در نظام حقوقی ایران، یکی از اصول بنیادین در رسیدگی قضایی، «یکبار رسیدگی» به هر دعوا یا شکایت است. اما در عمل، برخی افراد پس از دریافت رأی، به دلایل مختلف از جمله نارضایتی، کشف دلایل جدید یا حتی فشار روانی، اقدام به طرح مجدد شکایت درباره همان موضوع میکنند. این مسئله که در اصطلاح حقوقی به آن «شکایت تکراری» گفته میشود، در صورت نبود شرایط قانونی، میتواند با ممانعت دادگاه یا حتی جریمههای خاص روبرو شود.
در این مقاله، بهصورت جامع و با تکیه بر مواد قانونی و نظریات حقوقی، بررسی میکنیم که تکرار شکایت در یک موضوع در چه شرایطی ممنوع یا مجاز است، و چه تفاوتهایی با مسیرهای قانونی مانند اعتراض، تجدیدنظر و اعاده دادرسی دارد.
شکایت تکراری از یک موضوع یعنی چه؟
در بسیاری از پروندهها، ممکن است فردی پس از دریافت رأی دادگاه یا حتی در حین رسیدگی به شکایت، بار دیگر همان موضوع را با شکلی مشابه مطرح کند. به این عمل، شکایت تکراری گفته میشود؛ یعنی شکایتی که:
- از سوی همان شخص (شاکی یا خواهان)،
- علیه همان طرف (متهم یا خوانده)،
- درباره همان موضوع (مثل همان ملک یا همان رفتار)،
- با استناد به دلایل و مدارک قبلی
مجدداً در مرجع قضایی طرح میشود.
🔍 مصادیق رایج شکایتهای تکراری
- طرح مجدد شکایت ممانعت از حق یا تصرف عدوانی با همان مستندات قبلی، پس از صدور رأی بر برائت.
- دعوای مجدد الزام به تنظیم سند رسمی ملک که یکبار رسیدگی و رد شده، حالا با همان ادعا و مستندات، تکرار میشود.
- شکایت کیفری دوباره بابت یک قرارداد معیوب که دادگاه قبلاً در مورد آن ورود کرده است.
این موارد، در صورتی که قبلاً حکم یا قرار قطعی صادر شده باشد، تحت شمول قاعده اعتبار امر مختومه قرار میگیرند و قابلیت رسیدگی مجدد ندارند.
📌 نکته مهم:
اگرچه در ظاهر ممکن است عنوان شکایت یا خواسته کمی تغییر کند، اما آنچه معیار اصلی در تشخیص تکراری بودن شکایت است، یکسان بودن وقایع، طرفین، و مبنای دعواست.
قوانین مرتبط با تکرار شکایت در یک موضوع (در امور کیفری و حقوقی)
نظام حقوقی ایران برای جلوگیری از اطاله دادرسی و سوءاستفاده از فرآیند قضایی، قواعد مشخصی برای ممنوعیت تکرار شکایت در یک موضوع تدوین کرده است. این قواعد در دو دستهی اصلی قوانین آیین دادرسی مدنی و کیفری قابل بررسی هستند.
⚖️ در دعاوی حقوقی: ماده ۸۴ قانون آیین دادرسی مدنی
طبق بند ۶ ماده ۸۴ قانون آیین دادرسی مدنی، یکی از ایراداتی که خوانده میتواند مطرح کند، اعتبار امر قضاوتشده است. در صورتی که دعوا بین همان طرفین، نسبت به همان موضوع و به همان سبب قبلاً رسیدگی و حکم قطعی صادر شده باشد، دادگاه موظف است:
- بدون ورود به ماهیت دعوا،
- قرار رد دعوا صادر کند.
📌 نکته:
منظور از «حکم قطعی» رأیی است که یا تجدیدنظر نشده یا پس از تجدیدنظر نهایی شده باشد.
⚖️ در امور کیفری: بند چ ماده ۱۳ قانون آیین دادرسی کیفری
در فرآیند رسیدگی کیفری، بند «چ» ماده ۱۳ قانون آیین دادرسی کیفری مقرر میدارد:
“در صورت وجود اعتبار امر مختوم کیفری، دادسرا یا دادگاه موظف به صدور قرار موقوفی تعقیب است.”
بهعبارتی، اگر یک عمل مجرمانه پیشتر توسط مرجع قضایی بررسی و درباره آن تصمیم قطعی (حکم یا قرار نهایی) اتخاذ شده باشد، طرح مجدد آن جرم با همان دلایل و شاکی، بیاعتبار است.
📌 شرایط اجرای اصل اعتبار امر مختومه:
برای اجرای این اصل، باید وحدت سهگانه در دعوای جدید و قدیم برقرار باشد:
- وحدت اصحاب دعوا: طرفین دعوا همان باشند یا جانشین قانونی آنها.
- وحدت موضوع: موضوع دعوا یکی باشد (مثلاً همان ملک، همان طلب، همان جرم).
- وحدت سبب: مبنای حقوقی یا واقعی دعوا همان باشد (مثلاً هر دو بار استناد به یک قرارداد یا یک رفتار مجرمانه).
در صورت احراز این سه شرط، دادگاه موظف به رد دعوا یا صدور قرار موقوفی تعقیب است.
📎 نظریه مشورتی و رویه قضایی:
- اداره حقوقی قوه قضاییه در نظریه شماره ۷/۹۳/۲۷۵۰ تأکید دارد که شخص را نمیتوان بابت یک عمل مجرمانه بیش از یکبار تحت تعقیب قرار داد و اگر شکایت مجدد در جریان باشد، باید ضم به سابقه شود و رسیدگی جداگانه نداشته باشد.
- نشستهای قضایی متعدد نیز تأکید دارند که تا زمان قطعی شدن دعوای قبلی، نمیتوان برای همان موضوع، پرونده جدیدی گشود و در صورت ثبت شکایت، باید رسیدگی متوقف یا ضمیمه شود.
در بخش بعد، دقیقتر بررسی خواهیم کرد که در چه مواردی طرح شکایت تکراری ممنوع است و توسط دادگاه رد یا متوقف میشود.
در چه مواردی شکایت تکراری از یک موضوع ممنوع است؟
یکی از مهمترین اصول دادرسی منصفانه، پرهیز از رسیدگی مکرر به یک دعوای واحد است. به همین دلیل، قانونگذار در آیین دادرسی مدنی و کیفری، شرایطی را تعریف کرده که در صورت تحقق آنها، هرگونه طرح مجدد شکایت یا دعوا درباره موضوع قبلی ممنوع و غیرقابل رسیدگی است.
این ممنوعیت بر اساس اصل اعتبار امر مختومه یا به اصطلاح حقوقی “امر قضاوتشده” اعمال میشود. مواردی که طرح شکایت تکراری ممنوع است:
🔹 ۱. رأی قبلی قطعی شده باشد
اگر در دعوای قبلی، رأیی صادر شده و آن رأی قطعی است (یعنی یا تجدیدنظر نشده یا پس از طی فرآیند تجدیدنظر نهایی شده)، هرگونه شکایت مجدد درباره همان موضوع رد خواهد شد.
🔍 مثال: اگر شکایت کیفری شما بابت «ممانعت از حق» بررسی و با صدور حکم قطعی مختومه شده باشد، دیگر نمیتوانید همان شکایت را مجدداً مطرح کنید.
🔹 ۲. وحدت طرفین، موضوع و سبب برقرار باشد
اگر دعوای جدید دقیقاً همان طرفین، موضوع شکایت و سبب طرح دعوا را داشته باشد، طبق بند ۶ ماده ۸۴ قانون آیین دادرسی مدنی، ایراد اعتبار امر قضاوتشده وارد است و دادگاه دعوا را رد میکند.
📌 نکته: حتی اگر عنوان دعوا متفاوت باشد ولی محتوا، طرفین و ادعا یکی باشد، باز هم دعوای دوم رد میشود.
🔹 ۳. دلیلی برای شکایت مجدد وجود نداشته باشد
اگر شکایت دوم صرفاً بهدلیل نارضایتی از نتیجه قبلی یا فشار روحی مطرح شود و هیچ دلیل یا مدرک جدیدی ارائه نشود، این شکایت مردود است و نهتنها رسیدگی نمیشود، بلکه ممکن است تبعاتی برای شاکی داشته باشد.
🔹 ۴. رسیدگی ماهوی قبلی انجام شده باشد
اگر در شکایت قبلی، قاضی به صورت ماهوی وارد موضوع شده و رأی صادر کرده، دیگر نمیتوان همان موضوع را تحت عنوان جدید یا به شکل مشابه دوباره طرح کرد.
❌ مثال: طرح شکایت «تصرف عدوانی» پس از اینکه همان فرد قبلاً شکایت «مزاحمت ملکی» کرده و دادگاه رسیدگی کرده، ممنوع است؛ اگر هر دو ناظر بر یک ملک، یک رفتار و یک شخص باشند.
⚖️ استناد قانونی
- در کیفری: بند «چ» ماده ۱۳ قانون آیین دادرسی کیفری → صدور قرار موقوفی تعقیب
- در حقوقی: بند ۶ ماده ۸۴ قانون آیین دادرسی مدنی → قرار رد دعوا
در چه شرایطی طرح دوباره شکایت یا دعوا امکانپذیر است؟
اگرچه اصل در دادرسی این است که هر موضوع حقوقی یا کیفری فقط یکبار رسیدگی شود، اما قانون در برخی موارد استثنایی اجازه داده است که دعوا یا شکایتی که قبلاً مطرح شده، مجدداً مورد بررسی قرار گیرد. این موارد، تحت شرایطی خاص و با دلایل موجه، از شمول «اعتبار امر مختومه» خارج میشوند و امکان طرح مجدد شکایت وجود دارد. موارد قانونی و مشروع برای طرح مجدد شکایت:
✅ ۱. کشف دلایل و مدارک جدید و مؤثر
اگر پس از صدور رأی قطعی، دلایل، اسناد یا مدارکی جدید کشف شود که در زمان رسیدگی اولیه وجود نداشته یا قابل استناد نبودهاند و بتوانند نتیجه دعوا را تغییر دهند، امکان طرح مجدد شکایت در قالب اعاده دادرسی وجود دارد.
🔍 استناد قانونی:
- ماده ۴۲۶ قانون آیین دادرسی مدنی
- ماده ۴۷۴ قانون آیین دادرسی کیفری
✅ ۲. اثبات تقلب، جعل یا فریب در رأی قبلی
در صورتی که معلوم شود رأی قطعی بر مبنای مدارک جعلی، شهادت دروغ، تدلیس یا فریب دادگاه صادر شده است، امکان ابطال رأی و بازگشایی مجدد رسیدگی فراهم میشود. این مورد نیز از طریق درخواست اعاده دادرسی پیگیری میشود و راهی برای شکایت مجدد فراهم میکند.
✅ ۳. تغییر قانون یا صدور رأی وحدت رویه
گاهی اوقات پس از صدور حکم، قانون تغییر میکند یا دیوان عالی کشور، رأی وحدت رویهای صادر میکند که با محتوای رأی قبلی تعارض دارد. در این موارد، رأی قبلی ممکن است قابلیت نقض یا رسیدگی مجدد پیدا کند.
این مسئله بهویژه در پروندههای مالیاتی، اراضی ملی، مواد مخدر و… بسیار شایع است.
✅ ۴. اثبات طرح شکایت قبلی در مرجع غیرصالح
اگر شکایت یا دعوای قبلی در مرجعی مطرح شده که صلاحیت قانونی نداشته و بدون ورود ماهوی مختومه شده باشد، امکان طرح مجدد همان شکایت در مرجع صالح وجود دارد.
🔍 مثال: اگر شکایت کیفری در دادسرای ناحیه اشتباهی ثبت شده و بهدلیل فقدان صلاحیت مختومه شده، شاکی میتواند همان موضوع را در دادسرای صالح مطرح کند.
✅ ۵. تفاوت در یکی از ارکان دعوا (طرفین، موضوع، یا سبب)
در حقوق ایران، اصل اعتبار امر قضاوتشده تنها در صورتی جاری میشود که:
- طرفین دعوا یکی باشند
- موضوع دعوا یکسان باشد
- سبب (مبنای حقوقی) دعوا تکراری باشد
اگر حتی یکی از این موارد تغییر کند، طرح دعوای جدید امکانپذیر است.
مثال: اگر شکایت اول برای الزام به انجام تعهد بوده و حالا برای مطالبه خسارت ناشی از عدم انجام همان تعهد باشد، دعوای دوم جدید و قابل رسیدگی است.
پیامدها و عواقب طرح شکایتهای تکراری و ایذایی
هرچند قانون ایران به افراد اجازه داده که برای احقاق حق خود به مراجع قضایی مراجعه کنند، اما استفاده بیرویه، نادرست یا تکراری از این حق میتواند موجب بروز مسئولیت قانونی برای شاکی شود. زمانی که فردی بارها درباره یک موضوع مشابه اقدام به ثبت شکایت یا دعوی میکند، بدون آنکه شرایط قانونی برای تجدید رسیدگی وجود داشته باشد، نهتنها دعوا پیش نمیرود، بلکه ممکن است با تبعات جدی روبرو شود.
🔹 ۱. رد فوری شکایت یا دعوا توسط مقام قضایی
اگر دادگاه یا دادسرا متوجه شود که موضوع شکایت تکراری است و پیشتر درباره آن رأی قطعی صادر شده، شکایت جدید را بدون ورود به ماهیت، رد میکند یا در امور کیفری، قرار موقوفی تعقیب صادر میگردد. این اتفاق موجب اتلاف وقت، هزینه و انرژی شاکی خواهد شد.
🔹 ۲. ایجاد سوء سابقه ذهنی نزد قاضی یا دادستان
وقتی فردی چندین بار درباره یک موضوع مشابه شکایت میکند و پروندههای او بدون نتیجه مختومه میشود، ممکن است در رسیدگیهای بعدی، قاضی یا دادستان نسبت به صداقت یا انگیزههای او نگاه منفی یا تردیدآمیز داشته باشند. این موضوع میتواند بر روند رسیدگیهای آتی تأثیر بگذارد.
🔹 ۳. احتمال شکایت متقابل توسط طرف مقابل
در صورتی که شکایتهای تکراری به قصد اذیت، تهدید، یا فشار بر طرف مقابل انجام شده باشد، شخص مقابل میتواند علیه شاکی شکایت کند با عناوینی مثل:
- افترا
- مزاحمت قضایی
- سوءاستفاده از حق طرح دعوی
اگر دادگاه اثبات کند که شکایتها بیمبنا و عمدی بودهاند، ممکن است حکم محکومیت برای شاکی صادر شود.
🔹 ۴. تحمیل هزینههای دادرسی و حقوقی
ثبت شکایت یا دعوا همواره همراه با پرداخت هزینه دادرسی، حقالوکاله و هزینههای مشاوره است. در صورت رد شکایت یا صدور قرار موقوفی تعقیب، این هزینهها بازگشتپذیر نیستند و بر عهده شاکی باقی میمانند.
🔹 ۵. هدر رفتن زمان و منابع دادگاه
تعدد شکایات بیمورد باعث سنگین شدن بار قضایی کشور و تأخیر در رسیدگی به پروندههای واقعی میشود. به همین دلیل، برخی قضات با تکرار شکایتها بهشدت برخورد میکنند و حتی در مواردی، شاکی را به پرداخت خسارت به طرف مقابل نیز محکوم میکنند.
🔍 نکته کاربردی:
پیش از آنکه اقدام به طرح مجدد شکایت یا دعوا کنید، حتماً با یک وکیل یا مشاور حقوقی مشورت کنید. گاهی تنها یک نقص ساده در مدارک یا نحوه طرح شکایت باعث رد آن شده و با رفع آن، میتوان از مسیر صحیح وارد شد، نه با تکرار بیمورد.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون شکایت تکراری از ایک موضوع مطرح شده است:
❓ من قبلاً بابت تصرف ملکم شکایت کرده بودم و دادگاه حکم برائت برای متهم صادر کرد. حالا دوباره همون شکایت رو ثبت کردم، ولی قاضی گفت رسیدگی نمیشه. مگه نمیتونم دوباره شکایت کنم؟
✅ خیر، طبق قانون، وقتی یک دعوا یا شکایت بهصورت قطعی رسیدگی شده باشد، دیگر نمیتوان همان موضوع را دوباره مطرح کرد. این اصل به نام “اعتبار امر مختومه” شناخته میشود. اگر دلایل و مستندات جدیدی ندارید، شکایت مجدد رد خواهد شد. راه درست، پیگیری از طریق تجدیدنظر یا اعاده دادرسی است؛ نه طرح شکایت تکراری.
❓ من تو شکایت اولم اشتباه مرجع انتخاب کردم و به همین دلیل پرونده مختومه شد. حالا اگر دوباره همون شکایت رو در مرجع درست ثبت کنم، باز هم رد میشه؟
✅ خیر، اگر شکایت اول صرفاً به دلیل طرح در مرجع غیرصالح مختومه شده و هنوز رسیدگی ماهوی انجام نشده باشد، شما میتوانید آن را در مرجع صالح مجدداً مطرح کنید. در این حالت، موضوع مشمول منع تکرار شکایت نمیشود و قابل رسیدگی است.
❓ پدرم یک بار از همسایه بابت مزاحمت شکایت کرده و دادگاه قرار منع تعقیب صادر کرد. حالا من بهعنوان پسر ایشون میخوام با مدارک جدید همون شکایت رو دوباره ثبت کنم. امکانش هست؟
✅ بله، اگر شما بهعنوان شاکی جدید وارد پرونده میشوید و دلایل و مستنداتی ارائه میدهید که قبلاً وجود نداشته یا در رسیدگی قبلی لحاظ نشده، میتوانید شکایت جدید را ثبت کنید. البته این شکایت باید از نظر طرفین، موضوع یا دلایل با شکایت قبلی متفاوت باشد، تا مشمول تکرار محسوب نشود.