مجازات ضرب و شتم متهم توسط مأمور یکی از مهمترین موضوعات حقوق کیفری در سالهای اخیر است؛ موضوعی که مستقیماً با حقوق شهروندی، اصل برائت و کرامت انسانی گره خورده است. این پرسش که «آیا مأمور نیروی انتظامی حق زدن متهم را دارد؟» یا در صورت درگیری با مأمور لباس شخصی چه باید کرد، از پرتکرارترین سؤالات حقوقی مردم محسوب میشود.
در این مقاله با استناد به قانون اساسی، قانون مجازات اسلامی و قانون احترام به آزادیهای مشروع، بهصورت دقیق و کاربردی این موضوع را بررسی میکنیم.
جایگاه متهم در قانون ایران و اصل برائت
در نظام حقوقی ایران، متهم حتی اگر مظنون به ارتکاب جرم باشد از حقوق اساسی برخوردار است. قانونگذار تأکید کرده که هیچ فردی تا پیش از صدور حکم قطعی دادگاه صالح، مجرم محسوب نمیشود. این اصل که به «اصل برائت» معروف است، سنگبنای تمام رسیدگیهای کیفری است و رعایت آن برای ضابطان دادگستری از جمله مأموران نیروی انتظامی الزامی است.
✅ حقوق اساسی متهم در قانون اساسی و آیین دادرسی کیفری
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در چند اصل مهم، از حقوق متهم حمایت کرده است:
- اصل ۳۷: اصل برائت
- اصل ۳۸: ممنوعیت شکنجه برای گرفتن اقرار
- اصل ۳۹: ممنوعیت هتک حرمت افراد بازداشتشده
همچنین در قانون آیین دادرسی کیفری، حقوقی مانند حق دسترسی به وکیل، حق سکوت، حق اطلاع از اتهام و منع بازداشت غیرقانونی بهصراحت پیشبینی شده است. این مقررات بهمنظور جلوگیری از سوءاستفاده از قدرت و حفظ کرامت انسانی افراد وضع شدهاند.
⚖️ ممنوعیت شکنجه، تحقیر و رفتار غیرانسانی با متهم
بر اساس قانون احترام به آزادیهای مشروع و حفظ حقوق شهروندی مصوب ۱۳۸۳، هرگونه ایذاء، تحقیر، بستن چشم، تهدید، فشار جسمی یا روحی و رفتار خشن با متهم ممنوع است.
📌 نکته مهم:
اقراری که تحت شکنجه یا فشار اخذ شود، فاقد ارزش قانونی است و در دادگاه قابل استناد نیست. بنابراین، ضرب و شتم متهم حتی در زمان بازداشت نه تنها غیراخلاقی، بلکه صریحاً خلاف قانون است.
آیا مأمور نیروی انتظامی حق زدن متهم را دارد؟
خیر. مأمور نیروی انتظامی بهطور عادی حق کتک زدن یا ضرب و شتم متهم را ندارد. طبق قانون اساسی و قانون احترام به آزادیهای مشروع، هرگونه شکنجه، رفتار خشن یا تحقیر متهم ممنوع است. مأمور فقط در شرایط خاص و در حد ضرورت و تناسب، برای کنترل مقاومت یا حفظ امنیت، مجاز به استفاده محدود از زور است. در غیر این صورت، ضرب و شتم متهم جرم محسوب شده و مأمور میتواند به حبس، انفصال از خدمت و پرداخت دیه محکوم شود.
❌ مواردی که مأمور بههیچوجه حق برخورد فیزیکی و کتک زدن ندارد
در موارد زیر، هرگونه ضرب و شتم از سوی مأمور، غیرقانونی و قابل تعقیب کیفری است:
- زمانی که متهم مقاومت نمیکند و همکاری دارد.
- پس از دستبند زدن و مهار کامل متهم.
- برای تنبیه، تحقیر یا «ادب کردن» متهم.
- برای گرفتن اقرار یا اطلاعات.
- به دلیل عصبانیت، پیشداوری یا فشار اجتماعی.
📌 مأمور ضابط اجرای قانون است، نه مجری مجازات. صدور حکم و اجرای مجازات تنها با دستور مقام قضایی و در چارچوب قانون امکانپذیر است.
⚖️ تفاوت «استفاده از زور قانونی» با «ضرب و جرح غیرقانونی»
قانون به مأمور اجازه داده است در شرایط خاص از زور استفاده کند، اما این استفاده باید دارای سه ویژگی اساسی باشد:
1️⃣ قانونی بودن
اقدام باید در چارچوب مأموریت قانونی انجام شود؛ مانند اجرای دستور قضایی یا برخورد با جرم مشهود.
2️⃣ ضرورت
استفاده از زور فقط زمانی مجاز است که راه سادهتر و کمخطرتری برای کنترل وضعیت وجود نداشته باشد.
3️⃣ تناسب
میزان زور باید متناسب با تهدید باشد. مثلاً مهار با دستبند یا استفاده از فنون کنترل مجاز است. ضرب و شتم شدید، پس از مهار متهم، غیرقانونی است.
اگر مأمور از این حدود عبور کند، عنوان «استفاده از زور قانونی» از بین میرود و رفتار او ممکن است مشمول جرم ضرب و جرح یا ماده ۵۷۰ قانون مجازات اسلامی شود.
📌 یک مثال کاربردی
فرض کنید متهمی در حال فرار است و مأمور برای جلوگیری از فرار او، از نیروی بدنی برای زمینگیر کردن استفاده میکند. اگر این اقدام در حد ضرورت باشد، استفاده از زور قانونی محسوب میشود. اما اگر همان فرد پس از دستگیری و دستبند زدن، مورد ضرب و شتم قرار گیرد، این عمل دیگر اجرای قانون نیست؛ بلکه رفتار مجرمانه است.
مجازات ضرب و شتم متهم توسط مأمور نیروی انتظامی چیست؟
وقتی مأمور نیروی انتظامی یا هر ضابط دادگستری، متهم را مورد ضرب و شتم قرار میدهد، موضوع صرفاً یک تخلف ساده نیست؛ بلکه میتواند با چند عنوان مجرمانه متفاوت بررسی شود. مهمترین ضمانت اجرای کیفری در این زمینه، ماده ۵۷۰ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) است. بر اساس این ماده:
هر یک از مقامات و مأمورین وابسته به نهادهای حکومتی که برخلاف قانون، آزادی شخصی افراد را سلب کند یا آنان را از حقوق مقرر در قانون اساسی محروم نماید، علاوه بر انفصال از خدمت و محرومیت از مشاغل دولتی از یک تا پنج سال، به حبس از دو ماه تا سه سال محکوم خواهد شد.
ضرب و شتم متهم، اگر منجر به نقض حقوق اساسی او شود، میتواند مصداق همین ماده باشد. بنابراین مأمور خاطی ممکن است به حبس تعزیری محکوم شود یا از خدمت منفصل گردد و یا برای مدت معین از اشتغال در مشاغل حکومتی محروم شود
✅ مسئولیت کیفری بابت ضرب و جرح عمدی
اگر مأمور در اثر ضرب و شتم، آسیبی جسمی وارد کند، علاوه بر ماده ۵۷۰، مقررات عمومی مربوط به ضرب و جرح عمدی نیز اعمال میشود. بسته به شدت صدمه:
- کبودی و جراحات سطحی → پرداخت دیه
- شکستگی یا نقص عضو → دیه کامل عضو یا قصاص عضو (در صورت مطالبه و شرایط قانونی)
- ایراد جرح عمدی با آثار شدید → امکان حبس تعزیری جداگانه
❗ نکته مهم: مأمور بودن، مصونیت قضایی ایجاد نمیکند. در صورت اثبات جرم، همانند سایر اشخاص مسئول خواهد بود.
📌 اگر ضرب و شتم برای گرفتن اقرار باشد
اگر کتک زدن با هدف اخذ اقرار یا اعتراف انجام شود، موضوع شدیدتر میشود. بر اساس اصل ۳۸ قانون اساسی و قانون احترام به آزادیهای مشروع:
- شکنجه برای گرفتن اقرار مطلقاً ممنوع است
- اقرار اخذشده تحت شکنجه فاقد اعتبار قانونی است
- مأمور شکنجهگر قابل تعقیب کیفری است
در این حالت، علاوه بر مجازات ضرب و جرح، ممکن است عنوان مجرمانه «اخذ اقرار با شکنجه» نیز مطرح شود.
📌 مجازات انتظامی و اداری
صرفنظر از تعقیب کیفری، مأمور خاطی ممکن است در هیئتهای رسیدگی انتظامی نیز با مجازاتهایی مانند توبیخ، کسر حقوق، تعلیق و انفصال دائم از خدمت مواجه شود.
درگیری با مأمور لباس شخصی؛ تمرد یا دفاع مشروع؟
درگیری با مأمور لباس شخصی در صورتی جرم محسوب میشود که فرد مقابل واقعاً مأمور قانونی بوده و در حال انجام وظیفه باشد. طبق ماده ۶۰۷ قانون مجازات اسلامی، حمله یا مقاومت در برابر مأمور دولت «تمرد» است و میتواند تا یک سال حبس داشته باشد. اما اگر شخصی بدون ارائه کارت یا خارج از حدود قانونی اقدام کند، در برخی شرایط ممکن است دفاع شهروند دفاع مشروع تلقی شود. معیار اصلی، قانونی بودن مأموریت و احراز هویت است.
📌 مأمور لباس شخصی دقیقاً به چه کسی گفته میشود؟
مأمور لباس شخصی فردی است که سمت قانونی در نهادهای انتظامی یا امنیتی دارد، اما هنگام انجام مأموریت لباس رسمی به تن ندارد. برای اینکه چنین فردی عنوان «مأمور در حال انجام وظیفه» داشته باشد، باید سه شرط وجود داشته باشد:
1️⃣ داشتن سمت قانونی
2️⃣ انجام مأموریت در چارچوب قانون
3️⃣ اعلام و اثبات هویت مأموریتی (ارائه کارت یا معرفی رسمی)
اگر فردی بدون ارائه مدرک معتبر صرفاً ادعا کند مأمور است، از نظر حقوقی در همان لحظه «شهروند عادی» محسوب میشود.
⚖️ چه زمانی درگیری با مأمور لباس شخصی جرم است؟
بر اساس ماده ۶۰۷ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) هرگونه درگیری با مامور نیروی انتظامی مانند حمله یا مقاومت عمدی نسبت به مأمور دولت در حین انجام وظیفه، «تمرد» محسوب میشود و مجازات تمرد حبس از سه ماه تا یک سال و در صورت استفاده از سلاح، مجازات شدیدتر است.
📌 شرط مهم: باید ثابت شود فرد مقابل واقعاً مأمور بوده و در چارچوب وظیفه قانونی عمل میکرده است.
✅ چه زمانی درگیری میتواند دفاع مشروع باشد؟
اگر مأمور لباس شخصی هویت خود را اعلام نکند، کارت یا حکم نشان ندهد و خارج از حدود وظیفه قانونی عمل کند و یا بدون مجوز اقدام به ضرب و شتم یا بازداشت کند در چنین شرایطی، رفتار او ممکن است «تجاوز غیرقانونی» تلقی شود.
بر اساس ماده ۱۵۶ قانون مجازات اسلامی، اگر شخص برای دفاع از جان، مال یا آزادی خود در برابر خطر فعلی و غیرقانونی اقدام کند و شرایط دفاع مشروع (ضرورت، تناسب و نبود راه سادهتر) وجود داشته باشد، مجازات نخواهد شد. البته اثبات دفاع مشروع در دادگاه نیازمند دلایل قوی مانند شهادت شهود، فیلم یا صوت و گزارش پزشکی قانونی است.
نحوه شکایت از مأمور به دلیل ضرب و شتم یا رفتار غیرقانونی
وقتی مأمور نیروی انتظامی یا هر ضابط دادگستری خارج از حدود قانونی عمل کرده و مرتکب ضرب و شتم، بازداشت غیرقانونی یا رفتار تحقیرآمیز شود، فرد متضرر حق دارد از مسیر قانونی علیه او اقدام کند. قانون برای چنین مواردی سازوکار مشخصی پیشبینی کرده و مأمور خاطی در صورت اثبات تخلف، قابل تعقیب کیفری و انتظامی است.
✅ مراجعه فوری به پزشکی قانونی
در صورتی که آسیب جسمی وارد شده باشد، اولین اقدام ضروری مراجعه به پزشکی قانونی است. ثبت رسمی صدمات در کوتاهترین زمان ممکن اهمیت زیادی دارد، زیرا گزارش پزشکی قانونی یکی از اصلیترین ادله اثبات در پروندههای ضرب و جرح محسوب میشود. هرگونه تأخیر در این مرحله میتواند اثبات میزان آسیب را دشوارتر کند.
✅ تنظیم و ثبت شکواییه در دفاتر خدمات قضایی
پس از ثبت صدمات، باید از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی نسبت به تنظیم شکواییه اقدام شود. در متن شکایت لازم است شرح دقیق واقعه، زمان و مکان حادثه، مشخصات مأمور در صورت اطلاع و میزان آسیب وارده ذکر شود.
همچنین اگر شاهدی وجود دارد یا مستنداتی مانند فیلم و تصویر در دسترس است، باید به آن اشاره گردد. عنوان اتهام بسته به نوع رفتار مأمور میتواند ضرب و جرح عمدی، نقض حقوق شهروندی یا بازداشت غیرقانونی باشد که تشخیص دقیق آن با مقام قضایی است.
⚖️ مرجع صالح برای رسیدگی
در اغلب مواردی که مأمور از نیروهای مسلح یا نیروی انتظامی باشد، دادسرای نظامی صلاحیت رسیدگی دارد؛ زیرا جرایم ارتکابی در حین انجام وظیفه توسط نیروهای مسلح در صلاحیت این مرجع است.
توجه داشته باشید که اگر مامور در حین انجام وظیفه مرتکب جرم شود، برای شکایت از مامور در دادسرای نظامی باید اقدام کنید ولی اگر در زمان غیر انجام وظیفه باشد، باید در دادگاه غیر نظامی شکایت مطرح شود.با این حال، تشخیص نهایی مرجع رسیدگی بر عهده دستگاه قضایی خواهد بود و شاکی صرفاً باید شکایت خود را بهصورت رسمی ثبت کند.
📌 مطالبه دیه و جبران خسارت
در صورت اثبات ضرب و شتم، علاوه بر مجازات کیفری، امکان مطالبه دیه و خسارات وارده نیز وجود دارد. چنانچه آسیب جسمی یا هزینه درمانی به فرد تحمیل شده باشد، مأمور خاطی ممکن است به پرداخت دیه و جبران خسارت محکوم شود. در برخی موارد، مسئولیت مدنی میتواند متوجه دستگاه مربوطه نیز باشد و سپس آن نهاد از مأمور مقصر رجوع کند.
📝 رسیدگی اداری و انتظامی
صرفنظر از تعقیب کیفری، تخلف مأمور میتواند در مراجع نظارتی و انتظامی نیز بررسی شود. این رسیدگیها ممکن است به صدور مجازاتهایی مانند توبیخ، کسر حقوق، تعلیق یا حتی انفصال از خدمت منجر شود. بنابراین، شکایت از مأمور تنها محدود به مجازات کیفری نیست و ابعاد اداری نیز میتواند داشته باشد.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون ضرب و شتم توسط پلیس و مجازات آن مطرح شده است:
❓ اگر مأمور نیروی انتظامی هنگام دستگیری مرا کتک بزند، چه کاری باید انجام دهم؟
✅ اگر در جریان بازداشت یا انتقال به کلانتری مورد ضرب و شتم قرار گرفتید، ابتدا در اولین فرصت به پزشکی قانونی مراجعه کنید تا آثار صدمات ثبت شود. سپس از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی شکواییه تنظیم کنید. در صورت اثبات، مأمور میتواند به پرداخت دیه، حبس و حتی انفصال از خدمت محکوم شود. ثبت سریع مستندات در این نوع پروندهها بسیار تعیینکننده است.
❓ اگر فردی با لباس شخصی ادعا کند مأمور است و بخواهد مرا بازداشت کند، آیا مقاومت جرم محسوب میشود؟
✅ اگر آن شخص کارت شناسایی معتبر ارائه نکند یا مأموریت قانونی خود را اعلام نکند، از نظر حقوقی ابتدا باید هویت او احراز شود. درگیری با مأمور قانونی در حال انجام وظیفه میتواند تمرد محسوب شود، اما اگر فرد خارج از حدود قانون عمل کند یا هویت خود را اثبات نکند، موضوع ممکن است متفاوت باشد و حتی در شرایط خاص، دفاع مشروع قابل بررسی باشد. تشخیص نهایی با دادگاه است.
❓ اگر در درگیری با مأمور لباس شخصی ناخواسته به او آسیب بزنم، آیا حتماً محکوم میشوم؟
✅ اگر ثابت شود مأمور در چارچوب وظیفه قانونی عمل میکرده و شما عمداً با او درگیر شدهاید، احتمال محکومیت بابت تمرد یا ضرب و جرح وجود دارد. اما اگر مأمور خارج از حدود قانونی اقدام کرده و شما برای دفاع از جان یا آزادی خود واکنش نشان داده باشید، دادگاه شرایط دفاع مشروع را بررسی میکند. ارائه دلایل مانند فیلم، شاهد یا گزارش پزشکی قانونی در این موارد اهمیت زیادی دارد.