غصب عنوان چیست؟ مجازات، تفاوت با جعل عنوان و نحوه دفاع

در سال‌های اخیر، یکی از جرایمی که به‌طور گسترده در فضای واقعی و حتی مجازی مشاهده می‌شود، جرم غصب عنوان است؛ جرمی که مستقیماً اعتماد عمومی را هدف قرار می‌دهد. کافی است فردی خود را مأمور اداره برق، کارمند دادگستری، پزشک، وکیل یا حتی «دکتر» معرفی کند تا زمینه سوءاستفاده از شهروندان فراهم شود. قانون‌گذار ایران به دلیل آثار اجتماعی این رفتار، آن را در زمره جرایم تعزیری قرار داده و برای آن مجازات حبس و در برخی موارد جزای نقدی پیش‌بینی کرده است.

در این مقاله به‌صورت دقیق بررسی می‌کنیم که غصب عنوان چیست، از چه نوع دعاوی محسوب می‌شود، چه تفاوتی با جعل عنوان دارد، مجازات آن چیست، چه ارتباطی با کلاهبرداری دارد و در صورت اتهام چگونه می‌توان از خود دفاع کرد.

غصب عنوان چیست و از کدام نوع دعاوی است؟

غصب عنوان یکی از جرایم تعزیری پیش‌بینی‌شده در قانون مجازات اسلامی است که زمانی محقق می‌شود که شخصی بدون داشتن سمت رسمی یا اذن قانونی، خود را در مشاغل دولتی دخالت دهد یا به آن عنوان معرفی کند. این جرم مستقیماً در ماده ۵۵۵ قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات) جرم‌انگاری شده و هدف آن حمایت از نظم عمومی و اعتماد اجتماعی است.

📌 تعریف قانونی غصب عنوان

مطابق ماده ۵۵۵ قانون مجازات اسلامی:

هرکس بدون سمت رسمی یا اذن از طرف دولت، خود را در مشاغل دولتی اعم از کشوری، لشگری یا انتظامی دخالت دهد یا معرفی نماید، به حبس از شش ماه تا دو سال محکوم خواهد شد.

از متن این ماده چند نکته مهم برداشت می‌شود:

• موضوع جرم، مشاغل و عناوین دولتی است.
• رفتار باید به‌صورت فعل مثبت باشد (دخالت یا معرفی).
• داشتن اذن یا مجوز قانونی مانع تحقق جرم است.
• صرف ادعا یا معرفی، حتی بدون تحصیل مال، برای تحقق جرم کافی است.

⚖️ غصب عنوان دعوای کیفری است یا حقوقی؟

غصب عنوان یک جرم کیفری است، نه صرفاً یک تخلف یا دعوای حقوقی. یعنی رسیدگی به آن در دادسرا و دادگاه کیفری انجام می‌شود و شروع رسیدگی با ثبت شکواییه کیفری در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی است. در صورت اثبات، برای مرتکب مجازات حبس یا جزای نقدی تعیین می‌شود.

البته اگر در نتیجه غصب عنوان، خسارت مالی به شخصی وارد شود (مثلاً فردی با معرفی خود به‌عنوان مأمور، وجهی دریافت کند)، زیان‌دیده می‌تواند علاوه بر شکایت کیفری، دادخواست مطالبه ضرر و زیان نیز مطرح کند. در این حالت، جنبه کیفری و حقوقی به‌صورت هم‌زمان قابل پیگیری است.

📝 آیا غصب عنوان فقط مربوط به مشاغل دولتی است؟

از نظر ماده ۵۵۵، موضوع اصلی جرم مربوط به مشاغل دولتی است؛ اما در قوانین خاص، غصب برخی عناوین غیر دولتی نیز جرم‌انگاری شده است، از جمله:

• استفاده غیرمجاز از عنوان «دکتر» یا «مهندس»
• غصب عنوان وکالت
• مداخله غیرمجاز در امور پزشکی یا دارویی

در این موارد، هرچند عنوان دولتی به‌معنای خاص ماده ۵۵۵ مطرح نیست، اما قانون‌گذار در قوانین جداگانه برای آن‌ها مجازات تعیین کرده است.

🔍 عنصر «دخالت یا معرفی» در تحقق جرم

برای تحقق جرم غصب عنوان، یکی از دو رفتار زیر باید اثبات شود:

1. معرفی خود به‌عنوان صاحب یک شغل دولتی (مثلاً معرفی خود به‌عنوان مأمور اداره برق)
2. دخالت در امور مربوط به آن شغل (مثلاً انجام بازرسی، اخذ وجه یا صدور دستور)

اگر هیچ‌یک از این دو رفتار رخ ندهد، صرف استفاده از عباراتی مبهم یا تبلیغاتی ممکن است مشمول جرم نباشد؛ به همین دلیل در برخی آرای دادگاه‌ها، استفاده از ترکیب‌هایی مانند «شرکت خصوصی–دولتی» مصداق غصب عنوان تشخیص داده نشده است.

جرم غصب عناوین و مشاغل در قانون مجازات اسلامی (مواد ۵۵۵ تا ۵۵۷)

قانون‌گذار در فصل هشتم کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)، به‌صورت مشخص به جرم «غصب عناوین و مشاغل» پرداخته است. مواد ۵۵۵ تا ۵۵۷ چارچوب اصلی این جرم، مصادیق آن و مجازات‌های مربوطه را بیان می‌کنند. در این بخش، هر ماده را جداگانه و کاربردی بررسی می‌کنیم تا حدود دقیق مسئولیت کیفری روشن شود.

📌 ماده ۵۵۵ قانون مجازات اسلامی؛ هسته اصلی جرم غصب عنوان

ماده ۵۵۵ مقرر می‌کند:

هرکس بدون سمت رسمی یا اذن از طرف دولت، خود را در مشاغل دولتی اعم از کشوری، لشگری یا انتظامی که از نظر قانون مربوط به او نبوده است دخالت دهد یا معرفی نماید، به حبس از شش ماه تا دو سال محکوم خواهد شد و چنانچه برای دخالت یا معرفی خود در مشاغل مزبور، سندی جعل کرده باشد، مجازات جعل را نیز خواهد داشت.

از این ماده چند نکته مهم استخراج می‌شود:

✅ جرم ناظر به مشاغل دولتی است (نه هر عنوانی).
✅ دو رفتار مجرمانه دارد: «دخالت» یا «معرفی».
✅ جرم با فعل مثبت تحقق می‌یابد و ترک فعل کافی نیست.
✅ اگر برای معرفی یا دخالت، جعل سند صورت گیرد، مرتکب علاوه بر مجازات غصب عنوان، به مجازات جعل نیز محکوم می‌شود (جمع مجازات‌ها).

بنابراین اگر شخصی خود را مأمور اداره برق، بازرس شهرداری، کارمند دادگستری یا افسر نیروی انتظامی معرفی کند، حتی بدون گرفتن پول، جرم محقق شده است.

📌 ماده ۵۵۶؛ استفاده علنی از لباس و نشان مأموران

ماده ۵۵۶ به یکی از شایع‌ترین مصادیق غصب عنوان یعنی جعل عنوان پلیس یا افراد نظامی با پوشیدن لباس رسمی مأموران یا استفاده از نشان و مدال‌های دولتی. بر اساس این ماده، اگر شخصی بدون مجوز قانونی و به‌ صورت علنی و به‌گونه‌ای که موجب اشتباه دیگران شود از لباس رسمی مأموران نظامی یا انتظامی یا نشان‌ها و مدال‌های دولتی استفاده کند، در صورتی که مشمول مجازات شدیدتری نباشد، به حبس از ۳ ماه تا ۱ سال یا  جزای نقدی (بر اساس اصلاحات اخیر مبلغ قابل توجهی) محکوم می‌شود.

نکته مهم اینکه اگر از این اقدام سوءاستفاده کند (مثلاً با این لباس وجهی دریافت کند)، به هر دو مجازات حبس و جزای نقدی محکوم خواهد شد.

🔹 تبصره ماده ۵۵۶ تصریح می‌کند که استفاده از این لباس‌ها در اجرای هنرهای نمایشی جرم نیست؛ بنابراین عنصر «قصد فریب عمومی» اهمیت اساسی دارد.

📌 ماده ۵۵۷؛ استفاده از لباس مأموران کشورهای بیگانه

قانون‌گذار حتی استفاده از لباس رسمی مأموران کشورهای خارجی را نیز در شرایط خاص جرم‌انگاری کرده است. طبق ماده ۵۵۷، اگر شخصی به‌صورت علنی و غیرمجاز از لباس رسمی یا نشان‌های مأموران کشورهای بیگانه در ایران استفاده کند، در دو حالت مشمول مجازات ماده ۵۵۶ خواهد بود:

1. در صورت وجود شرط معامله متقابل (یعنی آن کشور نیز چنین عملی را جرم بداند)
2. یا در صورتی که این رفتار موجب اخلال در نظم عمومی شود

این ماده نشان می‌دهد که هدف قانون‌گذار، حفظ نظم عمومی و جلوگیری از سوءاستفاده از نمادهای حاکمیتی است؛ چه داخلی و چه خارجی.

ارکان جرم غصب عنوان (رکن قانونی، مادی و معنوی)

برای تحقق جرم غصب عنوان، وجود سه عنصر اساسی ضروری است: رکن قانونی، رکن مادی و رکن معنوی. نبود هر یک از این ارکان می‌تواند منجر به برائت متهم شود. در ادامه، هرکدام را به‌صورت خلاصه بررسی می‌کنیم.

📌 رکن قانونی

رکن قانونی یعنی رفتار مورد نظر باید در قانون جرم‌انگاری شده باشد. مبنای اصلی جرم غصب عنوان:

• ماده ۵۵۵ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)
• مواد ۵۵۶ و ۵۵۷ درباره استفاده از لباس و نشان مأموران
• قوانین خاص مانند استفاده غیرمجاز از عناوین علمی، وکالت و پزشکی

اگر عنوان مورد ادعا در قانون جرم محسوب نشده باشد، امکان محکومیت وجود ندارد.

📌 رکن مادی

رکن مادی همان رفتار خارجی است. در غصب عنوان این رفتار شامل:

• معرفی خود به‌عنوان صاحب یک شغل دولتی
• یا دخالت در امور مربوط به آن شغل

جرم با فعل مثبت محقق می‌شود و ترک فعل کافی نیست. در مورد استفاده از لباس مأموران نیز، رفتار باید علنی و موجب اشتباه دیگران باشد.

📌 رکن معنوی

رکن معنوی به سوءنیت اشاره دارد. یعنی فرد که سمت رسمی ندارد و عمداً خود را دارای آن عنوان معرفی کند. اگر قصد فریب یا دخالت وجود نداشته باشد، رکن معنوی مخدوش می‌شود و امکان برائت وجود دارد.

تفاوت جعل عنوان و غصب عنوان چیست؟

در قانون مجازات اسلامی، عنوان رسمی جرم «غصب عناوین و مشاغل» است. اگر فردی بدون داشتن سمت قانونی، خود را مأمور دولت یا صاحب یک عنوان رسمی معرفی کند، مرتکب غصب عنوان شده است.

اما اگر برای این معرفی دروغین، از سند یا مدرک جعلی (مانند کارت شناسایی یا حکم انتصاب جعلی) استفاده کند، علاوه بر غصب عنوان، مرتکب جرم جعل و استفاده از سند مجعول نیز می‌شود.

📌 تفاوت در صورت وجود جعل سند

تفاوت مهم زمانی مطرح می‌شود که برای معرفی خود، سند جعلی هم ساخته یا استفاده شود.

•  اگر شخص صرفاً به‌صورت شفاهی یا نوشتاری خود را مأمور یا صاحب عنوان معرفی کند مشمول جرم غصب عنوان است.
• اما اگر برای این کار، کارت شناسایی جعلی، حکم انتصاب جعلی یا مدرک تحصیلی جعلی بسازد یا استفاده کند، علاوه بر غصب عنوان، مرتکب جرم جعل و استفاده از سند مجعول نیز شده است.

در این حالت، با توجه به ماده ۵۵۵، مرتکب به مجازات هر دو جرم محکوم می‌شود و موضوع وارد بحث تعدد جرم خواهد شد.

مجازات غصب عنوان چیست؟

مجازات غصب عنوان طبق ماده ۵۵۵ قانون مجازات اسلامی، حبس از ۶ ماه تا ۲ سال است. این مجازات زمانی اعمال می‌شود که شخص بدون داشتن سمت رسمی یا اذن قانونی، خود را در مشاغل دولتی معرفی کند یا در امور آن دخالت نماید.

اگر برای این معرفی دروغین، از سند یا کارت جعلی استفاده شده باشد، مرتکب علاوه بر حبس غصب عنوان، به مجازات جعل سند نیز محکوم خواهد شد. همچنین استفاده علنی از لباس یا نشان مأموران نظامی و انتظامی طبق ماده ۵۵۶، می‌تواند به حبس از ۳ ماه تا ۱ سال یا جزای نقدی منجر شود.

📌 مجازات غصب عناوین علمی (دکتر، مهندس و…)

طبق قانون مجازات استفاده غیرمجاز از عناوین علمی (مصوب ۱۳۸۸) هر شخصی بدون داشتن مدرک معتبر مورد تأیید مراجع رسمی، از عناوینی مانند «دکتر» یا «مهندس» برای خود استفاده کند، به حبس از ۳ ماه تا ۱ سال یا  جزای نقدی محکوم می‌شود.

📌 مجازات غصب عنوان در مشاغل خاص

در برخی مشاغل مانند وکالت، پزشکی، داروسازی و دندانپزشکی و مدیریت مسئول نشریات، قوانین خاص برای مداخله غیرمجاز یا غصب عنوان، مجازات‌های جداگانه‌ای پیش‌بینی کرده‌اند که معمولاً شامل حبس تعزیری و گاه جزای نقدی است.

🔍 آیا امکان تخفیف یا تبدیل مجازات وجود دارد؟

از آنجا که غصب عنوان از جرایم تعزیری است:

• امکان درخواست تخفیف مجازات وجود دارد؛
• دادگاه می‌تواند در صورت وجود شرایط قانونی، حکم به تعلیق یا تبدیل حبس به جزای نقدی بدهد؛
• سابقه کیفری، جبران خسارت و رضایت شاکی می‌تواند در کاهش مجازات مؤثر باشد.

غصب عنوان و کلاهبرداری؛ تعدد جرم یا مقدمه بزه؟

در بسیاری از پرونده‌های کیفری، غصب عنوان به‌تنهایی پایان ماجرا نیست؛ بلکه مقدمه‌ای برای ارتکاب جرایم مهم‌تری مانند کلاهبرداری است. شخصی که خود را مأمور اداره‌ای دولتی، بازرس شهرداری یا کارمند دادگستری معرفی می‌کند، غالباً با هدف فریب و تحصیل مال اقدام به این کار می‌کند. در این بخش بررسی می‌کنیم که رابطه این دو جرم چگونه تحلیل می‌شود.

📌 غصب عنوان به‌عنوان وسیله ارتکاب کلاهبرداری

در عمل، سناریوی رایج چنین است فرد خود را مأمور یک نهاد رسمی معرفی می‌کند و با این عنوان جعلی، اعتماد قربانی را جلب می‌کند و سپس وجه یا مالی دریافت می‌کند. در این حالت، دو عنوان مجرمانه مطرح می‌شود:

1️⃣ غصب عنوان
2️⃣ کلاهبرداری (موضوع ماده ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری)

چون عنصر «فریب» و «بردن مال غیر» محقق شده، جرم کلاهبرداری نیز کامل می‌شود.

⚖️ تعدد معنوی یا تعدد مادی؟

دادگاه‌ها بسته به کیفیت رفتار، یکی از دو تحلیل زیر را در تشخیص تعدد جرم ارائه می‌کنند:

🔹 تعدد معنوی

اگر یک رفتار واحد دارای چند عنوان مجرمانه باشد (مثلاً یک معرفی دروغین که مستقیماً منجر به بردن مال شده)، برخی محاکم آن را تعدد معنوی می‌دانند.
در این حالت، معمولاً مجازات جرم شدیدتر (کلاهبرداری) اعمال می‌شود.

🔹 تعدد مادی

اگر رفتارها از هم قابل تفکیک باشند (مثلاً ابتدا غصب عنوان صورت گرفته و سپس با عملیات جداگانه کلاهبرداری انجام شده)، دادگاه ممکن است آن را تعدد مادی تلقی کند و برای هر جرم مجازات جداگانه تعیین نماید.

🔍 نقش جعل سند در تشدید وضعیت

اگر مرتکب علاوه بر معرفی دروغین، اقدام به جعل کارت شناسایی، جعل حکم انتصاب یا استفاده از سند مجعول کند، وضعیت پیچیده‌تر می‌شود و سه عنوان مجرمانه قابل تصور خواهد بود:

✅ غصب عنوان
✅ جعل یا استفاده از سند مجعول
✅ کلاهبرداری

در این حالت، قواعد تعدد جرم طبق ماده ۱۳۴ قانون مجازات اسلامی اعمال می‌شود.

دفاع از اتهام غصب عنوان چگونه است؟

اتهام غصب عنوان به دلیل ماهیت کیفری آن، می‌تواند منجر به حبس تعزیری و ثبت سابقه کیفری شود. بنابراین آشنایی با شیوه‌های دفاع حقوقی در این جرم اهمیت زیادی دارد. بسیاری از پرونده‌های غصب عنوان با استناد به فقدان یکی از ارکان جرم یا تفسیر دقیق مفاهیم قانونی به صدور حکم برائت یا تخفیف مجازات منتهی شده‌اند.

📌 اثبات اینکه عنوان «دولتی» نبوده است

ماده ۵۵۵ ناظر به مشاغل دولتی (کشوری، لشگری و انتظامی) است. اگر عنوان مورد ادعا خصوصی باشد، صنفی باشدو یا ارتباطی با ساختار حاکمیتی نداشته باشد، می‌توان دفاع کرد که رفتار اساساً مشمول ماده ۵۵۵ نیست.

نمونه عملی این دفاع، آرایی است که استفاده از عبارت «خصوصی–دولتی» را مصداق غصب عنوان ندانسته‌اند.

📌 نبود عنصر «دخالت یا معرفی واقعی»

برای تحقق جرم، باید معرفی صریح به‌عنوان صاحب سمت دولتی یا دخالت عملی در امور آن شغل اثبات شود. اگر متهم صرفاً از عبارتی مبهم استفاده کرده و یا هیچ دخالت واقعی در امور دولتی نداشته، می‌توان استدلال کرد که رکن مادی جرم تحقق نیافته است.

📌 فقدان سوءنیت کیفری (رکن معنوی)

یکی از مؤثرترین دفاعیات، استناد به نبود قصد فریب است. اگر بتوان اثبات کرد که:

• قصد جا زدن خود به‌عنوان مأمور وجود نداشته،
• سوءتفاهم از سوی مخاطب ایجاد شده،
• یا رفتار در قالب شوخی یا اغراق تبلیغاتی بوده،

دادگاه ممکن است رکن معنوی را مخدوش بداند.

📌 علنی نبودن رفتار (در جرائم مربوط به لباس رسمی)

در مورد ماده ۵۵۶، استفاده از لباس رسمی باید بدون مجوز و به‌صورت علنی و موجب اشتباه دیگران باشد. اگر استفاده در محیط خصوصی انجام شده باشد، عنصر علنی بودن قابل مناقشه است.

📌 درخواست تخفیف، تعلیق یا تبدیل مجازات

در صورتی که وقوع جرم احراز شود، هنوز امکان دفاع برای کاهش آثار کیفری وجود دارد. با توجه به اینکه غصب عنوان جرم تعزیری است:

• امکان درخواست تخفیف وجود دارد؛
• می‌توان تقاضای تعلیق اجرای مجازات کرد؛
• یا تبدیل حبس به جزای نقدی را مطرح نمود.

عواملی مانند نداشتن سابقه کیفری، جبران خسارت، رضایت شاکی و همکاری با مرجع قضایی در کاهش مجازات مؤثر است.

سوالات متداول

در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون غصب عنوان مطرح شده است:

❓ اگر کسی خودش را مأمور اداره برق معرفی کند اما پولی از من نگیرد، باز هم جرم محسوب می‌شود؟

✅ بله. برای تحقق جرم غصب عنوان، حتماً لازم نیست که مال یا وجهی دریافت شود. اگر شخصی بدون داشتن سمت رسمی، خود را مأمور اداره‌ای دولتی معرفی کند یا در امور آن دخالت نماید، صرف همین معرفی دروغین می‌تواند مشمول ماده ۵۵۵ قانون مجازات اسلامی باشد. گرفتن پول ممکن است عنوان «کلاهبرداری» را نیز اضافه کند، اما نبود آن مانع تحقق غصب عنوان نیست.

❓ من در شبکه اجتماعی نوشتم «مشاور حقوقی» اما پروانه وکالت ندارم؛ آیا مرتکب غصب عنوان شده‌ام؟

✅ بستگی به نحوه استفاده و رفتار شما دارد. اگر صرفاً از عبارت کلی استفاده شده و دخالت در مراجع قضایی یا معرفی خود به‌عنوان وکیل دادگستری صورت نگرفته باشد، ممکن است موضوع مشمول ماده ۵۵۵ نباشد. اما اگر خود را وکیل رسمی معرفی کرده و اقدام به قبول پرونده یا دخالت در امور قضایی کرده باشید، امکان تعقیب کیفری وجود دارد. در این موارد، بررسی دقیق عنوان استفاده‌شده و رفتار عملی اهمیت زیادی دارد.

❓ شخصی با لباس نظامی به خانه ما آمد و گفت برای بازرسی آمده است؛ بعداً فهمیدیم مأمور نبوده. چه کاری باید انجام دهیم؟

✅ در این حالت احتمال وقوع جرم غصب عنوان و حتی کلاهبرداری وجود دارد. شما می‌توانید با مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، شکواییه کیفری تنظیم کنید. اگر از این طریق وجه یا مالی از شما گرفته شده باشد، موضوع علاوه بر غصب عنوان، می‌تواند تحت عنوان کلاهبرداری نیز پیگیری شود. ارائه مدارک، شهادت شهود و تصاویر احتمالی دوربین‌ها در اثبات موضوع بسیار مؤثر خواهد بود.