در نظام حقوقی ایران، موضوعاتی وجود دارند که اگرچه کمتر در زندگی روزمره مردم مطرح میشوند، اما در موارد خاص میتوانند سرنوشت خانوادهها را تغییر دهند. یکی از این موضوعات، «حکم موت فرضی» است؛ حالتی که شخصی سالها ناپدید شده، خبری از حیات یا مرگ او در دست نیست و بستگان برای تعیین تکلیف داراییها یا وضعیت ازدواج، ناچارند به دادگاه مراجعه کنند.
فرض کنید پدری برای مأموریت، سفر یا حضور در یک بحران مانند جنگ، کشور را ترک کرده و هیچگونه خبری از او به دست نمیرسد. در این شرایط، همسر و فرزندان او دچار بلاتکلیفی میشوند؛ نه میتوانند ارث را تقسیم کنند و نه وضعیت نکاح و تعهدات حقوقی را مشخص سازند. قانونگذار برای رفع این سردرگمی، نهادی تحت عنوان «موت فرضی» را در قانون مدنی و امور حسبی پیشبینی کرده است.
در این مقاله با زبانی ساده و دقیق، مفهوم موت فرضی، شرایط صدور آن، حداقل زمانهای لازم، دادگاه صالح برای رسیدگی، آثار مالی و خانوادگی این حکم و نقش وکیل در این پروندهها را بررسی میکنیم.
حکم موت فرضی چیست و در چه مواردی صادر میشود؟
در حقوق ایران، «موت فرضی» به وضعیتی گفته میشود که شخصی برای مدت طولانی ناپدید شده و با وجود تلاشهای مختلف، هیچ اطلاعی از زنده بودن یا فوت او به دست نمیآید. در این حالت، قانونگذار اجازه میدهد تا به درخواست اشخاص ذینفع و پس از طی تشریفات قانونی، دادگاه بهصورت فرضی، شخص را مرده اعلام کند تا تکلیف حقوقی خانواده و داراییهای او روشن شود.
این حکم زمانی اهمیت پیدا میکند که ادامهی بلاتکلیفی برای اطرافیان او خسارتبار است. برای مثال، همسر او نمیتواند ازدواج مجدد کند یا ورثهاش نمیتوانند ارث را دریافت کنند، چون هنوز فوت قطعی او اثبات نشده است. پیش از ادامه توجه داشته باشید که در زمان غیبت، تعیین شرایط اداره اموال غایب مفقودالاثر بر عهده دادگاه است که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.
📌 مواردی که ممکن است دادگاه حکم موت فرضی صادر کند
- فردی در مأموریت جنگی مفقود شده و سالها از او خبری نیست.
- کسی با کشتی در سفر دریایی بوده و کشتی غرق شده، اما اثری از او پیدا نشده.
- شخصی در یک حادثه خطرناک مانند زلزله یا انفجار ناپدید شده و نشانی از او وجود ندارد.
- غیبت طولانی بدون هیچ ارتباطی با خانواده و عدم ثبت هیچگونه اثر از زنده بودن یا مرگ در سیستمهای رسمی مانند ثبت احوال.
در همه این موارد، اگر مهلت قانونی مقرر سپری شده باشد و دادگاه پس از آگهی و تحقیقات لازم، هیچ خبری از حیات شخص نیابد، میتواند حکم موت فرضی را صادر کند.
📌 غایب مفقودالاثر چه تفاوتی با متوفی واقعی دارد؟
غایب مفقودالاثر شخصی است که مدت طولانی ناپدید شده و هیچ خبری از زنده بودن یا فوت او در دست نیست. تفاوت اصلی با متوفی واقعی در این است که فوت فرد مفقود اثبات نشده و از نظر قانونی زنده تلقی میشود، مگر اینکه دادگاه پس از گذشت مدت قانونی، حکم موت فرضی صادر کند. تا آن زمان، وراث نمیتوانند ارث ببرند و همسر او نیز نمیتواند ازدواج مجدد داشته باشد.
حداقل زمان برای تقاضای حکم موت فرضی در قانون ایران
یکی از سؤالات مهم در خصوص پروندههای مرتبط با موت فرضی، این است که از چه زمانی میتوان به دادگاه مراجعه کرده و تقاضای صدور این حکم را مطرح کرد؟ پاسخ این پرسش در مواد ۱۰۱۹ تا ۱۰۲۳ قانون مدنی آمده و بسته به نوع غیبت و شرایط خاص هر پرونده متفاوت است.
برخلاف تصور عموم، قانون یک بازه زمانی ثابت برای همه موارد تعیین نکرده؛ بلکه مدت انتظار برای صدور حکم موت فرضی ممکن است بین سه تا ده سال متفاوت باشد.
📝 موارد قانونی و حداقل زمانهای لازم:
۱. غیبت در حالت عادی (بدون حادثه خاص): اگر ده سال از آخرین خبر حیات شخص گذشته باشد و در پایان این مدت سن او از ۷۵ سال بیشتر شده باشد، میتوان تقاضای موت فرضی داد.
۲. مفقودی در جنگ: در صورتی که شخص در زمان جنگ عضو قشون نظامی بوده و مفقود شده باشد، میتوان پس از ۳ سال از تاریخ صلح رسمی (در صورت صلح)، یا پس از ۵ سال از پایان جنگ (در صورت عدم صلح) تقاضای صدور حکم موت فرضی کرد.
۳. سفر دریایی با غرق شدن کشتی: اگر کشتی در آن سفر تلف شده باشد و شخص نیز در آن حضور داشته، پس از گذشت ۳ سال از تاریخ تلف شدن کشتی، امکان تقاضا وجود دارد.
۴. غیبت در حادثه خطرناک یا هواپیما: اگر فرد در سانحهای مانند زلزله، انفجار یا مفقودی در پرواز باشد، پس از ۵ سال میتوان برای صدور حکم اقدام کرد.
۵. آگهیهای قانونی دادگاه: علاوه بر مدتهای فوق، پس از ارائه دادخواست، دادگاه باید ۳ نوبت آگهی عمومی منتشر کند و سپس حداقل یک سال از تاریخ آخرین آگهی نیز بگذرد تا بتواند حکم را صادر کند.
بنابراین، در سادهترین حالت (مثلاً در ماجرای هواپیما یا حادثه)، ممکن است حداقل ۶ سال زمان نیاز باشد تا حکم صادر شود (۵ سال غیبت + ۱ سال پس از آگهیها). در موارد دیگر مانند حالت عادی، این زمان ممکن است بیش از ۱۰ سال طول بکشد.
شرایط صدور حکم موت فرضی طبق قانون مدنی و قانون امور حسبی
صدور حکم موت فرضی یک روند ساده یا صرفاً وابسته به طولانی شدن غیبت نیست. قانونگذار در قانون مدنی و امور حسبی، شرایط خاص و دقیقی را برای صدور این حکم در نظر گرفته است که هم از حقوق شخص غایب حفاظت کند و هم وضعیت بلاتکلیف خانواده و اموال او را سامان دهد.
🔍 چه کسانی میتوانند تقاضای حکم موت فرضی داشته باشند؟
طبق ماده ۱۵۳ قانون امور حسبی، فقط ورثه غایب، وصی تعیینشده از سوی او، و موصیله (کسی که به نفعش وصیت شده) میتوانند از دادگاه تقاضای صدور حکم موت فرضی کنند. سایر افراد، مانند طلبکاران یا دوستان، در صورتی که ذینفع قانونی نباشند، حق ارائه این درخواست را ندارند.
⚖️ شرایط لازم برای صدور حکم موت فرضی
این چهار شرط برای صدور حکم لازم است:
۱. غیبت طولانی و بیخبری کامل از حیات یا ممات فرد
فرد باید مشمول تعریف غایب مفقودالاثر باشد، یعنی مدت زیادی از ناپدید شدن او گذشته و هیچ نشانهای از زنده بودن یا فوت او در دسترس نباشد. این غیبت باید همراه با تلاشهای بینتیجه برای یافتن فرد باشد.
۲. گذشت مدت قانونی متناسب با نوع غیبت
مطابق مواد ۱۰۲۰ تا ۱۰۲۲ قانون مدنی، باید مدت مشخصی از آخرین خبر شخص گذشته باشد. این مدت بسته به شرایط، بین ۳ تا ۱۰ سال متغیر است.
۳. تنظیم دادخواست رسمی همراه با مستندات
طبق ماده ۱۵۴ قانون امور حسبی، درخواست باید بهصورت کتبی تنظیم شود و شامل اطلاعات زیر باشد:
- مشخصات کامل غایب
- تاریخ شروع غیبت
- دلایل ذینفع بودن خواهان
- مدارک مستند برای اثبات مفقودی و نبود نشانهای از حیات
۴. انتشار آگهی رسمی توسط دادگاه
پس از بررسی اولیه دادگاه، سه نوبت آگهی در روزنامههای محلی و کثیرالانتشار تهران منتشر میشود. هر آگهی باید با فاصله یک ماه باشد. سپس، اگر یک سال از آخرین آگهی بگذرد و خبری از شخص نرسد، دادگاه میتواند حکم موت فرضی صادر کند. این فرآیند با هدف حفظ تعادل بین دو حق طراحی شده است:
- از یکسو، جلوگیری از سوءاستفاده و حفظ حقوق شخص غایب؛
- از سوی دیگر، پایان دادن به بلاتکلیفی خانواده، وراث و سایر وابستگان قانونی.
موت فرضی در صلاحیت کدام دادگاه است و دعوا باید علیه چه کسانی مطرح شود؟
برای طرح دعوای صدور حکم موت فرضی، علاوه بر شرایط ماهوی، باید به موضوع صلاحیت دادگاه و طرفهای دعوا نیز توجه داشت. قانون در این زمینه با هدف جلوگیری از تداخل و رسیدگی نادرست، مقررات مشخصی را در نظر گرفته است.
⚖️ دادگاه صالح برای رسیدگی به دعوای موت فرضی
طبق مواد ۱۲۶ تا ۱۲۹ قانون امور حسبی، مرجع صالح برای رسیدگی به این موضوع دادگاه خانواده (در ساختار جدید قضایی، جانشین دادگاه شهرستان سابق) است. تعیین محل این دادگاه بسته به شرایط غایب به شکل زیر خواهد بود:
۱. محل آخرین اقامتگاه غایب:
در حالت عادی، دادگاه خانواده محل آخرین اقامتگاه شخص غایب صلاحیت رسیدگی به دعوا را دارد.
۲. غیبت در خارج از کشور:
اگر غایب آخرین بار در خارج از ایران زندگی میکرده، دادگاه محل آخرین اقامت او در داخل ایران صالح است.
۳. نامعلوم بودن اقامتگاه غایب:
در صورتی که اقامتگاه شخص غایب معلوم نباشد، دادگاه محل اقامت وراث صالح خواهد بود.
۴. مجهول بودن وراث:
اگر وراث مشخص نباشند یا وجود نداشته باشند، دادگاه محل وقوع اموال غایب صلاحیت رسیدگی دارد.
📝 دعوا باید علیه چه اشخاصی مطرح شود؟
مطابق ماده ۱۵۶ قانون امور حسبی و رویه قضایی دعوا باید به طرفیت دو گروه اقامه شود:
- دادستان محل
- سایر ورثه غایب (در صورت وجود)
این نکته بسیار مهم است، چرا که اگر دادخواست صرفاً علیه اشخاص ثالث یا بدون طرفیت دادستان تنظیم شود، ممکن است دادگاه آن را قابل استماع نداند.
📌 نکته رویهای: بر اساس آرای وحدت رویه و دادگاههای تجدیدنظر، حضور دادستان در این نوع پروندهها الزامی است؛ زیرا حفظ حقوق غایب در اولویت است و دادستان نماینده منافع عمومی و غایب مفقودالاثر بهشمار میآید.
آثار صدور حکم موت فرضی بر اموال، ارث و وضعیت همسر و فرزندان
صدور حکم موت فرضی تنها یک اعلام حقوقی نیست، بلکه آثاری مهم و عملی در زندگی خانواده و اطرافیان فرد غایب بهجا میگذارد. از مهمترین آثار آن میتوان به تعیین تکلیف اموال، وضعیت نکاح و مسئولیتهای مالی اشاره کرد. این آثار هم جنبه مالی دارند و هم خانوادگی.
۱. آثار مالی و ارثی
- انتقال اموال به ورثه: با صدور حکم موت فرضی، شخص غایب از نظر قانون مرده فرض میشود و بنابراین، اموال او مطابق قانون ارث میان ورثه تقسیم میشود.
- تصرف قطعی و مالکانه: وراث میتوانند مانند وارث متوفی واقعی، مالک اموال شده و در آنها تصرف کنند. دیگر نیازی به گرفتن تضمین یا اداره اموال از طریق امین نیست.
- پرداخت دیون: اگر فرد غایب بدهکار باشد، طلبکاران میتوانند با استناد به حکم موت فرضی، از ترکه طلب خود را دریافت کنند.
🔍 نکته مهم:
در صورتی که غایب پس از صدور حکم بازگردد، فقط اموالی را میتواند مطالبه کند که در زمان بازگشت موجود باشد. اگر مالی فروخته یا مصرف شده باشد، مسئولیتی بر عهده وراث نیست (مطابق ماده ۱۰۲۷ قانون مدنی).
۲. آثار خانوادگی و وضعیت نکاح
- تقاضای طلاق از سوی همسر: اگر شخصی چهار سال تمام مفقودالاثر باشد، همسرش میتواند به استناد ماده ۱۰۲۹ قانون مدنی تقاضای طلاق کند.
- طلاق قضایی با رعایت آگهی قانونی: دادگاه پس از آگهی عمومی و گذشت یک سال از تاریخ نخستین آگهی، اقدام به طلاق زن از غایب میکند.
- عده وفات: مطابق ماده ۱۱۵۶ قانون مدنی، زن باید پس از طلاق از شوهر غایب، عده وفات (چهار ماه و ده روز) نگه دارد، نه عده طلاق عادی.
اگر همسر پس از صدور حکم موت فرضی ازدواج کند:
- ازدواج او قانونی و صحیح است.
- در صورت بازگشت شوهر، نکاح جدید به قوت خود باقی میماند.
👶 ۳. وضعیت فرزندان
فرزندان شخص غایب، در صورت فوت فرضی، از اموال پدر یا مادر خود سهم ارث میبرند. حضانت فرزندان خردسال نیز ممکن است به والد دیگر یا قیم قانونی سپرده شود، بسته به شرایط خانوادگی و رأی دادگاه.
بازگشت غایب پس از صدور حکم موت فرضی و تکلیف اموال و ورثه
یکی از پیچیدهترین و البته نادرترین موقعیتهای حقوقی در زمینه موت فرضی، بازگشت شخص غایب پس از صدور حکم فوت فرضی است. اگرچه چنین حالتی دور از ذهن به نظر میرسد، اما قانونگذار ایران برای آن نیز مقررات مشخصی در نظر گرفته تا هم از حقوق شخص بازگشته حمایت شود و هم تکلیف وراث روشن باشد.
🧾 بازگشت غایب و ماده ۱۰۲۷ قانون مدنی
مطابق ماده ۱۰۲۷ قانون مدنی:
«بعد از صدور حکم فوت فرضی نیز اگر غایب پیدا شود، کسانی که اموال او را به عنوان وراثت تصرف کردهاند، باید آنچه را که از اعیان یا عوض و یا منافع اموال مزبور حین پیدا شدن غایب موجود میباشد، مسترد دارند.»
یعنی در صورتی که غایب زنده پیدا شود اموال باقیمانده نزد ورثه باید به وی بازگردانده شود و اگر مال فروخته شده و وجه نقد یا منفعتی از آن باقی مانده باشد، همان بازگردانده میشود؛ اما اگر مال تلف شده باشد و اثری از آن یا عوض آن باقی نباشد، ورثه مسئولیتی ندارند.
💰 مسئولیت وراث در برابر غایب بازگشته
وراث تنها نسبت به آنچه هنگام بازگشت غایب موجود است، مسئول هستند. به عبارت دیگر، اگر خانهای به فروش رفته و وجه آن خرج شده باشد، یا اموالی مصرف شده باشد، غایب نمیتواند مطالبه کند. زیرا تصرفات وراث در چارچوب قانون و پس از صدور حکم رسمی بوده است. این قاعده از اصل حقوقی «تصرف قانونی، الزامآور نیست» پیروی میکند؛ بهویژه وقتی که حکم دادگاه مبنای آن تصرف بوده باشد.
💍 وضعیت همسر و نکاح در صورت بازگشت غایب
در صورتی که همسر شخص غایب پس از صدور حکم موت فرضی، طلاق گرفته یا ازدواج مجدد کرده باشد:
- اگر هنوز در عده باشد و شوهر بازگردد: شوهر میتواند حق رجوع خود را اعمال کند و زندگی مشترک را ادامه دهد.
- اگر عده تمام شده باشد یا ازدواج جدید انجام شده باشد: نکاح پیشین منحل شده و تنها در صورت رضایت طرفین، امکان ازدواج مجدد وجود دارد.
🔍 مثال کاربردی:
فرض کنید فردی سال ۱۳۹۰ مفقود شده و پس از طی همه مراحل قانونی، در سال ۱۴۰۵ حکم موت فرضی برای او صادر شده است. در سال ۱۴۰۶، او بهطور ناگهانی بازمیگردد. در این حالت:
- اگر بخشی از اموالش هنوز توسط یکی از وراث نگهداری میشود، باید آن را به وی بازگرداند.
- اگر خانهاش فروخته شده و پول خرج شده باشد، نمیتواند نسبت به آن ادعایی داشته باشد.
- اگر همسر او ازدواج کرده باشد، نکاح دوم معتبر است و ازدواج سابق به پایان رسیده است.
نمونه دادخواست صدور حکم موت فرضی
ریاست محترم دادگاه عمومی حقوقی شهرستان …
با احتراماینجانب … (نام کامل خواهان)، فرزند …، به شماره ملی …، با اقامت در …، به استحضار میرسانم:
خوانده/مفقود: آقای …، فرزند …، به شماره ملی …، از تاریخ … از محل سکونت خود خارج شده و تا کنون هیچگونه اطلاعی از حیات یا ممات ایشان در دست نیست. با گذشت مدت بیش از … سال از تاریخ غیبت و با توجه به اینکه از وی هیچ نشانی حاکی از زنده بودن یا محل اقامتش در دست نیست و همچنین برابر مواد 1019 الی 1022 قانون مدنی، شرایط صدور حکم فوت فرضی برای وی فراهم آمده است، لذا با استناد به مواد فوقالذکر و ماده 1023 قانون مدنی و ماده 153 قانون امور حسبی، صدور حکم موت فرضی ایشان مورد درخواست میباشد.
دلایل و منضمات:
- تصویر مصدق شناسنامه و کارت ملی خواهان
- گواهی آخرین محل سکونت خوانده
- گواهی مراجع انتظامی مبنی بر فقدان خبری از غایب
- شهادت شهود (در صورت نیاز)
- استعلام از ثبت احوال و نیروی انتظامی (در صورت لزوم توسط دادگاه)
خواسته:
صدور حکم موت فرضی آقای … (نام خوانده/غایب) به استناد مواد 1019 تا 1023 قانون مدنی و ماده 153 قانون امور حسبیبا تشکر و احترام
امضاء – نام و نام خانوادگی خواهان
برای دریافت متن فوق در قالب PDF می توانید بر روی نمونه دادخواست صدور حکم موت فرضی کلیک نمایید.
سوالات متداول
در این قسمت سوالات متداول در زمینه فوت فرضی که توسط پرسشگران از مجموعه ایران لگال مطرح شده است را مشاهده می فرمایید:
❓ یکی از اقوام مدتها پیش از کشور خارج شده و به دلیل عدم مراجعه به ایران، کد ملیاش قرمز شده و برایش فوت فرضی صادر شده است. قصد فروش مال مشاعی داریم که او هم در آن شریک است. گفتهاند که خود شخص باید مراجعه کند. آیا راهکاری برای این مشکل دارید؟
✅ اگر حکم موت فرضی صادر شده باشد، میتوانید علیه وراث وی طرح دعوا کنید. این امر به شما کمک میکند تا حقوق خود را در مال مشاعی پیگیری کنید.
❓ خواهرم 31 سال است مفقود شده و مادرم فوت کرده است. برای تعیین تکلیف حکم فوت فرضی اقدام کردیم. اما حالا همه خانواده را خواستهاند و نگرانیهایی داریم چون مدارکی مانند نامه شکایت در دست نداریم. آیا حکم فوت فرضی صادر میشود تا بتوانیم کارهایی مانند باز کردن حساب مادرم را انجام دهیم؟
✅ برای صدور حکم فوت فرضی، اسناد و مدارک کافی نیاز است. اگر مدارک کافی ارائه شود و شرایط بر اساس قانون محقق شود، ممکن است حکم فوت فرضی صادر شود. بهتر است پرونده و شرایط شما به صورت کامل توسط وکیل بررسی شود.
❓ عمویم 23 سال است که خبری از او نیست و سنش 69 سال است. چون برای گرفتن موت فرضی باید سن غایب 75 سال باشد، قصد داریم حکم غایب مفقودالاثر بگیریم. نام دادخواستی که باید از دفتر قضایی اقدام کنیم چه باید باشد؟
✅ باید برای صدور حکم موت فرضی اقدام کنید. در چنین مواردی باید درخواست صدور حکم غایب مفقودالاثر داده شود، اما توجه داشته باشید که شرایط قانونی برای هر یک باید محقق شود.
❓ حدود 25 سال پیش خالهام به پاکستان رفت و از او خبری نشد. مادرم فوت کرده است. اگر حکم فوت فرضی گرفته شود، آیا مادرم وارث حساب نمیشود؟
✅ اگر حکم فوت فرضی برای زمانی قبل از فوت مادرتان صادر شده باشد، بله، مادرتان به عنوان وارث در نظر گرفته میشود. بنابراین، زمان صدور حکم اهمیت زیادی دارد.
❓ فردی 30 سال پیش خانوادهاش را ترک کرده و اکنون میخواهیم برای گواهی فوت اقدام کنیم. اما سنش به 75 سال نرسیده است. آیا دادگاه حکم موت فرضی را صادر میکند؟ آیا تبصرهای برای این شرط سنی وجود دارد؟
✅ برای صدور حکم موت فرضی، معمولاً شرط سنی 75 سال لازم است. اگر شرایط خاصی وجود دارد، ممکن است استثنائاتی وجود داشته باشد، اما باید با یک وکیل مشورت کنید تا شرایط خاص دیگر بررسی شود.