جعل عنوان نظامی، جعل عنوان پلیس و معرفی دروغین خود بهعنوان مأمور اطلاعات از جمله جرایمی است که مستقیماً با امنیت عمومی و اعتماد اجتماعی در ارتباط است. بسیاری از کلاهبرداریها، اخاذیها و حتی جرایم خشونتآمیز، با سوءاستفاده از عناوین رسمی مانند سردار، افسر، مأمور انتظامی یا مأمور حفاظت اطلاعات آغاز میشود. قانونگذار ایران برای مقابله با این رفتارها، در قانون مجازات اسلامی و همچنین قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح، مجازاتهای مشخصی تعیین کرده است.
در این مقاله بهصورت دقیق و تحلیلی بررسی میکنیم که مجازات جعل عنوان نظامی چیست، جرم جعل عنوان پلیس چه حکمی دارد و مجازات جعل عنوان مأمور اطلاعات چگونه تعیین میشود. همچنین به رابطه این جرم با کلاهبرداری، جعل سند و سوءاستفاده از لباس و کارت شناسایی رسمی نیز خواهیم پرداخت.
جعل عنوان در قانون چیست و چه زمانی جرم محسوب میشود؟
جعل عنوان یا همان «غصب عناوین دولتی» از جرایمی است که مستقیماً به نظم عمومی و اعتبار نهادهای رسمی لطمه میزند. در این جرم، شخص بدون داشتن سمت قانونی، خود را صاحب یک مقام دولتی، نظامی، انتظامی یا امنیتی معرفی میکند یا در وظایف آن دخالت مینماید. تحقق این جرم وابسته به وجود شرایط مشخص قانونی است که در ادامه بررسی میکنیم.
📌 تعریف قانونی جعل عنوان در حقوق ایران
مبنای اصلی این جرم، ماده ۵۵۵ قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات) است. مطابق این ماده:
هرکس بدون سمت رسمی یا اذن از طرف دولت، خود را در مشاغل دولتی اعم از کشوری، لشگری و انتظامی که از نظر قانون مربوط به او نبوده است، دخالت دهد یا معرفی کند، به مجازات حبس محکوم خواهد شد.
بنابراین سه دسته سمت در این ماده مورد حمایت قانونگذار قرار گرفتهاند:
- مشاغل کشوری (کارمندان و مقامات اداری)
- مشاغل لشگری (نظامیان ارتش، سپاه و نیروهای مسلح)
- مشاغل انتظامی (پلیس و ضابطان دادگستری)
هرگونه معرفی دروغین به عنوان این مقامات، در صورت داشتن شرایط قانونی، جرم محسوب میشود.
📌 تفاوت اشتباه در معرفی با جرم جعل عنوان
نکته بسیار مهم این است که هر معرفی نادرستی، جعل عنوان محسوب نمیشود. برای مثال:
- اگر فردی در یک مکالمه دوستانه و بدون قصد فریب، خود را «شوخیگونه» مأمور معرفی کند، جرم محقق نمیشود.
- اما اگر همین معرفی با قصد ایجاد اعتماد، ترساندن، گرفتن پول یا دخالت در امور مردم باشد، عنصر معنوی جرم شکل میگیرد.
پس آنچه جعل عنوان را از یک اشتباه ساده جدا میکند، قصد متقلبانه و فریبکارانه است.
مجازات جرم جعل عنوان پلیس و معرفی دروغین بهعنوان مأمور انتظامی
در ماده ۵۵۵ قانون مجازات اسلامی صراحتاً از مشاغل انتظامی نام برده شده است. بنابراین هر شخصی که بدون داشتن سمت رسمی خود را مأمور پلیس معرفی کند یا در وظایف پلیس دخالت نماید و ادعای داشتن اختیار بازداشت یا اعمال قانون کند مرتکب جرم غصب عنوان شده و به مجازات مقرر محکوم میشود. مجازات فعلی این جرم حبس تعزیری از ۳ ماه تا ۱ سال است.
این جرم غیرقابل گذشت است؛ یعنی حتی در صورت رضایت شاکی خصوصی، تعقیب آن متوقف نمیشود.
📌 استفاده از لباس، بیسیم و تجهیزات پلیس
در بسیاری از پروندهها، جاعلان عنوان پلیس برای جلب اعتماد یا ایجاد ترس، از ابزارهای زیر استفاده میکنند:
- لباس فرم پلیس
- درجه و نشان انتظامی
- بیسیم، دستبند یا چراغ گردان
- خودروی شبیه خودروی پلیس
این رفتار علاوه بر ماده ۵۵۵، مشمول ماده ۵۵۶ قانون مجازات اسلامی نیز میشود. در این حالت، مجازات شامل حبس از ۳ ماه تا ۱ سال و یا جزای نقدی قانونی می باشد و در صورت سوءاستفاده، هر دو مجازات خواهد بود.
📌 جعل عنوان پلیس همراه با اغفال، اخاذی یا کلاهبرداری
یکی از سوالات رایج این است که اگر شخصی با جعل عنوان پلیس دختری را اغفال کند یا از کسی پول بگیرد، چه حکمی دارد؟ در این وضعیت، ما با تعدد جرم مواجه هستیم:
1️⃣ جرم اول: جعل عنوان پلیس (ماده ۵۵۵)
2️⃣ جرم دوم: حسب مورد کلاهبرداری، اخاذی، تهدید یا اغفال
بر اساس قانون تشدید مجازات مرتکبین اختلاس، ارتشا و کلاهبرداری، اگر شخص با حیله و تقلب و جعل عنوان رسمی، اموال مردم را بگیرد، به مجازات شدیدتری محکوم میشود. بنابراین مرتکب ممکن است به مجازات حبس جعل عنوان و همزمان به مجازات کلاهبرداری (که شدیدتر است) محکوم شود.
مجازات جعل عنوان مأمور اطلاعات و سوءاستفاده از عناوین امنیتی
بر اساس ماده ۵۵۵ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)، هر فردی که بدون داشتن سمت رسمی یا اذن از طرف دولت، خود را مأمور اطلاعات (مانند وزارت اطلاعات، حفاظت اطلاعات یا سایر نهادهای امنیتی) معرفی کند، مرتکب جرم غصب عنوان دولتی شده است و مجازات آن حبس تعزیری از ۳ ماه تا ۱ سال است.
📌 استفاده از کارت یا نامه جعلی با آرم نهادهای امنیتی
در بسیاری از پروندهها، جاعلان عنوان مأمور اطلاعات از ابزارهایی مانند کارت شناسایی جعلی، نامه یا حکم مأموریت با آرم نهادهای امنیتی و خودرو یا تجهیزات ظاهراً امنیتی استفاده میکنند.
در این حالت، علاوه بر جرم جعل عنوان، جرم جعل سند رسمی و استفاده از سند مجعول نیز محقق میشود و مرتکب با دو عنوان مجرمانه روبهرو خواهد بود. این موضوع میتواند موجب تشدید مجازات در قالب تعدد جرم شود.
📌 جعل عنوان مأمور اطلاعات همراه با تهدید و اخاذی
یکی از شیوههای رایج، تهدید اشخاص به پرونده سازی امنیتی، بازداشت و احضار به نهادهای اطلاعاتی و سپس درخواست وجه یا امتیاز است. در چنین مواردی، علاوه بر جعل عنوان مأمور اطلاعات، عناوین مجرمانه دیگری نیز مطرح میشود، مانند:
- اخاذی
- کلاهبرداری
- تهدید
- تحصیل مال از طریق نامشروع
بر اساس قانون، هر یک از این جرایم بهطور مستقل مجازات دارد و قاضی طبق قواعد تعدد جرم تصمیمگیری میکند.
📌 اگر مرتکب واقعاً مأمور اطلاعات باشد
در صورتی که شخص واقعاً کارمند یک نهاد اطلاعاتی یا امنیتی باشد اما از عنوان و موقعیت خود برای مقاصد غیرقانونی استفاده کند، موضوع دیگر جعل عنوان نیست؛ بلکه سوءاستفاده از موقعیت شغلی مطرح میشود. در این حالت قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح و سایر مقررات کیفری مربوط به سوءاستفاده از مقام قابل اعمال خواهد بود.
این رفتار میتواند مجازاتهای شدیدتری نسبت به جعل عنوان ساده داشته باشد، زیرا مرتکب از اختیار قانونی خود به نفع شخصی استفاده کرده است.
نحوه شکایت و اثبات جرم جعل عنوان نظامی، پلیس و مأمور اطلاعات
جعل عنوان نظامی، پلیس یا مأمور اطلاعات جرمی با جنبه عمومی است و بهمحض اطلاع مراجع قضایی، قابل تعقیب خواهد بود. با این حال، نقش بزهدیده در گزارش، ارائه مستندات و پیگیری پرونده بسیار مهم است. در این بخش به نحوه طرح شکایت و ادله اثبات این جرم در دادگاه میپردازیم.
📌 مرجع صالح برای رسیدگی
رسیدگی به جرم جعل عنوان معمولاً در صلاحیت دادسرای عمومی و انقلاب محل وقوع جرم و پس از آن، دادگاه کیفری دو است. اگر موضوع به جرایم خاص نیروهای مسلح مربوط باشد و مرتکب نظامی واقعی باشد، رسیدگی در صلاحیت دادسرای نظامی و دادگاه نظامی خواهد بود.
📌 نحوه طرح شکایت
برای شکایت از جعل عنوان پلیس، نظامی یا مأمور اطلاعات، شاکی میتواند:
1️⃣ به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه کند.
2️⃣ شکواییه تنظیم و ثبت نماید.
3️⃣ مستندات و دلایل خود را ضمیمه کند.
در صورت وقوع جرم مشهود یا خطر فوری، مراجعه مستقیم به کلانتری یا پلیس نیز امکانپذیر است.
📌 ادله اثبات جرم جعل عنوان
مطابق ماده ۱۶۰ قانون مجازات اسلامی، ادله اثبات جرم شامل موارد زیر است:
✅ اقرار
✅ شهادت شهود
✅ سوگند و قسامه (در موارد خاص)
✅ علم قاضی
در جرم جعل عنوان، مهمترین ادله معمولاً عبارتاند از:
- شهادت اشخاص حاضر در صحنه
- پیامکها یا مکاتبات
- فیلم دوربین مداربسته
- کارت یا مدرک جعلی کشفشده
- صدای ضبطشده معرفی دروغین
قاضی با بررسی مجموع قرائن و امارات میتواند به علم قضایی برسد و حکم صادر کند.
📌 نقش گزارش شهروندان و رسانهها
در جرایمی مانند جعل عنوان پلیس یا مأمور اطلاعات، بسیاری از قربانیان به دلیل ترس یا نگرانی اجتماعی شکایت نمیکنند. این سکوت میتواند زمینه تکرار جرم را فراهم کند. گزارش سریع موارد مشکوک، مطالبه کارت شناسایی معتبر و استعلام از مراجع رسمی از مهمترین اقدامات پیشگیرانه در برابر این جرم است.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول یپرامون جعل عناوین نظامی از قبیل پلیس یا مامور اطلاعات مطرح شده است:
❓ اگر فردی خود را مأمور اطلاعات معرفی کند و بگوید برای حل پروندهام باید پول پرداخت کنم، چه جرمی مرتکب شده است؟
✅ در این سناریو، دو جرم همزمان محقق میشود. اول، جرم جعل عنوان مأمور اطلاعات طبق ماده ۵۵۵ قانون مجازات اسلامی. دوم، در صورت دریافت وجه، جرم کلاهبرداری یا تحصیل مال نامشروع. در این حالت، دادگاه برای هر عنوان مجرمانه مجازات جداگانه تعیین میکند و امکان تشدید مجازات به دلیل تعدد جرم وجود دارد.
❓ اگر شخصی با لباس پلیس جلویم را بگیرد ولی بعداً مشخص شود مأمور نبوده، چه اقدامی باید انجام دهم؟
✅ ابتدا باید موضوع را فوراً به کلانتری یا پلیس ۱۱۰ گزارش دهید. سپس از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی شکواییه ثبت کنید. پوشیدن لباس رسمی پلیس بدون مجوز، خود جرم مستقلی است (ماده ۵۵۶)، و اگر فرد با این پوشش اقدام به تهدید، اخاذی یا دخالت در امور کرده باشد، عناوین مجرمانه دیگری نیز به آن افزوده میشود.
❓ اگر کسی فقط شفاهی بگوید «من افسر ارتش هستم» اما هیچ مدرکی ارائه نکند، باز هم جرم است؟
✅ بله، در صورتی که این معرفی با قصد فریب یا دخالت در امور دیگران انجام شده باشد، جرم جعل عنوان نظامی محقق میشود؛ حتی اگر هیچ کارت یا حکم جعلی ارائه نشده باشد. اما اگر این جمله در قالب شوخی یا بدون قصد سوء بیان شده باشد، عنصر معنوی جرم کامل نمیشود و قابل مجازات نخواهد بود.