طلاق به دلیل بیماری همسر | بیماری‌ های قابل استناد در دادگاه

در برخی از زندگی‌های مشترک، ابتلای یکی از زوجین به بیماری‌های جسمی یا روانی شدید، شرایطی را به وجود می‌آورد که ادامه زندگی برای طرف مقابل بسیار دشوار یا غیرممکن می‌شود. اینجاست که موضوع «طلاق به دلیل بیماری همسر» در نظام حقوقی ایران اهمیت پیدا می‌کند. اگرچه مردان طبق قانون می‌توانند بدون ارائه دلیل خاصی اقدام به طلاق کنند، اما زنان برای جدا شدن از همسر بیمار خود، نیاز به اثبات عُسر و حَرَج دارند؛ مفهومی که بند ۵ ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی به آن پرداخته است.

از سوی دیگر، موضوع «لیست بیماری‌های صعب‌العلاج برای طلاق» یکی از پرتکرارترین سؤالات حقوقی در این زمینه است. بسیاری از افراد نمی‌دانند چه بیماری‌هایی مصداق صعب‌العلاج بودن دارد و آیا این بیماری‌ها می‌توانند حق طلاق برای زن یا مرد ایجاد کنند یا نه. در این مقاله، به‌طور کامل و بر اساس قوانین و رویه قضایی، به بررسی این موضوع خواهیم پرداخت.

طلاق به دلیل بیماری همسر در قانون ایران

در نظام حقوقی ایران، مسأله طلاق به دلیل بیماری همسر، از منظر قانونی با دو وضعیت متفاوت برای زن و مرد بررسی می‌شود. مرد طبق ماده ۱۱۳۳ قانون مدنی، هر زمان که بخواهد می‌تواند همسر خود را طلاق دهد. برای این کار نیاز به ارائه دلیل یا اثبات بیماری همسر نیست. تنها شرط لازم، پرداخت حقوق مالی زن مانند مهریه، نفقه، اجرت‌المثل و نحله است.

 اما زن تنها زمانی می‌تواند به‌طور یک‌طرفه از شوهر جدا شود که یا وکالت در طلاق داشته باشد یا بتواند دلیل موجه قانونی ارائه کند. یکی از مهم‌ترین این دلایل، ابتلای شوهر به بیماری صعب‌العلاج است؛ به شرطی که بتواند در دادگاه عُسر و حَرَج خود را ثابت کند.

📌 منظور از عسر و حرج در این موارد چیست؟

عسر و حرج یعنی شرایطی که ادامه زندگی برای زن آن‌قدر سخت و طاقت‌فرسا باشد که شرعاً و قانوناً نتوان از او انتظار ادامه زندگی با شوهر را داشت. در بند ۵ ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی آمده است که ابتلای مرد به بیماری‌های صعب‌العلاج جسمی، روانی یا مسری که باعث اختلال شدید در زندگی مشترک شود، از مصادیق عسر و حرج است و زن می‌تواند با استناد به آن تقاضای طلاق کند.

شرایط طلاق از طرف زن به دلیل بیماری همسر

بر اساس بند ۵ ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی، اگر شوهر به بیماری صعب‌العلاجی مبتلا باشد که ادامه زندگی را برای زن غیرقابل‌تحمل کند، زن می‌تواند دادخواست طلاق بدهد. این بند به روشنی بیان می‌کند که بیماری‌های ساری، روانی یا جسمی صعب‌العلاج در صورتی که اختلال جدی در زندگی مشترک ایجاد کنند، موجب اثبات عسر و حرج خواهند شد.

📌 چه بیماری‌هایی برای زن حق طلاق ایجاد می‌کنند؟

منظور از بیماری‌هایی که حق طلاق ایجاد می‌کنند، هر بیماری‌ای نیست. بیماری باید:

• مزمن و طولانی‌مدت باشد؛
• قابل درمان نباشد یا درمان آن بسیار سخت و پرهزینه باشد؛
• زندگی زناشویی، سلامت زن یا فرزندان را مختل کرده باشد؛
• یا در مواردی، مسری و خطرناک باشد (مانند ایدز، هپاتیت، بیماری‌های شدید روانی و…).

به‌عنوان مثال، اگر مرد به بیماری روانی حادی مانند جنون یا پارانوئید مبتلا شود که باعث رفتارهای خطرناک یا پرخاشگری شود، یا اگر به یک بیماری عفونی واگیردار با درمان‌پذیری پایین مبتلا باشد، این‌ها می‌توانند برای دادگاه دلایل کافی جهت پذیرش عسر و حرج زن باشند.

شرایط و امکان طلاق از طرف مرد به دلیل بیماری همسر

در نظام حقوقی ایران، مرد برای طلاق از همسر خود، نیازی به ارائه دلیل خاصی ندارد. با این حال، در مواردی که زن به بیماری صعب‌العلاج یا یکی از عیوب قانونی دچار باشد، مرد این اختیار را دارد که بین طلاق و فسخ نکاح یکی را انتخاب کند.

مطابق ماده ۱۱۳۳ قانون مدنی، مرد می‌تواند هر زمان که بخواهد، حتی بدون دلیل، همسر خود را طلاق دهد. اگر زن بیمار باشد، مرد همچنان نیازی به اثبات بیماری در دادگاه ندارد، اما باید مراحل قانونی را طی کرده و تمامی حقوق مالی زن از جمله مهریه، نفقه، اجرت‌المثل، نحله و… را پرداخت کند یا با او در مورد آن توافق نماید.

📝 انتخاب بین طلاق و فسخ نکاح از سوی مرد

در شرایطی که بیماری زن از نوع عیوب مذکور در قانون باشد، مرد این امکان را دارد که به‌جای طلاق، فسخ نکاح را انتخاب کند. برخی از این بیماری‌ها عبارت‌اند از:

• جذام
• برص (پیسی گسترده)
• افضاء یا قرن (ناهنجاری‌های دستگاه تناسلی)
• زمین‌گیر بودن زن
• نابینایی هر دو چشم

فسخ نکاح از آن جهت برای برخی مردان جذاب است که اگر قبل از نزدیکی صورت گیرد، زن مستحق دریافت مهریه نخواهد بود. البته این موضوع شرایط استثنایی نیز دارد؛ مثلاً اگر مرد به علت عنن (ناتوانی جنسی) عقد را فسخ کند، باید نصف مهریه را بپردازد. نکته مهم این است که فسخ نکاح باید بلافاصله پس از اطلاع از عیب انجام شود و نمی‌توان سال‌ها بعد به آن استناد کرد.

لیست بیماری های صعب العلاج برای طلاق

اگرچه در هیچ ماده‌ای از قانون مدنی ایران، فهرستی مشخص از بیماری‌های صعب‌العلاج برای طلاق ارائه نشده است، اما معیارهایی برای تشخیص این دسته از بیماری‌ها در قوانین و رویه قضایی وجود دارد. دادگاه‌ها معمولاً با استناد به نظر پزشکی قانونی و شرایط واقعی زندگی مشترک، بیماری را «صعب‌العلاج» تشخیص می‌دهند یا نه.دادگاه‌ها برای تشخیص اینکه یک بیماری مشمول ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی و بند ۵ آن هست یا نه، به معیارهای زیر توجه می‌کنند:

• مزمن و درمان‌ناپذیر بودن بیماری
• طولانی بودن روند درمان یا بی‌اثر بودن درمان‌ها
• مخاطره‌آمیز بودن برای شریک زندگی یا فرزندان (مانند بیماری‌های ساری)
• ایجاد اختلال جدی در زندگی زناشویی، روابط عاطفی یا مسائل مالی
• تأیید پزشکی قانونی یا پزشک معتمد مبنی بر شدت و اثر بیماری

⚠️ نمونه‌هایی از بیماری‌های صعب‌العلاج که می‌توانند منجر به طلاق شوند

در عمل، برخی از بیماری‌ها بیشتر از بقیه به عنوان بیماری صعب‌العلاج شناخته شده‌اند. در ادامه، فهرستی از این بیماری‌ها آورده شده است:

📌 بیماری‌های عفونی خطرناک و مقاربتی

• ایدز (HIV)

• هپاتیت B و C

• بیماری‌های مقاربتی مقاوم به درمان مانند سفلیس یا تبخال مزمن

📌 بیماری‌های جسمی و سرطان‌ها

• انواع سرطان‌های پیشرفته یا درمان‌ناپذیر

• نارسایی شدید قلب، کلیه یا ریه در مراحل نهایی

• بیماری‌های ناتوان‌کننده مثل ALS یا ام‌اس پیشرفته (MS)

📌 بیماری‌های روانی حاد

• جنون (بر اساس ماده ۱۱۲۱ قانون مدنی)

• اسکیزوفرنی، پارانوئید، اختلالات دو قطبی شدید

• وسواس شدید اگر منجر به اختلال واقعی در زندگی مشترک شود

📌 بیماری‌ها و عیوب خاص مندرج در قانون برای فسخ نکاح

• جذام

• برص (پیسی گسترده و غیرقابل‌درمان)

• افضاء یا قرن (اختلالات اندام تناسلی)

• زمین‌گیر بودن زن یا مرد

• نابینا بودن هر دو چشم

⚠️ نکته مهم در تشخیص بیماری صعب‌العلاج

لیست بالا مطلق نیست. بسیاری از بیماری‌ها فقط در صورت داشتن شدت خاص و تأثیر جدی بر زندگی زناشویی می‌توانند منجر به طلاق شوند. یعنی ممکن است فردی به بیماری‌ خاصی مبتلا باشد، اما تا زمانی که عسر و حرج طرف مقابل ثابت نشود، دادگاه آن را دلیل موجه برای طلاق نمی‌داند.

طلاق به دلیل بیماری همسر و مهریه

یکی از مهم‌ترین سؤالات حقوقی در پرونده‌های مربوط به طلاق به علت بیماری، وضعیت مهریه زن است. آیا اگر زن بیمار باشد، مهریه‌ای به او تعلق می‌گیرد؟ یا اگر زن به دلیل بیماری شوهرش طلاق بگیرد، آیا باز هم حق دریافت مهریه را دارد؟ پاسخ به این سؤالات بستگی به نوع طلاق یا فسخ نکاح، وضعیت رابطه زناشویی، و زمان اطلاع از بیماری دارد.

📌 آیا به زن بیمار مهریه تعلق می‌گیرد؟

بله، در طلاق، زن حتی اگر بیمار هم باشد، استحقاق دریافت مهریه را دارد. مرد موظف است مهریه زن را پرداخت کند؛ مگر آن‌که طلاق قبل از نزدیکی باشد که در این صورت فقط نصف مهریه به زن تعلق می‌گیرد (ماده ۱۰۹۲ قانون مدنی).

بنابراین، اگر مردی به دلیل بیماری صعب‌العلاج همسرش بخواهد او را طلاق دهد، موظف است مهریه را به‌طور کامل بپردازد (در صورت وقوع نزدیکی).

💡 وضعیت مهریه در فسخ نکاح چیست؟

فسخ نکاح از نظر مهریه شرایط خاصی دارد:

• اگر قبل از رابطه زناشویی باشد، اصولاً زن مهریه‌ای دریافت نمی‌کند؛
• مگر اینکه فسخ به علت عنن (ناتوانی جنسی مرد) باشد که در این صورت نصف مهریه باید پرداخت شود؛
• اگر پس از نزدیکی باشد، تمام مهریه تعلق می‌گیرد، حتی در فسخ نکاح.

در نتیجه، در طلاق مهریه همیشه ثابت است (قبل یا بعد از نزدیکی فقط تفاوت در نصف یا کامل بودن دارد)، اما در فسخ نکاح بسته به زمان و دلیل فسخ، ممکن است زن مهریه‌ای دریافت نکند.

⚠️ نکته مهم در صورت پنهان کردن بیماری

اگر یکی از طرفین بیماری صعب‌العلاج را قبل از ازدواج پنهان کرده باشد و طرف مقابل بعداً متوجه شده و عقد را فسخ کند، ممکن است:

• اگر زن بیماری را پنهان کرده باشد و رابطه زناشویی هم برقرار نشده باشد، مهریه‌ای دریافت نکند؛
• اگر مرد به علت فریب یا پنهان‌کاری زن عقد را فسخ کرده باشد، در صورت اثبات، زن مستحق مهریه نیست؛
• در مقابل، اگر زن به علت بیماری شوهر (مثل ام‌اس، جنون، یا بیماری‌های ساری) و اثبات عسر و حرج طلاق بگیرد، حق دریافت مهریه محفوظ است.

نمونه‌های مهم: طلاق به دلیل ام اس، نازایی و بیماری‌های روانی

در این بخش به چند مصادیق خاص از بیماری‌های صعب‌العلاج می‌پردازیم که در سال‌های اخیر، مبنای بسیاری از دادخواست‌های طلاق بوده‌اند. اگرچه همه این بیماری‌ها لزوماً حق طلاق ایجاد نمی‌کنند، اما در صورت اثبات عسر و حرج یا وجود شرایط فسخ، می‌توانند به جدایی قانونی منجر شوند.

⚠️ طلاق به دلیل بیماری ام اس (MS)

بیماری ام اس از جمله بیماری‌های عصبی–پیش‌رونده و مزمن است که می‌تواند به‌مرور موجب ناتوانی جسمی و حتی اختلالات رفتاری شود.

🔹 اگر مرد به ام اس مبتلا باشد و این بیماری به‌حدی برسد که زندگی زناشویی دچار اختلال جدی شود، زن می‌تواند با استناد به بند ۵ ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی، دادخواست طلاق بدهد. در این حالت، دادگاه پس از بررسی گزارش پزشکی قانونی و احراز عسر و حرج، حکم طلاق صادر می‌کند.

🔹 اگر زن به ام اس مبتلا باشد، مرد بدون نیاز به ارائه دلیل خاص، می‌تواند او را طلاق دهد، اما موظف است همه حقوق مالی زن را پرداخت کند.

❌ طلاق به دلیل نازایی زن یا مرد

نازایی به‌تنهایی «بیماری صعب‌العلاج» محسوب نمی‌شود، اما می‌تواند بسته به شرایط پرونده، مبنای طلاق یا فسخ نکاح باشد.

• اگر زن نازا باشد و شوهر بخواهد به این دلیل طلاق دهد، می‌تواند اقدام کند و نیازی به اثبات دلیل ندارد.
• اگر مرد نابارور باشد و زن از این موضوع آگاه نبوده باشد، می‌تواند عقد را فسخ کند، مشروط به اینکه عنن یا اخته بودن مرد ثابت شود.

در موارد نازایی، اغلب دادگاه‌ها تمایل دارند مسیر طلاق توافقی یا طلاق با پرداخت حقوق مالی زن را پیش بگیرند.

🧠 طلاق به دلیل بیماری روانی یا وسواس شدید

بیماری‌های روانی بسته به نوع و شدت، می‌توانند در دو دسته قرار بگیرند:

1. جنون (دیوانگی)

طبق ماده ۱۱۲۱ قانون مدنی، جنون در صورتی که دائمی و ثابت شده باشد، موجب فسخ نکاح می‌شود. اگر مرد مجنون باشد، زن می‌تواند عقد را فسخ کند.

2. سایر بیماری‌های روانی حاد

بیماری‌هایی مثل:

• اسکیزوفرنی شدید

• افسردگی مزمن همراه با افکار آسیب‌زا

• اختلالات شدید اضطرابی، پارانوئید و…

اگر این بیماری‌ها با گواهی پزشکی قانونی تأیید شوند و زندگی مشترک را مختل کرده باشند، زن می‌تواند با استناد به عسر و حرج، طلاق بگیرد.

وسواس شدید

اگر وسواس زن یا مرد به‌حدی برسد که کنترل‌ناپذیر شده و موجب سلب آرامش، فشار روانی یا مشکلات جدی خانوادگی شود، می‌تواند مبنای طلاق باشد. در این موارد، رأی دادگاه بسته به شدت بیماری و میزان تأثیر آن بر زندگی مشترک صادر می‌شود.

مراحل عملی طلاق به دلیل بیماری همسر

برای اینکه طلاق به دلیل بیماری همسر از نظر حقوقی پذیرفته شود، صرف ابتلای یکی از زوجین به بیماری کافی نیست؛ بلکه لازم است فرآیند مشخص و قانونی طی شود. در این بخش، مراحل دقیق اقدام به طلاق در چنین پرونده‌هایی را شرح می‌دهیم.

🔍 1. تنظیم دادخواست طلاق

زن یا مردی که قصد جدایی به دلیل بیماری همسر را دارد، باید ابتدا دادخواست طلاق را تنظیم کند. اگر زن خواهان طلاق است، باید در متن دادخواست به بیماری صعب‌العلاج همسر و ایجاد عسر و حرج اشاره کند. اگر مرد درخواست طلاق می‌دهد، نیاز به ذکر دلیل ندارد، اما می‌تواند در متن به بیماری همسر نیز استناد کند.

📝 2. ثبت دادخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی

پس از نگارش دادخواست، باید آن را در یکی از دفاتر خدمات قضایی ثبت کرد. در این مرحله، پرداخت هزینه دادرسی و بارگذاری مدارک شناسایی و دلایل بیماری طرف مقابل نیز انجام می‌شود.

⚖️ 3. ضمیمه کردن مدارک پزشکی

برای اثبات بیماری صعب‌العلاج، لازم است مدارکی مانند:

• نسخه‌های درمانی بلندمدت
• گواهی پزشک معالج
• آزمایشات تخصصی
• خلاصه پرونده پزشکی بیمارستان

به دادخواست پیوست شود. اگر زن دادخواست داده و مدرکی ندارد، دادگاه می‌تواند شوهر را برای بررسی به پزشکی قانونی معرفی کند.

👨‍⚖️ 4. ارجاع به پزشکی قانونی

در مواردی که دادگاه برای تشخیص صعب‌العلاج بودن بیماری یا تأثیر آن بر زندگی مشترک تردید دارد، طرف بیمار را به پزشکی قانونی معرفی می‌کند. نظریه این نهاد در تصمیم دادگاه نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.

🧾 5. جلسات مشاوره و دادرسی

پس از طی مراحل اولیه، پرونده به شعبه دادگاه خانواده ارجاع داده می‌شود. در ادامه:

• مشاوره اجباری طلاق برگزار می‌شود
• قاضی با بررسی مدارک، نظریه پزشکی قانونی و اظهارات طرفین، در مورد پذیرش یا رد درخواست طلاق تصمیم می‌گیرد
• اگر عسر و حرج زن اثبات شود، دادگاه حکم طلاق صادر می‌کند

🏛️ 6. صدور حکم طلاق یا گواهی عدم امکان سازش

🔹 اگر زن درخواست طلاق داده باشد و دادگاه عسر و حرج را تأیید کند، حکم طلاق به‌صورت رأی دادگاه صادر می‌شود.
🔹 اگر مرد طلاق را خواسته باشد، پس از مشاوره و تعیین وضعیت مالی، دادگاه گواهی عدم امکان سازش صادر می‌کند.

در هر دو حالت، پس از صدور این اسناد، باید به دفتر رسمی ازدواج و طلاق مراجعه و طلاق ثبت شود.

سوالات متداول

در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون طلاق به دلیل بیماری همسر و بیماری های صعب العلاج مطرح شده است:

❓ من ۳ ساله ازدواج کردم و شوهرم به بیماری ام‌اس مبتلا شده. زندگی‌مون خیلی سخت شده و خودم افسرده شدم. آیا می‌تونم ازش طلاق بگیرم؟

✅ بله. اگر بیماری شوهر شما از نوع صعب‌العلاج باشه (مثل ام‌اس در مراحل پیشرفته) و ادامه زندگی برای شما غیرقابل تحمل شده باشه، می‌تونید با استناد به بند ۵ ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی، دادخواست طلاق به دلیل عسر و حرج ثبت کنید. البته لازمه این وضعیت با مدارک پزشکی و نظر پزشکی قانونی ثابت بشه.

❓ من تازه عقد کردم و بعداً فهمیدم همسرم بیماری هپاتیت داره و قبل ازدواج چیزی نگفته بود. هنوز باهم رابطه نداشتیم. آیا می‌تونم عقد رو فسخ کنم و مهریه نگیرم؟

✅ اگر بتونید ثابت کنید که بیماری قبل از عقد وجود داشته و ازش بی‌اطلاع بودید، می‌تونید عقد رو به دلیل فریب یا وجود عیب قانونی فسخ کنید. در صورتی که هنوز رابطه زناشویی هم برقرار نشده باشه، اصولاً مهریه‌ای به شما تعلق نمی‌گیره، مگر در موارد استثنایی مثل عنن مرد.

❓ همسرم وسواس شدید داره و همه چیز رو کنترل می‌کنه؛ حتی بیرون رفتنم هم محدود شده. دکتر هم گفته بیماریشه. آیا دادگاه به این دلیل به من طلاق می‌ده؟

✅ اگر وسواس همسرتون به حدی باشه که زندگی‌تون رو مختل کرده و فشار روانی زیادی روی شما وارد کرده، می‌تونید با مدارک کافی و تأیید پزشکی قانونی، درخواست طلاق به دلیل عسر و حرج بدید. دادگاه وضعیت رو بررسی می‌کنه و در صورت احراز شرایط، حکم طلاق صادر می‌شه.