فضای مجازی با اینکه ارتباطات را سادهتر کرده، اما همزمان زمینهی بروز اختلافات، درگیریهای لفظی، توهین، فحاشی و تهدید را هم بیشتر کرده است. بسیاری تصور میکنند پیامهای تلگرام، واتساپ یا اینستاگرام «قابل پیگیری نیست»، در حالیکه قانون برای توهین در فضای مجازی و همچنین تهدید و فحاشی در فضای مجازی مجازات مشخصی در نظر گرفته و ادلهی الکترونیکی را هم معتبر میشناسد. از طرف دیگر، بخش مهمی از پروندهها به دلیل ضعف در اثبات فحاشی در فضای مجازی یا اشتباه در مسیر پیگیری فحاشی در فضای مجازی نتیجه مطلوب نمیگیرند.
در این مقاله، دقیق و مرحلهبهمرحله بررسی میکنیم توهین و تهدید اینترنتی چه شرایطی دارد، مجازات آن چیست، چطور باید شکایت ثبت شود و چه مدارکی برای اثبات لازم است. همچنین به نکات مهم پروندههایی مثل «اسکرینشات بدون پیام اصلی»، «پاک شدن پیامها»، و «سیمکارت به نام دیگری» هم میپردازیم تا مسیر اقدام شما شفافتر شود.
توهین در فضای مجازی چیست و چه چیزهایی «توهین» محسوب میشود؟
توهین در فضای مجازی یعنی هر رفتار، نوشته، پیام، کامنت، استوری یا حتی انتشار محتوا که عرفاً باعث تحقیر و کوچککردن شخصیت طرف مقابل شود. مهم نیست این رفتار در تلگرام باشد یا اینستاگرام یا واتساپ؛ اگر ماهیت آن «موهن» باشد، میتواند عنوان کیفری پیدا کند و قابل پیگیری شود.
📌 معیار اصلی تشخیص توهین: «عرف» و شرایط ماجرا
در پروندههای توهین اینترنتی، قاضی فقط به خودِ کلمه نگاه نمیکند؛ معمولاً این موارد هم بررسی میشود:
- جایگاه و رابطه طرفین (غریبه، همکار، فامیل، شریک کاری و…)
- فضای گفتوگو (گروه عمومی، کانال، کامنت عمومی، دایرکت خصوصی)
- شدت و تکرار (یکبار، چندبار، همراه با تحقیر و تمسخر)
- قصد و لحن پیام (حمله شخصیتی، تحقیر، تمسخر، تخریب آبرو)
✅ توهین فقط فحش رکیک نیست؛ تمسخر و تحقیر هم میتواند مصداق شود
قانون در ماده ۶۰۸ بیشتر روی «فحاشی و استعمال الفاظ رکیک» تأکید کرده است. اما در عمل، هر عبارتی که عرفاً توهینآمیز و تحقیرکننده باشد، میتواند موضوع شکایت قرار بگیرد؛ مخصوصاً اگر در فضای عمومی (کامنت، استوری، گروهها) منتشر شود و جنبهی تخریب حیثیت پیدا کند.
مثلا «سبک مغز» یا «کله پوک» و جملات مشابه معمولاً فحش رکیک محسوب نمیشوند، اما چون بار تحقیر و توهین دارند، در بسیاری از پروندهها میتوانند عنوان توهین پیدا کنند؛ بهخصوص اگر:
- در جمع یا فضای عمومی گفته شده باشند،
- با تکرار و حملهی شخصیتی همراه باشند،
- یا به قصد تخریب و بیآبرو کردن مطرح شده باشند.
توهین در فضای مجازی چه حکمی دارد؟
بر اساس ماده ۶۰۸ قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات، اصلاحی ۱۳۹۹) توهین به افراد از قبیل فحاشی و استعمال الفاظ رکیک، چنانچه موجب حد قذف نباشد، مستوجب جزای نقدی درجه شش خواهد بود. میزان جزای نقدی درجه ۶ بر اساس نرخهای روز تعیین میشود (دامنه آن متغیر است و توسط قاضی مشخص میشود).
🔍 نکته مهم: برای تحقق جرم توهین، لزومی ندارد توهینکننده قصد خاصی مثل اخاذی یا ضرر مالی داشته باشد؛ صرف استعمال لفظ موهن کفایت میکند.
📌 تفاوت توهین با قذف (توهین ناموسی)
اگر شخصی دیگری را به زنا یا لواط نسبت دهد و نتواند آن را اثبات کند، موضوع از «توهین ساده» خارج شده و وارد عنوان قذف میشود. در این صورت، مجازات قذف ۸۰ ضربه شلاق حدی است و این مجازات شدیدتر و در دسته حدود قرار میگیرد.
بنابراین هر فحش ناموسی الزاماً قذف نیست؛ فقط زمانی که نسبت صریح به زنا یا لواط داده شود و شرایط قانونی آن فراهم باشد، عنوان قذف محقق میشود.
⚖️ توهین به مقامات و اشخاص خاص
در برخی موارد، توهین به اشخاص خاص، مجازات متفاوت یا شدیدتری دارد؛ از جمله توهین به برخی مقامات رسمی در حال انجام وظیفه (ماده ۶۰۹) یا توهین به مقدسات یا انبیاء (که در موارد خاص ممکن است مجازات بسیار شدیدتری داشته باشد). بنابراین همیشه باید بررسی شود که:
- مخاطب چه شخصی بوده؟
- در چه موقعیتی توهین صورت گرفته؟
- آیا شخص در حال انجام وظیفه رسمی بوده است یا خیر؟
📝 آیا توهین در فضای مجازی با توهین حضوری فرق دارد؟
از نظر ماهوی، تفاوتی میان توهین حضوری و توهین اینترنتی وجود ندارد. اگر الفاظ موهن در پیامرسانها، کامنتها، استوریها یا حتی پیامک ارسال شود، همان مقررات ماده ۶۰۸ اعمال میشود. اما در عمل، توهین اینترنتی ممکن است:
- گستردهتر منتشر شود،
- آبروی بیشتری را خدشهدار کند،
- یا با جرایم دیگری مثل تهدید یا نشر اکاذیب همراه باشد.
در این صورت، پرونده میتواند پیچیدهتر شود و چند عنوان مجرمانه همزمان بررسی گردد.
📌 آیا امکان تخفیف یا تعلیق مجازات توهین وجود دارد؟
بله. از آنجا که توهین ساده از جرایم تعزیری است:
- امکان تخفیف مجازات وجود دارد.
- امکان تعلیق اجرای مجازات وجود دارد.
- در صورت گذشت شاکی، پرونده مختومه میشود (چون توهین از جرایم قابل گذشت است).
همچنین عواملی مانند نداشتن سابقه کیفری مؤثر، ابراز ندامت، بیماریهای خاص و تحریک قبلی توسط طرف مقابل میتواند در کاهش مجازات مؤثر باشد.
اگر توهین همراه با تهدید در فضای مجازی باشد مجازات چیست؟
بر اساس ماده ۶۶۹ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) هرکس دیگری را به هر نحو تهدید به قتل یا ضررهای نفسی، شرفی، مالی یا افشای اسرار نسبت به خود یا بستگان او نماید، به مجازات شلاق تا ۷۴ ضربه یا حبس از یک ماه تا یک سال محکوم خواهد شد. نکات مهم این ماده:
- تهدید میتواند جانی، مالی، شرفی یا آبرویی باشد.
- حتی اگر تهدیدکننده قصد عملیکردن آن را نداشته باشد، باز هم جرم محقق میشود.
- لازم نیست تهدید همراه با مطالبه پول یا انجام کاری باشد؛ صرف تهدید کافی است.
📌 چه جملههایی در فضای مجازی «تهدید» محسوب میشوند؟
در بررسی عبارات تهدیدآمیز، دادگاه صرفاً به ظاهر جمله نگاه نمیکند، بلکه این موارد را ارزیابی میکند:
- آیا عبارت متضمن ضرر مشخص جانی، مالی یا حیثیتی است؟
- آیا مخاطب از نظر عرفی دچار ترس یا احساس خطر واقعی شده است؟
- آیا تهدید جدی و قابل تصور است یا صرفاً ناشی از عصبانیت لحظهای بوده؟
- آیا قرائن و سابقه اختلاف، جدیت تهدید را تقویت میکند؟
برای مثال:
- «میزنمت» میتواند تهدید جانی تلقی شود.
- «آبرویت را میبرم» تهدید شرفی و حیثیتی محسوب میشود.
- «تو را به خاک سیاه مینشانم» ممکن است تهدید به ضرر مالی یا حیثیتی تفسیر شود.
- «میکشمت» یا «نمیگذارم زنده بمانی» صریحترین نوع تهدید به مرگ است و معمولاً بدون تردید مشمول مقررات ماده ۶۶۹ قرار میگیرد.
بنابراین هر عبارتی که متضمن ایجاد خوف نسبت به جان، مال، آبرو یا افشای اسرار باشد، میتواند عنوان تهدید در فضای مجازی پیدا کند و تحت شمول ماده ۶۶۹ قانون مجازات اسلامی قرار گیرد.
📌 آیا مجازات توهین و تهدید با هم جمع میشود؟
اگر در یک گفتوگو هم توهین انجام شده باشد و هم تهدید، هر دو عنوان مجرمانه قابل بررسی است. اما در عمل اگر فعل واحد دارای چند عنوان باشد، معمولاً مجازات اشد اجرا میشود و دادگاه شرایط، تعداد پیامها و شدت رفتار را بررسی میکند.
اثبات فحاشی در فضای مجازی چگونه است؟ (ارزش اسکرینشات، پیام پاکشده و نقش پلیس فتا)
یکی از مهمترین دغدغهها در پروندههای توهین در فضای مجازی این است که «چطور آن را ثابت کنیم؟» بسیاری تصور میکنند چون پیامها قابل حذف هستند، اثبات آنها دشوار یا غیرممکن است. در حالیکه قانون، ادله الکترونیکی را به رسمیت شناخته و امکان بررسی فنی آنها وجود دارد. با این حال، نحوه جمعآوری و ارائه مدارک نقش تعیینکنندهای در نتیجه پرونده دارد.
📌 آیا اسکرینشات بهتنهایی برای اثبات فحاشی کافی است؟
اسکرینشات یکی از رایجترین دلایل در پروندههای فحاشی و تهدید اینترنتی است؛ اما:
- بهتنهایی دلیل قطعی و غیرقابل انکار محسوب نمیشود.
- ممکن است ادعا شود تصویر دستکاری شده است.
- معمولاً برای اعتبار نهایی، نیاز به بررسی فنی دارد.
رویه معمول دادگاهها در استناد به اسکرین شات این است که آن را به عنوان «قرینه اولیه» میپذیرند و سپس در صورت انکار متهم، موضوع به پلیس فتا ارجاع میشود. بنابراین اسکرینشات مهم است، اما بهتر است تنها دلیل شما نباشد.
⚖️ نقش پلیس فتا در اثبات توهین و تهدید
پلیس فتا میتواند:
- مالک سیمکارت را استعلام کند،
- IP یا مشخصات فنی اتصال را بررسی کند،
- سوابق ارتباطی را تحلیل کند،
- و در برخی موارد پیامهای حذفشده را بازیابی نماید.
📌 نکته مهم: اگر پیامها پاک شده باشند، هنوز امکان بررسی فنی وجود دارد، مخصوصاً اگر شکایت سریع ثبت شده باشد اما باید در نظر داشته باشید که در پیام رسان های داخلی امکان دسترسی به این موارد وجود دارد و در پیام رسان یا پلتفرم های خارجی، پلیس فتا دسترسی محدودی برای کشف واقعیت خواهد داشت ولیکن در بسیاری از پروندهها، گزارش کارشناسی فتا نقش تعیینکننده در صدور حکم دارد.
📝 اگر پیامها پاک شده یا ممکن است پاک شود چه باید کرد؟
در صورت حذف پیامها و یا خطر پاک شدن پیام توسط فرستنده:
- اگر هنوز در دستگاه شما قابل مشاهده است، از آن تأمین دلیل بگیرید.
- اینترنت را خاموش کرده و دیگر روشن نکنید تا احتمال حذف از سوی فرستنده کاهش یابد. مثلا در تلگرام یا واتس اپ که فرستنده می تواند پیام ارسالی را پاک کند.
- سریعاً شکایت ثبت کنید تا دستور بررسی فنی صادر شود.
گاهی حتی اگر پیام از چت حذف شده باشد، از طریق سوابق سرور، لاگهای ارتباطی یا بررسی دستگاهها امکان کشف قرائن فنی وجود دارد که البته به شرط داخلی بودن پلتفرمی است که توهین در آن انجام شده است.
🔍 تأمین دلیل از طریق کارشناس رسمی
یکی از روشهای قویتر برای تثبیت ادله، مراجعه به کارشناس رسمی دادگستری و درخواست «تأمین دلیل» است. در این روش:
- کارشناس بهصورت رسمی محتوا را مشاهده و ثبت میکند،
- گزارش کارشناسی تنظیم میشود،
- و این گزارش در دادگاه اعتبار بیشتری نسبت به اسکرینشات عادی دارد.
این اقدام مخصوصاً زمانی توصیه میشود که احتمال حذف پیامها وجود دارد.
📌 مسئولیت مالک سیمکارت یا استفادهکننده؟
در پروندههایی که متهم ادعا میکند سیمکارت به نام او نیست، موضوع پیچیدهتر میشود. قاضی معمولاً بررسی میکند:
- مالک رسمی سیمکارت چه کسی است؟
- چه کسی آن را شارژ میکرده؟
- گوشی در اختیار چه کسی بوده؟
- تراکنشهای مالی مربوط به شارژ از کدام حساب انجام شده؟
اگر ثابت شود فرد عملاً استفادهکننده سیمکارت بوده، صرف اینکه مالک رسمی شخص دیگری است، لزوماً باعث رفع مسئولیت نمیشود.
پیگیری فحاشی در فضای مجازی و مراحل شکایت
پس از آنکه توهین، تهدید یا افترا در فضای مجازی رخ داد، مهمترین اقدام، پیگیری صحیح و قانونی آن است. بسیاری از پروندهها نه بهخاطر ضعف در محتوا، بلکه به دلیل اشتباه در مسیر شکایت یا نقص در تنظیم شکواییه به نتیجه نمیرسند. در این بخش، مسیر قانونی رسیدگی را مرحلهبهمرحله بررسی میکنیم.
📝 مرحله اول: ثبتنام یا ورود به سامانه ثنا
تمام فرآیندهای شکایت بابت فحاشی از طریق سامانه ثنا انجام میشود. بنابراین:
- اگر قبلاً ثبتنام نکردهاید، باید در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی یا از طریق سامانه رسمی قوه قضاییه ثبتنام کنید.
- ابلاغیهها، احضاریهها و تصمیمات دادگاه از طریق همین سامانه ارسال میشود.
بدون حساب ثنا، امکان ثبت شکواییه وجود ندارد.
📌 مرحله دوم: تنظیم و ثبت شکواییه
در این مرحله باید:
- عنوان دقیق جرم (توهین، تهدید، افترا یا همه آنها) مشخص شود؛
- دلایل مانند اسکرینشات، لینک صفحه، شماره تماس، فایل صوتی یا تصویری پیوست شود؛
- شرح ماجرا دقیق، بدون اغراق و با ذکر تاریخ و بستر وقوع (تلگرام، واتساپ، اینستاگرام و…) نوشته شود.نکته مهم: اگر چند جرم همزمان رخ داده، بهتر است همه آنها در شکواییه ذکر شود. پس از ثبت در دفتر خدمات قضایی، پرونده به دادسرا ارجاع میشود.
⚖️ مرحله سوم: رسیدگی در دادسرا و ارجاع به پلیس فتا
در این مرحله:
- بازپرس یا دادیار پرونده را بررسی میکند.
- در صورت لزوم، موضوع برای بررسی فنی به پلیس فتا ارجاع میشود.
- از مالک سیمکارت، IP، تراکنشهای شارژ و سایر دادههای فنی استعلام میشود تا هویت توهین کننده مشخص شود.
- از متهم برای ارائه توضیحات دعوت میشود.
اگر ادله کافی وجود داشته باشد، قرار جلب به دادرسی صادر و پرونده با کیفرخواست به دادگاه کیفری دو ارسال میشود. در غیر این صورت، قرار منع تعقیب صادر میشود.
📌 مرجع صالح رسیدگی کدام است؟
در جرایم فضای مجازی، یک سؤال مهم این است که شکایت باید در کدام شهر مطرح شود؟ بر اساس رویه قضایی:
- دادسرای محل اقامت بزهدیده (محل رؤیت پیام یا محتوا) صلاحیت رسیدگی دارد.
- حتی اگر متهم در شهر دیگری باشد، شکایت میتواند در محل سکونت شاکی مطرح شود.
- در شهرهای بزرگ، معمولاً دادسرای جرایم رایانهای رسیدگی میکند.
این موضوع در آرای دیوان عالی کشور نیز مورد تأیید قرار گرفته است.
🏛 مرحله چهارم: رسیدگی در دادگاه کیفری
پس از صدور کیفرخواست پرونده به دادگاه کیفری دو ارجاع میشود و جلسه رسیدگی برگزار میگردد. دفاعیات طرفین شنیده میشود و در صورت احراز جرم، حکم صادر میشود. مجازات میتواند شامل:
- جزای نقدی،
- حبس (در موارد تهدید جدی)،
- شلاق تعزیری (در برخی موارد خاص)،
- یا ترکیبی از آنها باشد.
⏳ مدت زمان رسیدگی چقدر است؟
مدت زمان رسیدگی به پروندههای توهین و تهدید اینترنتی معمولاً از ثبت شکایت تا صدور رأی بدوی حدود چند ماه (بسته به شلوغی شعبه) است و تا قطعیت حکم در صورت اعتراض: ممکن است تا حدود یک سال زمان ببرد. اما در صورت کامل بودن مدارک و شناسایی سریع متهم، روند میتواند سریعتر باشد.
📌 مهلت شکایت چقدر است؟
از آنجا که توهین، افترا و تهدید جزو جرایم قابل گذشت هستند مهلت شکایت یک سال از تاریخ اطلاع از وقوع جرم است. اگر این مهلت سپری شود، امکان تعقیب کیفری از بین میرود.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون توهین در فضای مجازی مطرح شده است:
❓ اگر در تلگرام به کسی بگویم «میکشمت» اما قصد واقعی نداشته باشم، باز هم جرم است؟
✅ بله. در جرم تهدید در فضای مجازی، لازم نیست قصد عملیکردن تهدید وجود داشته باشد. صرف بیان جملهای که عرفاً تهدید جانی محسوب شود (مثل «میکشمت») برای تحقق جرم کافی است.
❓ اگر فقط اسکرینشات از پیامهای توهینآمیز داشته باشم و طرف مقابل پیامها را پاک کرده باشد، آیا میتوانم شکایت کنم؟
✅ بله. اسکرینشات میتواند به عنوان قرینه اولیه پذیرفته شود. در صورت انکار متهم، پرونده معمولاً به پلیس فتا ارجاع میشود تا بررسی فنی انجام شود. حتی اگر پیامها پاک شده باشند، در برخی موارد امکان بازیابی اطلاعات یا بررسی لاگهای ارتباطی وجود دارد. هرچه سریعتر شکایت ثبت شود، احتمال موفقیت بیشتر خواهد بود.
❓ اگر در پاسخ به فحاشی طرف مقابل، من هم به او توهین کنم، آیا فقط او مجرم است
✅ خیر. در صورت شکایت، هر دو طرف ممکن است به عنوان مرتکب جرم توهین شناخته شوند. در حقوق کیفری، «توهین متقابل» مجوز قانونی برای ارتکاب توهین نیست. البته اگر ثابت شود که شما در اثر تحریک قبلی اقدام به پاسخ دادهاید، قاضی میتواند این موضوع را از عوامل تخفیف مجازات در نظر بگیرد. بنابراین بهترین اقدام، حفظ خونسردی و ثبت شکایت قانونی است، نه مقابله به مثل.