر منع استفاده و جبران خسارات وارده را دارم.
با تقدیم احترام
امضا – تاریخدلایل و مستندات:
تصویر گواهینامه ثبت علامت تجاری
اسکرینشات تبلیغات و وبسایت یا فروشگاه متخلف
گزارش کارشناس رسمی (در صورت وجود)
گواهی استعلام از اداره مالکیت صنعتی یا اتحادیه صنفی
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون شکایت استفاده از علامت تجاری مطرح شده است:
❓ من یک برند ثبتشده دارم ولی متوجه شدم یک فروشگاه اینترنتی بدون اجازه من، اسم برندم رو توی تبلیغات گوگل استفاده کرده. آیا میتونم ازش شکایت کنم؟
✅ بله. اگر برند شما بهصورت رسمی در اداره ثبت علائم تجاری به ثبت رسیده و شخص دیگری بدون رضایت شما از آن در تبلیغات اینترنتی (مثل گوگل ادز، شبکههای اجتماعی یا سایت خودش) استفاده کرده باشد، این اقدام میتواند مصادیق سوء استفاده از علامت تجاری تلقی شود. شما میتوانید با جمعآوری مستندات مانند اسکرینشات تبلیغات، شکایت کیفری خود را از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت کنید. این رفتار مطابق ماده ۶۱ قانون ثبت علائم تجاری، جرمانگاری شده و قابل پیگرد قانونی است.
❓ فروشگاهی توی شهر ما از اسم برند من استفاده کرده اما هنوز برندم رو ثبت نکردم. با این حال چند ساله دارم با این اسم فعالیت میکنم. آیا میتونم ازش شکایت کنم؟
✅ اگرچه ثبت رسمی علامت تجاری مزیتهای قانونی بسیاری دارد، اما طبق ماده ۴۷ قانون ثبت علائم تجاری، حتی نامهای تجاری ثبتنشده هم اگر سابقه استفاده مستمر داشته باشند، تحت حمایت قانون قرار میگیرند. بنابراین اگر بتوانید ثابت کنید که سالهاست با این نام فعالیت میکنید (مثلاً از طریق فاکتورها، تبلیغات قدیمی، سوابق بانکی یا صفحات شبکههای اجتماعی)، میتوانید از فروشگاه متخلف به دلیل فریب مشتریان و نقض حقوق تجاری خود شکایت کنید. البته توصیه میشود حتماً برندتان را هم ثبت کنید تا از حمایت کامل قانونی بهرهمند شوید.
❓ من میخوام از شخصی که از لوگوی برند من استفاده کرده شکایت کنم، ولی اطلاعات هویتیاش رو ندارم. فقط آدرس سایت و عکس تابلوش رو دارم. میتونم شکایت کنم؟
✅ بله. نداشتن مشخصات کامل مشتکیعنه، مانع ثبت شکایت نیست. شما میتوانید با عنوان “ناشناس” شکایت کیفری خود را ثبت کنید و در متن شکواییه از مقام قضایی بخواهید که با استعلام از مراجع ذیربط مثل اداره اصناف، شهرداری، اداره ثبت دامنهها یا اتحادیههای صنفی، هویت فرد یا مجموعه متخلف مشخص شود. در این موارد، داشتن مدارکی مثل تصویر تابلو، اسکرینشات سایت، آدرس واحد صنفی یا دامنه اینترنتی کافی است تا پرونده وارد فرآیند رسیدگی شود.