جلوگیری از سوءاستفاده وراث از سند ملک و مدارک هویتی مادر
با سلام
پدرمان فوت می‌کند. خواهر برای کار اداری بیمه، حقوق پدر را به نام مادر کند، کلیه مدارک، سند منزل، شناسنامه، کارت ملی و سیم‌کارت را با خود می‌برد. در عمل خیانت امانت می‌کند. برادر، خواهر را قیم می‌کند. مادر سلامت و هوش بالا دارد. آیا می‌شود بدون کارت شناسایی شکایت کرد؟
خواهر من با دو برادرم سند مالکیت مادر را برده و همدست هستند و از خواهر و برادر دیگرشان جدا شدند. آیا خواهر و برادر می‌توانند از دو برادر و یک خواهر دیگرشان شکایت کنند تا سهم‌الارث را بالا نکشند؟
پاسخ حقوقی ایران لگال:
وقت بخیر؛
بردن هم‌زمان سند ملک، شناسنامه، کارت ملی و سیم‌کارت مادر موضوعی نیست که نادیده گرفته شود؛ زیرا ممکن است از سیم‌کارت و مدارک برای دسترسی به حساب، دریافت حقوق، گرفتن وکالت یا انجام اقدامات اداری استفاده شود و هرچه دیرتر اقدام کنید، اثبات سوءاستفاده دشوارتر خواهد شد. بااین‌حال، صرف در اختیار داشتن اصل سند و مدارک باعث انتقال مالکیت یا از بین رفتن سهم ورثه نمی‌شود و راه جلوگیری از سوءاستفاده وجود دارد که در ادامه خدمتتان عرض می نمایم.
ابتدا باید مشخص شود ملک متعلق به مادر است یا جزء اموال به‌جامانده از پدر. اگر سند به نام مادر باشد، تا زمانی که مادر زنده و دارای سلامت ذهنی است، فرزندان نسبت به ملک او سهم‌الارث ندارند. بنابراین شکایت اصلی برای پس‌گرفتن سند و مدارک باید توسط خود مادر یا وکیل رسمی او مطرح شود و سایر فرزندان نمی‌توانند صرفاً به استناد ارث آینده مانع تصمیم قانونی مادر درباره اموالش شوند.
اگر مادر مدارک را فقط برای انجام امور بیمه و برقراری حقوق در اختیار خواهرتان گذاشته و اکنون او از بازگرداندن آنها خودداری می‌کند، ابتدا اظهارنامه‌ای با عنوان «درخواست استرداد فوری سند مالکیت، مدارک هویتی و سیم‌کارت» برای خواهر و اشخاصی که مدارک را در اختیار دارند ارسال شود. اگر با وجود مطالبه، مدارک را پس ندادند یا از آنها برخلاف اجازه مادر استفاده کردند، مادر می‌تواند با توجه به نحوه تحویل مدارک، شکایت «خیانت در امانت نسبت به سند مالکیت و مدارک هویتی» مطرح کند. اگر مدارک بدون اجازه برداشته شده یا با آنها امضا، وکالت‌نامه یا معامله‌ای ساخته شده باشد، موضوع حسب مورد از جهت سرقت، جعل و استفاده از سند مجعول نیز قابل پیگیری است.
نداشتن کارت شناسایی مانع اصل شکایت نیست. مادر می‌تواند ابتدا مفقودی یا خودداری از تحویل مدارک را در کلانتری گزارش کند و با اعلام کد ملی و انجام احراز هویت پیگیری را آغاز نماید. برای ثبت رسمی شکواییه در دفتر خدمات الکترونیک قضایی نیز بهتر است هم‌زمان از ثبت احوال برای شناسنامه و کارت ملی المثنی یا گواهی مربوط به درخواست المثنی اقدام شود. سیم‌کارت نیز باید فوراً از طریق اپراتور مسدود و سیم‌کارت جدید دریافت شود و رمزهای بانکی، حساب‌های اینترنتی و شماره همراه ثبت‌شده در بانک و سامانه ثنا تغییر کند.
هم‌زمان مادر باید از اداره ثبت اسناد، آخرین وضعیت ثبتی ملک و هرگونه انتقال، بازداشت یا وکالت‌نامه مرتبط را استعلام کند. اگر قبلاً وکالت‌نامه‌ای به خواهر یا برادران داده است، باید متن و حدود اختیارات آن بررسی و در صورت قابل عزل بودن، فوراً عزل و مراتب به وکیل و دفاتر مربوط اعلام شود. در صورت وجود نشانه جدی از اقدام برای فروش ملک، مادر می‌تواند ضمن طرح دعوای «استرداد اصل سند مالکیت و مدارک»، درخواست دستور موقت مبنی بر منع نقل‌وانتقال ملک تا تعیین تکلیف پرونده را نیز مطرح کند.
هیچ برادر یا خواهری نمی‌تواند شخصاً فرد دیگری را قیم مادر کند. قیم فقط پس از اثبات حجر و با تصمیم مرجع قضایی تعیین می‌شود. اگر مادر از سلامت عقل و توان تصمیم‌گیری برخوردار است، اصولاً تعیین قیم برای او مبنا ندارد. اگر واقعاً حکمی درباره حجر یا قیمومت صادر شده، باید فوراً از واحد سرپرستی یا مرجع صادرکننده، تصویر حکم و پرونده گرفته شود و مادر برای اعتراض یا صدور حکم رفع حجر اقدام کند. حتی قیم قانونی نیز نمی‌تواند آزادانه ملک مادر را بفروشد و انتقال مال غیرمنقول محجور نیازمند رعایت مصلحت او و تصویب دادستان است.
اما اگر ملک متعلق به پدر و جزء ترکه او باشد، هر یک از ورثه به‌تنهایی حق دارد برای جلوگیری از حیف‌ومیل اموال اقدام کند و نیازی نیست همه خواهران و برادران با هم درخواست بدهند. در این حالت باید از طریق دفتر خدمات الکترونیک قضایی درخواست‌های «مهر و موم ترکه و تحریر ترکه مرحوم» ثبت شود تا اموال، اسناد، مطالبات و بدهی‌های پدر مشخص و امکان تصرف پنهانی محدود شود. پس از آن نیز می‌توان برای تقسیم ترکه و انتقال سهم هر وارث اقدام کرد. مطابق ماده ۱۶۷ قانون امور حسبی، هر یک از ورثه حق درخواست مهر و موم ترکه را دارد.
اگر خانه به نام پدر بوده، بردن اصل سند باعث نمی‌شود دو برادر و یک خواهر مالک تمام آن شوند. آنها بدون رضایت سایر ورثه نمی‌توانند سهم دیگران را به‌طور قانونی منتقل کنند؛ هرچند ممکن است هر وارث فقط سهم مشاع متعلق به خودش را منتقل کند. اگر امضا یا وکالت سایر ورثه جعل شود یا ملک با معرفی خلاف واقع منتقل گردد، علاوه بر ابطال معامله و سند، شکایت کیفری نیز امکان‌پذیر خواهد بود.
بنابراین سریع‌ترین اقدام این است که مادر شخصاً مفقودی و نگهداری مدارک را گزارش کند، سیم‌کارت و دسترسی‌های بانکی را مسدود نماید، اظهارنامه استرداد مدارک بفرستد و وضعیت سند و وکالت‌نامه‌های احتمالی را از اداره ثبت و دفاتر اسناد رسمی استعلام کند. اگر ملک جزء ترکه پدر است، یکی از ورثه نیز بدون انتظار برای همراهی دیگران، درخواست مهر و موم و تحریر ترکه را ثبت کند.