نظام کیفری ایران با هدف اصلاح، بازپروری و رعایت اصول انسانی، برای برخی زندانیان امکان استفاده از مرخصی را فراهم کرده است. این مرخصیها با شرایط خاص و تحت نظارت مقام قضایی اعطا میشوند و زندانی متعهد میگردد که در موعد مقرر به زندان بازگردد. اما اگر زندانی بدون داشتن عذر موجه، در پایان مهلت مرخصی بازنگردد، قانون با او مانند یک فرد فراری برخورد میکند.
مجازات این رفتار، طبق قانون مجازات اسلامی، ممکن است شلاق یا حبس تعزیری باشد و تبعات انضباطی و حقوقی دیگری نیز برای فرد و حتی ضامن او به همراه داشته باشد. در این مقاله، بهطور جامع به مجازات تأخیر در بازگشت به زندان، استثنائات، نقش مأموران و افراد دخیل در فرار، و همچنین تحلیل حقوقی غیبت در زندانهای باز خواهیم پرداخت.
مجازات تاخیر در بازگشت به زندان بعد از مرخصی چیست؟
بر اساس تبصره ماده ۵۴۷ قانون مجازات اسلامی، هر زندانی که از مرخصی بازنگردد و عذر موجه نداشته باشد، «فراری» تلقی میشود. این نکته بهروشنی نشان میدهد که حتی اگر زندانی از مسیر قانونی و با اجازه مقام قضایی از زندان خارج شده باشد، در صورت عدم بازگشت به موقع، مشمول همان حکم فرار از زندان میشود.
⚖️ تبصره ماده ۵۴۷: غیبت از مرخصی برابر است با فرار
در متن تبصره آمده است:
«زندانیانی که مطابق آییننامه زندانها به مرخصی رفته و خود را در موعد مقرر بدون عذر موجه معرفی ننمایند، فراری محسوب و به مجازات فوق محکوم میگردند.»
این عبارت قانونی بهخوبی نشان میدهد که غیبت از مرخصی، فارغ از اینکه زندانی با اجازه قانونی خارج شده، در صورت عدم بازگشت، در حکم جرم فرار از زندان است.
📌 میزان دقیق مجازات: انتخاب میان شلاق یا حبس
ماده ۵۴۷ مقرر میدارد:
«هر زندانی که از زندان یا بازداشتگاه فرار نماید، به شلاق تا ۷۴ ضربه یا سه تا شش ماه حبس محکوم میشود.»
در نتیجه، غیبت از مرخصی در عمل، منطبق با این ماده است و شامل یکی از دو مجازات زیر میشود:
- شلاق تعزیری تا سقف ۷۴ ضربه
- حبس تعزیری از ۳ تا ۶ ماه
قاضی صادرکننده رأی با در نظر گرفتن شرایط خاص زندانی (مثل سوابق کیفری، مدت محکومیت، نحوه بازداشت مجدد و…) یکی از این مجازاتها را اعمال میکند.
⚠️ در چه مواردی هر دو مجازات اعمال میشود؟
اگر فرار همراه با تخریب یا شکستن اموال زندان باشد – مانند درب یا نرده – بر اساس قسمت پایانی ماده ۵۴۷، علاوه بر جبران خسارت، هر دو مجازات (شلاق و حبس) همزمان اجرا میشود. گرچه این حالت بیشتر در فرار فیزیکی اتفاق میافتد، اما اگر زندانی در پایان مرخصی با صحنهسازی یا جعل مدارک از بازگشت طفره رود، قاضی میتواند چنین رفتاری را مشابه رفتار خشن یا فریبکارانه دانسته و مجازات ترکیبی را تجویز کند.
شرایط تحقق جرم غیبت از مرخصی زندان
صرف غیبت از زندان بعد از مرخصی، همیشه بهصورت خودکار جرم محسوب نمیشود. برای اینکه رفتار یک زندانی به عنوان «غیبت مجرمانه» شناخته شود و مشمول ماده ۵۴۷ قانون مجازات اسلامی قرار گیرد، لازم است مجموعهای از شرایط و ضوابط قانونی بهدرستی برقرار باشد. در غیر اینصورت، امکان دفاع، درخواست بررسی مجدد یا حتی تبرئه وجود دارد.
⚖️ اعزام رسمی به مرخصی از سوی مراجع قضایی
برای اینکه غیبت از مرخصی موضوعیت پیدا کند، ابتدا باید مرخصی زندانی بر اساس مقررات و با مجوز رسمی صادر شده باشد. یعنی:
- مرخصی باید توسط قاضی اجرای احکام یا مقام قضایی ذیصلاح صادر شده باشد.
- مدت دقیق مرخصی در پرونده درج شده باشد.
- شرایط استفاده از مرخصی (مثل وثیقه، کفیل، تضمین برگشت) تعیین شده باشد.
اگر خروج زندانی غیررسمی بوده یا مبتنی بر مجوز شفاهی باشد، مسئولیت قانونی متفاوت خواهد بود.
📌 بازنگشتن در موعد مقرر؛ مرز جرم و تخلف
زمان بازگشت در مجوز مرخصی صراحت دارد. اگر زندانی در همان روز و ساعت مقرر بازنگردد، بر اساس تبصره ماده ۵۴۷، غیبت او بهعنوان «فرار» تلقی میشود.
نکته مهم این است که:
- قانون، مهلت چندروزه اضافه برای بازگشت قائل نیست.
- ملاک قاضی، زمان دقیق پایان مرخصی ثبتشده در پرونده است.
❗ تفاوت غیبت جزئی با ترک کامل بازگشت
هرچند در قانون تفاوتی میان غیبت چندساعته یا چندروزه وجود ندارد، اما در رویه عملی، غیبتهای کوتاهمدت در صورت ارائه دلایل قوی ممکن است به عنوان «عذر موجه» پذیرفته شوند.
اما اگر زندانی قصد بازگشت نداشته باشد یا با پنهان شدن یا قطع ارتباط از شناسایی طفره برود، در این صورت، رفتار او بهعنوان فرار با قصد پنهانکاری و ارتکاب جرم جدید محسوب میشود و احتمال صدور حداکثر مجازات بالاست.