سفته یکی از اسناد تجاری رایج در معاملات مالی است که برخلاف چک، کمتر مورد سوءاستفاده قرار میگیرد اما همچنان در بسیاری از قراردادها به عنوان ضمانت پرداخت یا تضمین انجام تعهدات استفاده میشود. در این میان، یکی از مهمترین موارد کاربرد سفته، ضمانت پرداخت توسط شخص ثالث است؛ یعنی فردی پشت سفته را امضا میکند تا در صورت نکول متعهد اصلی، مسئول پرداخت باشد. اما بسیاری از افراد نمیدانند چگونه میتوان از ضامن سفته شکایت کرد؟، آیا مهلتی برای طرح دعوا وجود دارد؟ و امضای پشت سفته دقیقاً چه معنایی دارد؟
در این مقاله، با بررسی حقوقی و کاربردی مواردی همچون نحوه شکایت از ضامن سفته، مسئولیت تضامنی یا تبعی او، مهلت اقدام قانونی، تفاوت ظهرنویس و ضامن، نمونه دادخواست رسمی، مراجع صالح و مدارک مورد نیاز، سعی کردهایم راهنمایی کامل برای افرادی فراهم کنیم که با این موضوع روبرو هستند یا قصد دارند از حقوق خود در قبال امضاکنندگان سفته دفاع کنند.
مسئولیت ضامن در قبال سفته چیست؟
ضامن سفته، شخصی است که برای اطمینان از پرداخت وجه سفته، تعهد میکند در صورت نکول (پرداخت نکردن) صادرکننده، خودش مبلغ را پرداخت کند. مسئولیت این شخص در برابر دارنده سند، در بیشتر موارد تضامنی است؛ به این معنا که دارنده سفته میتواند بدون نیاز به مراجعه ابتدا به صادرکننده، مستقیماً از ضامن شکایت کند.
بر اساس ماده ۲۴۹ قانون تجارت، سفته یکی از اسناد تجاری در وجه حامل تلقی می شود و تمام کسانی که سفته را امضا کردهاند (اعم از صادرکننده، ظهرنویس و ضامن)، در مقابل دارنده سفته، مسئولیت تضامنی دارند. همچنین در ماده ۳۰۹ همین قانون آمده که مقررات مربوط به برات، در مورد سفته نیز اعمال میشود. بنابراین، ضامن نیز مانند سایر امضاکنندگان، مشمول مسئولیت تضامنی است.
📌 مسئولیت تضامنی یعنی چه؟
در مسئولیت تضامنی، دارنده سند تجاری (در اینجا سفته) حق دارد به انتخاب خود، از هر یک از متعهدی چه صادرکننده باشد، چه ضامن کل مبلغ را مطالبه کند. اگر یکی پرداخت نکرد، دیگری باید پاسخگو باشد.
این نوع مسئولیت، برخلاف مسئولیتهای «تبعی» در قراردادهای دیگر، استقلال نسبی دارد و باعث میشود روند وصول طلب برای طلبکار، سادهتر و سریعتر باشد.
📝 ضامن از چه کسی حمایت میکند؟
نکته مهم این است که ضامن میتواند ضامن صادرکننده یا ظهرنویس باشد. اگر مشخص نباشد از چه کسی ضمانت کرده، طبق قانون، فرض میشود که از صادرکننده ضمانت کرده است. در این حالت، هر مسئولیتی که صادرکننده دارد، به همان شکل به ضامن نیز سرایت میکند.
شکایت از ضامن سفته چگونه انجام میشود؟
برای شکایت از ضامن سفته، ابتدا باید در سامانه ثنا ثبتنام کرده و مدارکی مانند سفته، واخواستنامه و مستندات ضمانت را آماده کنید. سپس با تنظیم دادخواست مطالبه وجه، از طریق دفاتر خدمات قضایی، شکایت خود را ثبت کرده و به مرجع صالح (شورای حل اختلاف یا دادگاه حقوقی) ارجاع دهید. پس از تشکیل پرونده و بررسی مدارک توسط قاضی، در صورت عدم پرداخت از سوی ضامن، حکم محکومیت او صادر خواهد شد.
📝 نکته مهم: برای اینکه دادخواست شما علیه ضامن قابل پذیرش باشد، باید امضای ضامن پشت سفته صراحتاً به قصد ضمانت انجام شده باشد. اگر امضا صرفاً به عنوان «شاهد» یا «تحویلگیرنده» باشد، نمیتوان مسئولیت مالی از آن استنباط کرد.
مهلت اقدام قانونی علیه ضامن سفته چقدر است؟
در مورد ظهرنویس سفته، قانون تجارت (ماده ۲۸۶) مقرر کرده که اگر دارنده سفته ظرف یک سال از تاریخ واخواست (اعتراض عدم پرداخت)، طرح دعوا نکند، حق رجوع به ظهرنویس را از دست میدهد. اما این مهلت برای ضامن سفته صدق نمیکند. زیرا طبق رأی وحدت رویه شماره ۵۹۷ مورخ ۱۳۷۴/۲/۱۲ دیوان عالی کشور، ضامن سفته، بدون محدودیت زمانی، مسئول پرداخت است. در این رأی آمده:
«شخصی که پشت برات یا سفته را به عنوان ضامن امضا نموده است، در هر حال مسئولیت تضامنی دارد و طرح دعوا علیه او، مقید به مهلت یک سال از تاریخ واخواست نیست.»
📝 نتیجه عملی این رأی
- حتی اگر چند سال از تاریخ سررسید سفته گذشته باشد، همچنان میتوان از ضامن شکایت کرد؛
- نیازی به اثبات واخواست یا اعتراض در مهلت ۱۰ روزه نیست؛
- بنابراین، شکایت از ضامن سفته مشمول مرور زمان کوتاهمدت نیست و دارنده سفته در صورت حفظ مدارک میتواند در هر زمان طرح دعوا کند.
البته اگر اسناد مربوطه (مثل خود سفته یا واخواستنامه) مفقود یا مخدوش شده باشند، روند اثبات دعوا سختتر میشود. بنابراین، بهتر است دارنده، شکایت خود را هرچه زودتر و با مدارک کامل ثبت کند.
تفاوت امضای پشت سفته به عنوان ضامن یا شاهد
در بسیاری از پروندهها، اختلاف اصلی بر سر این است که امضایی که پشت سفته ثبت شده، ضمانت تلقی میشود یا صرفاً امضای یک شاهد؟ این تفاوت بسیار مهم است؛ چون اگر شخصی صرفاً به عنوان شاهد پشت سفته را امضا کرده باشد، هیچ مسئولیتی در پرداخت وجه سفته نخواهد داشت، اما اگر امضایش به قصد ضمانت باشد، مسئولیت تضامنی خواهد داشت.
📝 از کجا بفهمیم امضا برای ضمانت است یا نه؟
برای تشخیص این موضوع، چند معیار کلیدی در نظر گرفته میشود:
۱. متن یا عبارت کنار امضا
اگر کنار امضا عباراتی مثل «به عنوان ضامن»، «ضمانت میکنم»، «متعهد به پرداخت» یا «ضامن صادرکننده» نوشته شده باشد، ضمانت صریح تلقی میشود؛ اگر هیچ عبارتی نباشد، باید به سایر قرائن توجه کرد.
۲. هویت امضاکننده
اگر شخصی درگیر معامله نبوده اما سفته را امضا کرده باشد، و مخصوصاً اگر امضایش بعد از صادرکننده و ظهرنویس آمده باشد، به احتمال زیاد نقش ضامن دارد. اگر شخص، یکی از طرفین معامله باشد یا سفته را با هدف انتقال امضا کرده باشد، ممکن است ظهرنویس باشد.
۳. قرائن موجود در قرارداد یا توافقنامه
اگر در قرارداد پایه یا توافقات مکتوب، نام امضاکننده به عنوان ضامن آمده باشد، حتی اگر در متن سفته چیزی ننوشته باشد، قرینه قوی برای اثبات ضمانت محسوب میشود.
⚠️ نقش شاهد در پشتنویسی سفته
در برخی موارد، افراد تنها برای اثبات انجام معامله یا تحویل سفته، به عنوان شاهد پشت سند را امضا میکنند. در این حالت، چون هیچ تعهدی برای پرداخت وجه در متن یا شرایط وجود ندارد، امضاکننده مسئولیتی ندارد.
🧩 نکته حقوقی مهم: در صورت بروز اختلاف، اگر ضامن بودن شخص اثبات نشود، شکایت از او به نتیجه نخواهد رسید. بار اثبات ضمانت بودن امضا بر عهده دارنده سفته است.
مسئولیت ضامن در سفته واخواست شده و واخواست نشده
یکی از نکات کلیدی در دعاوی مربوط به سفته، تفاوت میان وضعیت سفتههای واخواستشده و واخواستنشده است. این موضوع بر نوع مسئولیت ضامن و شیوه مطالبه وجه از او تأثیر مستقیم دارد. بنابراین لازم است دارنده سفته بداند که چه زمانی میتواند به ضامن رجوع کند و در چه شرایطی فقط باید از متعهد اصلی مطالبه وجه کند.
⚖️ سفته واخواستشده چه مزیتی دارد؟
واخواست، به زبان ساده، یعنی اعتراض رسمی به عدم پرداخت سفته. دارنده سفته، برای حفظ امتیاز اسناد تجاری و مسئولیت تضامنی سایر امضاکنندگان، موظف است ظرف ۱۰ روز از تاریخ سررسید سفته، آن را واخواست کند.
در صورتی که این اقدام انجام شود دارنده سفته میتواند به صادرکننده، ضامن و ظهرنویسها بهصورت تضامنی رجوع کند؛ مسئولیت ضامن در این حالت، طبق مواد ۲۴۹ و ۳۰۹ قانون تجارت، کامل و قابل مطالبه است و نیازی به اثبات رابطه قراردادی بین دارنده و ضامن وجود ندارد.
❌ اگر سفته واخواست نشده باشد چه میشود؟
در این حالت، سفته مزایای سند تجاری را از دست میدهد و در حکم سند عادی طلب تلقی میشود. مسئولیت ضامن نیز به حالت خاصی به نام ضمانت انتقالی (نقل ذمه به ذمه) تبدیل میشود. یعنی بدهکار اصلی (صادرکننده)، از پرداخت بریالذمه میشود و ضامن جای او را میگیرد و فقط او مسئول پرداخت است. همچنین دارنده دیگر نمیتواند به صادرکننده یا سایر امضاکنندگان مراجعه کند؛ مگر اینکه در قرارداد ضمانت، توافقی خاص وجود داشته باشد.
📝 نتیجهگیری:
- اگر سفته واخواست شده باشد، ضامن مسئول تضامنی است و دارنده میتواند به او یا صادرکننده مراجعه کند؛
- اگر سفته واخواست نشده باشد، دارنده فقط حق مراجعه به ضامن را دارد و نمیتواند سایر مسئولان را تحت تعقیب قرار دهد، مگر شرایطی خاص پیشبینی شده باشد.
نمونه دادخواست مطالبه وجه سفته از ضامن
برای مطالبه وجه سفته از ضامن، دارنده سفته باید با تنظیم یک دادخواست رسمی، شکایت خود را از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی به ثبت برساند. در این دادخواست باید نام ضامن بهصورت مشخص در قسمت خواندهها ذکر شود و دلایل کافی از جمله اصل سفته و مدارک دال بر ضمانت ضامن، پیوست شود.
ریاست محترم مجتمع قضایی … (نام شهرستان محل اقامت خوانده)
با سلام و احتراماینجانب … فرزند … به نشانی … به موجب تصویر مصدق یک فقره سفته به شماره … سری … به مبلغ … ریال که در اختیار دارم، از خوانده ردیف اول آقای … به عنوان صادرکننده و خوانده ردیف دوم آقای … که به عنوان ضامن پشت سفته را امضا نمودهاند، طلبکار میباشم.
علیرغم مراجعه مکرر و ارسال اظهارنامه رسمی، متأسفانه هیچگونه وجهی از سوی ایشان پرداخت نگردیده است.
فلذا با استناد به مواد ۱۹۸ قانون آیین دادرسی مدنی و مواد ۲۴۹، ۳۰۷ و ۳۰۹ قانون تجارت، تقاضای صدور حکم به محکومیت تضامنی خواندگان به پرداخت مبلغ فوق به انضمام کلیه خسارات قانونی، هزینه دادرسی و حقالوکاله وکیل در حق اینجانب را دارم.
همچنین به استناد بند (ج) ماده ۱۰۸ قانون آیین دادرسی مدنی، تقاضای صدور قرار تأمین خواسته و اجرای فوری آن را نیز دارم.
با احترام
امضا – تاریخ
📌 پیوستهای ضروری این دادخواست:
- تصویر مصدق سفته
- مدارک اثبات ضمانت (عبارت پشت سفته یا قرارداد ضمانت)
- تصویر واخواستنامه (در صورت وجود)
- رسید پرداخت هزینه دادرسی
- اظهارنامه یا مکاتبات قبلی (در صورت وجود)
شکایت از ظهرنویس سفته چه تفاوتی با ضامن دارد؟
ظهرنویس کسی است که سفته را به دیگری انتقال میدهد یا برای وصول آن به شخص دیگری وکالت میدهد. در هر دو حالت، او امضای خود را پشت سفته ثبت میکند. در قانون تجارت، ظهرنویس نیز در کنار صادرکننده، در قبال پرداخت وجه سفته مسئولیت دارد.
اما این مسئولیت مشروط به رعایت تشریفات خاصی است.
❌ مهلت قانونی برای شکایت از ظهرنویس
طبق ماده ۲۸۶ قانون تجارت، دارنده سفته باید ظرف یک سال از تاریخ واخواست، علیه ظهرنویس اقامه دعوا کند؛ اگر این مهلت رعایت نشود، ظهرنویس دیگر مسئولیتی نخواهد داشت بنابراین، در صورت تأخیر بیش از یک سال پس از واخواست، حق شکایت از ظهرنویس از بین میرود.
⚖️ اما ضامن چه تفاوتی دارد؟
بر اساس رأی وحدت رویه شماره ۵۹۷ دیوان عالی کشور:
«ضامن در هر صورت، مسئول تضامنی پرداخت وجه سفته است و شکایت از او مقید به مهلت یکساله نیست.»
به بیان ساده ظهرنویس فقط در صورت واخواست به موقع و طرح دعوا در یکسال قابل تعقیب است و ضامن در هر زمان، حتی سالها بعد از تاریخ سررسید، قابل پیگیری حقوقی است؛ مشروط بر اینکه سند و امضای او معتبر باشد.
🧩 نتیجهگیری
| ویژگی | ضامن | ظهرنویس |
|---|---|---|
| نوع مسئولیت | تضامنی | تضامنی (مشروط به واخواست) |
| نیاز به واخواست | نه | بله |
| مهلت شکایت | ندارد | حداکثر یک سال از واخواست |
| بار اثبات | اثبات امضای ضمانت | اثبات انتقال یا وکالت |
مدارک و مرجع صالح برای شکایت از ضامن یا ظهرنویس سفته
برای اینکه شکایت از ضامن یا ظهرنویس سفته در دستگاه قضایی با موفقیت پیگیری شود، لازم است مدارک مشخصی آماده و دادخواست در مرجع صالح ثبت شود. تفاوتهایی بین شرایط شکایت از ضامن و ظهرنویس وجود دارد که باید بهدرستی در تنظیم پرونده رعایت شود.
📌 مدارک لازم برای طرح شکایت
برای ثبت شکایت از ضامن یا ظهرنویس سفته، ارائه اصل و کپی مصدق سفته، مدارک هویتی طرفین، ثبتنام در سامانه ثنا و در صورت وجود، واخواستنامه یا قرارداد ضمانت ضروری است. در شکایت از ضامن، اثبات امضای ضمانت کفایت میکند، اما در شکایت از ظهرنویس، واخواست بهموقع و اثبات انتقال یا وکالت شرط اصلی است.
⚖️ مرجع صالح برای رسیدگی
اگر مبلغ سفته تا ۱۰۰ میلیون تومان باشد، مرجع رسیدگی شورای حل اختلاف محل اقامت ضامن یا ظهرنویس است. اما در مبالغ بالاتر، صلاحیت با دادگاه عمومی حقوقی خواهد بود. محل اقامت خوانده (ضامن یا ظهرنویس) ملاک تعیین حوزه قضایی است.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون شکایت از ضامن سفته مطرح شده است:
❓ من ضامن پشت سفتهای هستم که الان بعد از دو سال از سررسیدش، دارنده سفته از من شکایت کرده. آیا دیگه مسئولیتی ندارم چون زمان گذشته؟
✅ بر خلاف ظهرنویس، ضامن سفته طبق رأی وحدت رویه دیوان عالی کشور در هر زمان قابل پیگیری است و محدودیت یکساله برای شکایت از او وجود ندارد. پس اگر ضمانت شما به عنوان ضامن در پشت سفته اثبات شود، مسئول پرداخت خواهید بود.
❓ من پشت سفته رو امضا کردم ولی فقط به عنوان شاهد، نه ضامن. الان دارنده سفته از من شکایت کرده. چطور ثابت کنم فقط شاهد بودم؟
✅ در این مواقع، شما باید اثبات کنید که امضایتان با قصد ضمانت نبوده. اگر هیچ عبارتی مثل “ضامن” یا “متعهد” کنار امضا نیست و قرائن نشان میدهد صرفاً شاهد معامله بودید، میتوانید با ارائه لایحه دفاعی و استناد به نداشتن تعهد مالی، از مسئولیت بری شوید.
❓ ظهرنویسی که سفته رو به من منتقل کرده بود الان میگه من مسئول نیستم چون یک سال گذشته. آیا میتونم ازش شکایت کنم؟
✅ اگر از تاریخ واخواست سفته بیش از یک سال گذشته باشد و شما در این مدت علیه ظهرنویس اقامه دعوا نکرده باشید، متأسفانه مسئولیت تضامنی او از بین رفته و شکایت شما ممکن است پذیرفته نشود. اما اگر هنوز در مهلت قانونی هستید، میتوانید از او مطالبه وجه کنید.