مهریه یکی از مهمترین حقوق مالی زن در نظام حقوقی ایران است که بهمحض وقوع عقد نکاح، زن مالک آن میشود و اختیار کامل دارد تا آن را مطالبه کرده یا ببخشد. اما در برخی موارد، زنان در فضای عاطفی یا تحت فشار روحی، اقدام به بخشیدن مهریه میکنند؛ تصمیمی که ممکن است بعداً پشیمانی و تبعات جبرانناپذیر به همراه داشته باشد. یکی از چالشبرانگیزترین حالات، فریب در بخشش مهریه است؛ جایی که مرد با وعدههای دروغ، تهدید، یا اطلاعات نادرست، زن را به بخشش مهریه متقاعد میکند، اما خود به تعهداتش عمل نمینماید.
در چنین وضعیتی، زن با این سؤال اساسی مواجه میشود: آیا میتوان از بخشش مهریه رجوع کرد؟ آیا سند بخشش باطل میشود؟ چگونه میتوان فریب را در دادگاه اثبات کرد؟ آیا اصلاً فریب در بخشش مهریه جرم است و مجازات دارد؟ در این مقاله سعی داریم با استناد به قوانین، رویه قضایی، و نظرات مشورتی، به همه این پرسشها پاسخ دهیم و راهکارهای حقوقی قابل اجرا را بررسی کنیم.
فریب در بخشش مهریه در چه موقعیتی مطرح میشود؟
بخشش مهریه یکی از اختیارات زن در حقوق خانواده است، اما تنها زمانی معتبر و قانونی است که با رضایت واقعی، آگاهانه و آزادانه انجام شود. اگر زن بهدلیل اطلاعات نادرست، وعدههای دروغ، یا فشارهای روانی و عاطفی از سوی شوهر، اقدام به بخشش مهریه کند، این عمل میتواند مصداق فریب در اراده باشد که در اصطلاح حقوقی، «تدلیس» یا «فریب در معامله» نامیده میشود.
فریب در بخشش مهریه زمانی محقق میشود که شوهر با استفاده از حیله، دروغ یا تهدید، زن را وادار به امضای سند ابراء، هبه، بذل یا اقرار به بخشش مهریه با دست نویس کند، در حالی که اگر زن حقیقت را میدانست یا فشاری بر او وارد نمیآمد، هرگز رضایت به این بخشش نمیداد.
⚖️ عنصر مادی فریب: اقدامات فریبکارانه
عنصر مادی فریب در این موضوع شامل تمام رفتارهای عملی یا گفتاری مرد است که باعث شده زن از واقعیت منحرف شود و تصمیم به بخشش مهریه بگیرد. از جمله:
- گفتن دروغ درباره آینده: «اگه مهریه رو ببخشی، طلاقت میدم»، «بعد از بخشش حضانت بچهها با توئه».
- پنهان کردن واقعیت: نگفتن اینکه طلاق توافقی نیست، یا اینکه قصد انجام تعهدات را ندارد.
- تحریک احساسات یا تهدید غیرمستقیم: «اگر نبخشی میرم سراغ زن دوم»، «پیش خانوادهات آبروتو میبرم».
⚖️ عنصر معنوی فریب: سوءنیت و قصد گمراهی
صرف دروغ گفتن یا وعده ندادن کافی نیست؛ مرد باید عمداً و آگاهانه زن را فریب داده باشد. یعنی بداند که آنچه میگوید یا انجام میدهد واقعیت ندارد و هدفش فقط این است که زن را وادار به امضای سند بخشش کند. بهعبارت دیگر، اگر مرد با قصد سوءاستفاده از اعتماد، ناآگاهی یا فشار روحی زن، او را به امضای ابراء یا هبه مهریه بکشاند، عنصر روانی فریب نیز محقق شده است.
📌 رابطه سببیت بین فریب و بخشش مهریه
یکی از نکات مهم برای اثبات فریب، این است که زن بتواند نشان دهد اگر آن وعده، تهدید یا دروغ وجود نداشت، من هرگز مهریهام را نمیبخشیدم. یعنی تصمیم زن، مستقیم تحت تأثیر رفتار فریبکارانه مرد بوده. مثلاً اگر زن بگوید «فقط چون گفتی بعد از بخشش وکالت طلاق میدی، امضا کردم»، و بعد مشخص شود وکالتی در کار نبوده، این رابطه سببیت قابل اثبات است.
شرایط صحت و اعتبار بخشش مهریه از نظر حقوقی
بخشش مهریه یک عمل حقوقی است که باید مانند هر قرارداد یا ایقاع دیگری، شرایط عمومی صحت معاملات را دارا باشد. اگر این شرایط وجود نداشته باشد، بخشش انجامشده یا باطل است یا غیرنافذ و در هر دو حالت، زن میتواند برای رجوع از مهریه اقدام کند. در ادامه شرایط صحت را بررسی خواهیم نمود.
✅ رضایت واقعی و اراده آزاد زن
مهمترین شرط در بخشش مهریه، رضایت آگاهانه و بدون اجبار زن است. طبق ماده ۱۹۰ قانون مدنی، برای صحت هر عقد یا ایقاعی، وجود قصد و رضا الزامی است. اگر زن بدون آگاهی از آثار بخشش یا تحت فشار عاطفی یا روانی اقدام به ابراء، هبه یا اقرار کند، میتوان گفت که رضایت واقعی وجود نداشته و بخشش فاقد اعتبار حقوقی خواهد بود.
✅ اهلیت زن در زمان بخشش
زن باید در زمان انجام بخشش، از نظر قانونی اهلیت داشته باشد؛ یعنی:
-
بالغ باشد (سن بلوغ شرعی و قانونی)،
-
عاقل باشد (توان درک آثار حقوقی عمل را داشته باشد)،
-
رشید باشد (قدرت تشخیص نفع و ضرر خود را داشته باشد).
در صورتی که زن صغیر، مجنون یا غیررشید باشد، بخشش او بدون اجازه ولی یا قیم، نافذ نخواهد بود.
✅ وجود یا عدم وجود عوض در بخشش
برخی از وکلا و حقوقدانان معتقدند که اگر بخشش مهریه معوض باشد (یعنی زن در مقابل بخشش، مالی یا حقی دریافت کند)، امکان رجوع از آن دشوارتر است. اما اگر بخشش رایگان باشد، مانند «هبه بدون عوض»، زن میتواند با شرایطی خاص از آن رجوع کند.
بنابراین اگر زنی ادعا کند که فقط به خاطر یک وعده یا تعهد غیرقطعی، مهریه را بخشیده است و آن تعهد انجام نشده، ممکن است بتواند آن را فریب تلقی کرده و سند بخشش را باطل نماید.
✅ آگاهی از حقوق قانونی
یکی دیگر از مؤلفههای مهم، آگاهی زن از آثار حقوقی بخشش مهریه است. اگر زن در هنگام امضا، تصور کند که با امضای برگه ابراء، صرفاً زندگی مشترک حفظ میشود یا هیچ اثر حقوقی خاصی ندارد، ولی بعد مشخص شود که امضایش باعث از بین رفتن کلی حق مهریه شده، میتواند مدعی «عدم آگاهی» و تقاضای ابطال سند شود.
روشهای مختلف بخشش مهریه و تفاوت آثار آنها
در حقوق ایران، بخشش مهریه میتواند در قالبهای مختلف حقوقی انجام شود؛ هر یک از این روشها، آثار و پیامدهای متفاوتی دارند. آشنایی با این قالبها به ما کمک میکند درک کنیم که در چه شرایطی امکان رجوع از بخشش وجود دارد و در چه حالتی این حق برای زن از بین میرود.
📌 ابراء مهریه؛ سقوط کامل دین بدون امکان رجوع
ابراء مهریه به معنای اسقاط طلب است. در این روش، زن بهصورت رسمی (معمولاً در دفترخانه) اعلام میکند که شوهر را از دین مهریه بری کرده است. این عمل یک ایقاع (عمل حقوقی یکجانبه) است و بدون نیاز به قبول شوهر انجام میشود.
ویژگیها:
- با ابراء، دین شوهر نسبت به مهریه بهطور کامل ساقط میشود.
- رجوع از ابراء ممکن نیست.
- تنها در صورتی که زن ثابت کند ابراء تحت فریب یا اکراه بوده، امکان ابطال سند و بازگشت به حالت قبل وجود دارد.
📌 هبه مهریه؛ بخشش قابل بازگشت در صورت نبود موانع
«هبه» یعنی بخشیدن مال به دیگری بدون دریافت عوض. اگر زن مهریه را به شوهر هبه کند، بر اساس قانون، حق رجوع به هبه وجود دارد؛ مگر:
- مال هبهشده از بین رفته باشد،
- یا شوهر، آن را به دیگری انتقال داده باشد،
- یا زن صراحتاً در سند، حق رجوع را اسقاط کرده باشد.
اگر مهریه بهصورت «عین معین» (مثلاً یک ملک خاص یا مقدار مشخصی سکه) باشد، امکان رجوع بهصورت عینی فراهم است.
📌 بذل مهریه؛ در طلاق خلع یا مبارات
در طلاق خلع، زن به دلیل «کراهت از شوهر» حاضر میشود تمام یا بخشی از مهریه را ببخشد تا شوهر او را طلاق دهد. در این حالت، به مهریهای که زن میبخشد، بذل گفته میشود.
نکته مهم:
- زن در مدت عده میتواند از بذل خود رجوع کند.
- در این صورت، شوهر هم حق دارد به ازدواج بازگردد و طلاق بیاثر شود.
- اگر زن ثابت کند بذل تحت فریب انجام شده، میتواند تقاضای ابطال آن را نیز مطرح کند.
📌 اقرار به وصول مهریه؛ خطرناکترین روش برای زن
در برخی موارد، زن در دفترخانه یا دادگاه اعلام میکند که مهریه خود را بهطور کامل دریافت کرده است، بدون اینکه واقعاً چنین اتفاقی افتاده باشد. این عمل اقرار محسوب میشود و از نظر قانون، اعتبار بسیار بالایی دارد. حتی اگر بعداً زن ادعا کند که فریب خورده، اثبات آن بسیار سخت خواهد بود. تنها راه ابطال این اقرار، اثبات مواردی مانند:
- فریب (وعده دروغ یا گمراهی در ماهیت سند)،
- اکراه،
- یا صوری بودن سند.
بنابراین اگر زنی بخواهد از بخشش مهریه رجوع کند یا آن را باطل کند، ابتدا باید بررسی کند که این بخشش در کدام قالب انجام شده است. سپس با توجه به ویژگیهای هر روش، باید استراتژی حقوقی خود را برای اثبات فریب، اکراه یا عدم رضایت واقعی انتخاب کند.
اثبات فریب در بخشش مهریه در دادگاه؛ زن چگونه باید ادعای خود را ثابت کند؟
یکی از چالشهای اساسی برای زنانی که مدعی فریب در بخشش مهریه هستند، اثبات ادعای خود در دادگاه است. بر اساس اصول حقوقی، بار اثبات فریب بر عهده کسی است که ادعا میکند تحت فریب، بخشش انجام داده؛ یعنی در اینجا، زن باید نشان دهد که اگر فریب یا اطلاعات غلط نبود، مهریهاش را نمیبخشید.
✅ شهادت شهود و مطلعین
یکی از ابزارهای مهم اثبات فریب، شهادت اطرافیان یا افرادی است که در جریان گفتوگوها، تهدیدها یا وعدههای شوهر بودهاند. شهودی که بتوانند توضیح دهند:
- شوهر چه وعدههایی داده،
- چگونه رفتار کرده،
- و زن بر چه مبنایی تصمیم به بخشش گرفته است.
گاهی حتی صحبتهایی که نزد خانواده یا دوستان بیان شده و افراد ثالث در جریان بودهاند، میتواند به عنوان قرینه مؤثر تلقی شود.
📱پیامک، چت و سایر مدارک دیجیتال
پیامرسانها مانند واتساپ، تلگرام، SMS و حتی ایمیلها، از اصلیترین ابزارهای اثبات فریب هستند. اگر مرد در گفتوگوهای مکتوب:
- وعده مشخصی برای آینده داده باشد (مثلاً انتقال ملک، طلاق، حضانت)،
- تهدید زن برای بخشیدن مهریه (مثلاً «اگه نبخشی، طلاقت نمیدم»)،
اینها میتواند در کنار سایر دلایل، مبنای تصمیم دادگاه قرار گیرد.
نکته: پیامک و چت باید با اجازه قاضی رسمی استخراج و بهعنوان سند ارائه شود یا در جلسه دادگاه توسط طرف مقابل تأیید شود.
✅ فایلهای صوتی یا تصویری
اگر زن از مکالماتی که در آنها فریب یا تهدید صورت گرفته ضبط صوتی یا تصویری داشته باشد، این مورد در صورت رعایت شرایط قانونی، میتواند به عنوان «اماره قضایی» یا حتی در برخی موارد دلیل معتبر پذیرفته شود.
مثلاً مکالمهای که مرد در آن میگوید: «تو ببخش، من بعد طلاقت میدم» یا «مهریه رو ببخش، اون خونه مال تو»، میتواند رابطه بین فریب و تصمیم زن را اثبات کند.
✅ اسناد رسمی و غیررسمی موجود
گاهی زن میتواند با مقایسه سند بخشش مهریه با سایر اسناد یا قراردادها نشان دهد که تصمیمش بر اساس اطلاعات غلط یا وعدههایی بوده که هیچگاه اجرا نشده است. مثلاً:
- صلحنامهای که اجرا نشده،
- اقرارنامهای که صوری امضا شده،
- تفاهمنامهای که بیاثر مانده،
- یا نامهای که شوهر قبل از بخشش امضا کرده اما بعداً منکر آن شده است.
✅ قرائن و شواهد رفتاری
دادگاه گاهی اوقات بر اساس رفتارهای پس از بخشش نیز تصمیمگیری میکند. مثلاً:
- اگر شوهر بلافاصله پس از بخشش، اقدام به طلاق یکطرفه کرده،
- یا از دادن حضانت خودداری کرده،
- یا حتی زن را رها کرده و ازدواج مجدد نموده،
همه این موارد میتواند نشان دهد که فریبکارانه عمل کرده و اصلاً قصد انجام وعدههایش را نداشته است.
آثار حقوقی اثبات فریب در بخشش مهریه
وقتی دادگاه تشخیص دهد که زن در زمان بخشش مهریه فریب خورده و رضایت او معیوب یا صوری بوده است، این تشخیص آثار مهمی از نظر حقوقی به دنبال دارد. در واقع، اثبات فریب میتواند سند بخشش را از درجه اعتبار ساقط کند و زن را به حقوق مالی خود بازگرداند.
📌 ابطال یا بیاعتباری سند بخشش مهریه
اگر بخشش مهریه در قالب:
- ابراء رسمی در دفترخانه،
- هبهنامه،
- بذل مهریه،
یا حتی اقرارنامه به دریافت مهریه انجام شده باشد و زن بتواند فریب را اثبات کند، این سند از نظر دادگاه باطل یا غیرنافذ اعلام میشود.
🔸 تفاوت مهم: در بطلان، عمل حقوقی از ابتدا بیاثر تلقی میشود. در غیرنافذ بودن، عمل تا زمان تنفیذ زن اعتباری ندارد؛ و اگر فریب باشد، زن میتواند از تنفیذ آن خودداری کند.
📌 بازگشت مهریه به ذمه شوهر
پس از ابطال سند بخشش، دین مهریه دوباره به ذمه شوهر بازمیگردد و زن میتواند آن را مانند هر طلبکار دیگری مطالبه کند. یعنی نهتنها انگار بخششی انجام نشده، بلکه زن میتواند از روشهایی مانند:
- دادخواست حقوقی مطالبه مهریه،
- یا اجرای مهریه از طریق اداره ثبت اسناد رسمی
استفاده کند.
📌 عدم امکان استناد شوهر به سند قبلی
شوهر دیگر نمیتواند در دادگاه یا نزد مراجع رسمی، به سند بخشش استناد کند. زیرا دادگاه سند را بیاعتبار دانسته و اراده زن را معیوب تشخیص داده است. در بسیاری از موارد، مردان پس از اقدام زن به شکایت، با استناد به برگه ابراء یا سند هبه تلاش میکنند خود را بریالذمه جلوه دهند؛ اما اگر دادگاه به فریب حکم بدهد، این استدلال فاقد اثر خواهد بود.
📌 امکان مطالبه خسارت در برخی موارد خاص
اگر زن به دلیل فریب دچار ضرر مالی مضاعف شده باشد (مثلاً در اثر بخشش، بخشی از مهریه را از دست داده و شوهر از این فرصت سوءاستفاده کرده)، ممکن است بتواند در قالب دادخواست مطالبه خسارت ناشی از تدلیس نیز اقدام کند.
گرچه این مسیر در دادگاههای خانواده کمتر رایج است، اما با استناد به قواعد مسئولیت مدنی و اثبات رابطه سببیت، امکان طرح آن وجود دارد.
مسئولیت کیفری احتمالی شوهر؛ از فریب در بخشش مهریه تا کلاهبرداری و جعل
در حالی که فریب در بخشش مهریه عمدتاً آثار حقوقی دارد و در قالب دعوای مدنی برای ابطال سند بخشش پیگیری میشود، این سؤال مهم مطرح میشود که:
آیا میتوان رفتار مرد را در این موارد جرمانگاری کرد؟
و اگر بله، چه عنوان مجرمانهای در قانون مجازات اسلامی برای آن وجود دارد؟
📌 آیا فریب در بخشش مهریه، جرم مستقل است؟
✅ پاسخ کوتاه: خیر. در قوانین ایران، «فریب در بخشش مهریه» بهعنوان یک جرم مستقل شناخته نشده است؛ یعنی در قانون مجازات اسلامی مادهای وجود ندارد که صراحتاً بگوید «اگر مردی با فریب، زن را به بخشش مهریه وادار کند، مرتکب جرم شده است.» بنابراین، نمیتوان بهصورت مستقیم شکایت کیفری بر اساس همین عنوان ثبت کرد. اما…
📌 انطباق با جرم کلاهبرداری در صورت وجود شرایط
اگر رفتار مرد، شرایط ماده ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری را داشته باشد، ممکن است عمل او بهعنوان کلاهبرداری قابل تعقیب باشد. شرایط لازم:
- استفاده از وسایل متقلبانه برای فریب زن؛ مثل جعل سند، ادعای دروغ درباره اموال یا تهدید دروغین به زندان یا توقیف.
- گرفتن مال یا سند مالی (مثل سند ابراء، برگه دریافت مهریه یا برگه هبه) با فریب.
- قصد تحصیل مال غیر مشروع.
در این صورت، دادگاه کیفری میتواند موضوع را کلاهبرداری تلقی کند و مرد را به مجازات قانونی محکوم نماید.
📌 امکان تطبیق با جرم جعل و استفاده از سند مجعول
در مواردی که مرد برای تسهیل فریب:
- سندی را جعل کرده،
- یا سند رسمی را با اطلاعات نادرست تنظیم کرده،
- یا امضای زن را جعل کرده باشد،
میتوان شکایت جعل و استفاده از سند مجعول مطرح کرد. این موارد بر اساس ماده ۵۲۳ به بعد قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات) پیگیری میشود. مجازات جعل اسناد رسمی میتواند شامل حبس، جزای نقدی و محرومیت از حقوق اجتماعی باشد.
📌 دشواری اثبات و ملاحظات عملی
باید توجه داشت که اثبات جرم در پروندههای فریب در مهریه بسیار دشوارتر از اثبات ادعای حقوقی است. چرا که:
- بار اثبات در امور کیفری سنگینتر است؛
- سوءنیت کیفری (قصد فریب همراه با تحصیل مال غیر) باید کاملاً اثبات شود؛
- بسیاری از وعدهها یا فریبها در قالب جملات غیرقابل اثبات یا غیرمستند بیان میشوند.
به همین دلیل، اکثر وکلا و قضات توصیه میکنند تمرکز اصلی روی ابطال سند بخشش در دادگاه حقوقی باشد و شکایت کیفری فقط در پروندههای دارای مدارک قوی و صریح مطرح گردد.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون فریب در بخشش مهریه مطرح شده است:
❓اگر همسرم گفت که بعد از بخشش مهریه، منو طلاق میده ولی بعدش طلاق نداد، میتونم مهریهمو پس بگیرم؟
✅ بله، در این حالت شما میتونید با استناد به فریب در اراده، به دادگاه مراجعه کنید. اگر بتونید ثابت کنید که فقط به خاطر وعده دروغ همسرتون مبنی بر طلاق، مهریهتون رو بخشیدید و اون هم به وعدهاش عمل نکرده، میتونید درخواست ابطال سند بخشش مهریه رو بدید و مجدداً مهریه رو مطالبه کنید. پیامکها، مکالمات ضبطشده یا شهادت اطرافیان میتونه کمکتون کنه.
❓مهریهام رو بخشیدم ولی تو اون لحظه فکر میکردم بخشش فقط یه کار اخلاقیه و از نظر قانونی چیزی ازم کم نمیکنه. الان میتونم پسش بگیرم؟
✅ اگر بتونید ثابت کنید که در زمان امضای سند، از آثار قانونی بخشش مهریه آگاه نبودید و بهنوعی گمراه شدید، میتونید با استناد به “عدم رضایت آگاهانه”، دادخواست ابطال بدید. این مورد بهویژه در حالتی که سند در دفترخانه امضا شده ولی توضیح حقوقی کافی داده نشده، قابل پیگیریه.
❓همسرم گفت اگر مهریهمو نبخشم، دیگه اجازه نمیده بچههامو ببینم. منم از ترس، مهریهمو ابراء کردم. الان پشیمونم. کاری میتونم بکنم؟
✅ بله، اگر بتونید در دادگاه ثابت کنید که بخشش مهریه تحت اکراه یا تهدید انجام شده، میتونید از طریق دادخواست حقوقی، ابطال سند ابراء رو درخواست کنید. تهدید به قطع رابطه بین مادر و فرزند، مصداق فشار روانی غیرقانونیه و میتونه مبنای ابطال سند قرار بگیره؛ بهخصوص اگر شواهدی مثل پیامک یا شهادت افراد در دسترس باشه.