اعتراض به نظریه کارشناس در پرونده الزام به تمکین
خانم درخواست نفقه داد، در تقابل آقا الزام به تمکین را مطرح کرد، کارشناس جهت بازدید منزل اقدام کرد و منزل مورد تایید قرار گرفت وکیل خانم در ادامه به رای کارشناس اعتراض وارد کرد و دادگاه تجدیدنظر سه کارشناس را ارجاع داده است، روند به چه شکل خواهد بود؟
پاسخ حقوقی ایران لگال:
درود؛
ارجاع پرونده به هیئت سه‌نفره موضوع مهمی است؛ زیرا اگر هیئت جدید منزل را نامتناسب یا فاقد امکانات لازم تشخیص دهد، ممکن است نظریه اولیه کنار گذاشته شود و نتیجه پرونده تمکین تغییر کند. بااین‌حال، صرف اعتراض وکیل خانم به معنای رد نظریه کارشناس اول نیست. اگر منزل واقعاً مستقل، قابل سکونت، متناسب با شأن زوجه و آماده زندگی مشترک باشد و آقا بتواند این وضعیت را مستند کند (که در ادامه نحوه آن را توضیح خواهم داد) احتمال تأیید نظریه قبلی همچنان بالاست.
ابتدا باید توجه داشت که کارشناس «رأی» صادر نمی‌کند، بلکه نظریه کارشناسی ارائه می‌دهد و رأی نهایی را دادگاه صادر میکند. دادگاه تجدیدنظر با ارجاع موضوع به هیئت سه‌نفره، صرفاً تصمیم گرفته ادعای خانم درباره نامناسب‌بودن منزل را دقیق‌تر بررسی کند.
در مرحله اول، هزینه کارشناسی تعیین و به شخصی که باید آن را پرداخت کند ابلاغ میشود. اگر ارجاع به هیئت سه‌نفره در پی اعتراض یا تجدیدنظرخواهی خانم صورت گرفته باشد، اصولاً هزینه کارشناسی بر عهده ایشان یا تجدیدنظرخواه است. این هزینه باید معمولاً ظرف یک هفته از تاریخ ابلاغ پرداخت شود؛ در غیر این صورت ممکن است کارشناسی از دلایل وی خارج شود و دادگاه با توجه به سایر مدارک پرونده تصمیم بگیرد. البته عدم پرداخت همیشه به معنای پایان قطعی پرونده نیست و تصمیم نهایی به نحوه صدور قرار کارشناسی و تشخیص دادگاه بستگی دارد.
پس از پرداخت هزینه، سه کارشناس انتخاب می‌شوند و معمولاً برای هماهنگی بازدید با طرفین تماس می‌گیرند. کارشناسان پرونده، نظریه کارشناس اول و ایرادهای مطرح‌شده توسط وکیل خانم را بررسی کرده و ممکن است مجدداً از منزل بازدید کنند. نظر اکثریت اعضای هیئت، یعنی نظر دست‌کم دو نفر از سه کارشناس، ملاک نظریه هیئت خواهد بود.
در بازدید، صرف داشتن سند یا اجاره‌نامه منزل کافی نیست. کارشناسان ممکن است استقلال منزل، متراژ و موقعیت آن، امکانات ضروری، آب و برق و گاز، وسایل اولیه زندگی، امنیت، امکان سکونت فوری، تناسب منزل با وضعیت خانوادگی و اجتماعی زوجه و ادعای زندگی مشترک با خانواده شوهر را بررسی کنند. اگر خانم مدعی خوف ضرر بدنی، مالی یا حیثیتی باشد، اثبات این ادعا فقط با کارشناس ساختمان نیست و باید مدارکی مانند گزارش کلانتری، پرونده کیفری، گواهی پزشکی یا دلایل معتبر دیگری ارائه کند.
آقا بهتر است پیش از بازدید، منزل را واقعاً برای زندگی مشترک آماده کند و مدارک زیر را در اختیار هیئت قرار دهد:
سند مالکیت یا اجاره‌نامه معتبر و مدارک پرداخت اجاره یا ودیعه؛
قبوض یا مدارک فعال‌بودن آب، برق و گاز؛
تصاویر و فیلم تاریخ‌دار از تمام قسمت‌های منزل و وسایل ضروری؛
صورت‌جلسه یا فهرست وسایل موجود؛
مدارک استقلال منزل، خصوصاً اگر ملک در ساختمان خانواده آقا قرار دارد؛
پیام‌ها یا اظهارنامه‌ای که نشان دهد از خانم برای بازگشت و شروع زندگی دعوت شده است.
اگر منزل در ساختمان پدر و مادر آقا قرار دارد، این موضوع به‌تنهایی باعث نامناسب‌شدن آن نمی‌شود؛ اما مستقل‌بودن واحد، ورودی، سرویس‌ها و نبود مزاحمت در استفاده از منزل اهمیت زیادی خواهد داشت.
پس از ارائه نظریه هیئت سه‌نفره، نظریه از طریق ثنا به طرفین ابلاغ میشود و هر طرف میتواند ظرف یک هفته اعتراض یا توضیحات کتبی خود را به شعبه ارائه کند. اعتراض مجدد به‌خودی‌خود موجب ارجاع پرونده به هیئت پنج‌نفره نمی‌شود. معترض باید ایراد مشخصی مانند بازدیدنکردن از بخشی از منزل، توجه‌نکردن به اسناد، اشتباه در نشانی، خلاف واقع بودن توصیف وسایل یا پاسخ‌ندادن به سؤالات دادگاه را مطرح کند. دادگاه میتواند از کارشناسان توضیح بخواهد، نظریه را تکمیل کند یا در صورت وجود ایراد جدی، موضوع را به هیئت دیگری ارجاع دهد.
اگر هیئت سه‌نفره نیز منزل را مناسب تشخیص دهد، موقعیت آقا در پرونده الزام به تمکین بسیار قوی‌تر میشود؛ اما صدور حکم فقط به مناسب‌بودن خانه بستگی ندارد. دادگاه دعوت واقعی به زندگی مشترک، آماده‌بودن آقا برای ایفای وظایف زناشویی و وجود یا نبود عذر قانونی خانم را نیز بررسی میکند.
تأیید منزل و صدور حکم قطعی الزام به تمکین میتواند بر نفقه دوران بعد از خودداری بدون عذر خانم اثر بگذارد؛ ولی نفقه معوقه مربوط به ماه‌ها یا سال‌های قبل، صرفاً با تأیید فعلی منزل خودبه‌خود از بین نمی‌رود. دادگاه باید وضعیت تمکین، مسکن و عذر احتمالی زوجه را در هر بازه زمانی جداگانه بررسی کند.
بنابراین اقدام اصلی آقا در این مرحله، آماده نگه‌داشتن واقعی منزل، حضور در بازدید، ارائه مدارک استقلال و امکانات خانه و ثبت یک لایحه با عنوان «ارائه مدارک و توضیحات در خصوص مناسب‌بودن مسکن تهیه‌شده برای تمکین زوجه» است. خانم نیز اگر ایراد واقعی دارد باید پیش از بازدید، آن را به‌صورت دقیق و مستند به هیئت کارشناسی اعلام کند؛ اعتراض کلی و بدون مدرک معمولاً برای تغییر نتیجه کافی نیست.
در پرونده الزام به تمکین پس از تایید منزل توسط کارشناس اول و اعتراض خانم و ارجاع به هیئت سه نفره در صورت تایید منزل توسط هیئت سه نفره آیا خانم میتواند دوباره اعتراض کند؟
پاسخ تکمیلی ایران لگال:
بله، خانم میتواند بعد از ابلاغ نظریه هیئت سه‌نفره دوباره اعتراض کتبی بدهد؛ اما نکته مهم این است که این اعتراض الزاماً باعث ارجاع پرونده به هیئت پنج‌نفره نمی‌شود. وقتی کارشناس اول و سپس هیئت سه‌نفره هر دو منزل را مناسب تشخیص دهند، کار خانم برای تغییر نتیجه سخت‌تر میشود، مگر اینکه ایراد مشخص و مستند مطرح کند.
اعتراض باید دقیق باشد؛ مثلاً بگوید کارشناسان از همه قسمت‌های منزل بازدید نکرده‌اند، نشانی یا وضعیت خانه را اشتباه بررسی کرده‌اند، استقلال منزل رعایت نشده، امکانات ضروری وجود ندارد، یا نظریه با واقعیت و مدارک پرونده تطبیق ندارد. اعتراض کلی مثل اینکه «من قبول ندارم» یا «منزل مناسب نیست» معمولاً برای ارجاع به هیئت بالاتر کافی نیست.
در نهایت تصمیم با دادگاه تجدیدنظر است. دادگاه میتواند اعتراض را وارد نداند و براساس همان نظریه رأی بدهد، یا اگر ایراد جدی ببیند از کارشناسان توضیح بخواهد، نظریه را تکمیل کند، یا در موارد خاص موضوع را به هیئت پنج‌نفره ارجاع دهد.