در نظام دادرسی ایران، یکی از ابزارهای مهم برای تضمین رسیدگی عادلانه و قانونی، صدور «قرار عدم صلاحیت» است. این قرار زمانی صادر میشود که دادگاه یا بازپرس تشخیص دهد که صلاحیت قانونی برای رسیدگی به پرونده را ندارد و لازم است پرونده به مرجع صالح دیگری ارجاع شود. بسیاری از افراد به اشتباه تصور میکنند که صدور این قرار به معنی مختومه شدن دعواست، در حالی که واقعیت چنین نیست.
شناخت دقیق مفهوم، انواع، آثار و مراحل اعتراض به این قرار میتواند از بروز سردرگمی، اتلاف وقت و هزینههای اضافه جلوگیری کند. این مقاله با نگاهی تحلیلی و کاربردی، به بررسی ابعاد مختلف قرار عدم صلاحیت در امور حقوقی و کیفری، نقش بازپرس، نحوه تشخیص مرجع صالح در این زمینه خواهد پرداخت.
قرار عدم صلاحیت چیست؟ (تعریف و مبانی حقوقی)
در فرآیند رسیدگی قضایی، یکی از مهمترین موضوعات شکلی که میتواند روند دادرسی را متوقف یا به مرجع صالح دیگری منتقل کند، صدور «قرار عدم صلاحیت» است. این قرار نشاندهنده آن است که دادگاه یا مرجع فعلی، از نظر قانونی اجازه بررسی موضوع پرونده را ندارد. چنین تصمیمی بهجای ورود در ماهیت، فقط به موضوع صلاحیت پرداخته و دعوا را به مرجعی با صلاحیت مناسب منتقل میکند.
برخلاف تصور برخی از مردم، صدور این قرار بهمعنای مختومه شدن پرونده نیست، بلکه گامی در جهت اصلاح مسیر دادرسی و ارجاع آن به مرجعی است که بر اساس قوانین، صلاحیت قانونی دارد.
📌 انواع صلاحیتی که در صدور قرار مؤثر است
- صلاحیت ذاتی: مربوط به نوع دعوا، صنف یا درجه دادگاه است. برای مثال، دعوای خانوادگی فقط در دادگاه خانواده قابل طرح است؛ یا جرایم خاص مثل محاربه، در دادگاه انقلاب بررسی میشود.
- صلاحیت محلی: به حوزه جغرافیایی رسیدگی مربوط است. بهطور مثال، دعوا باید در دادگاه محل اقامت خوانده یا محل وقوع جرم اقامه شود.
- صلاحیت نسبی: به عواملی مانند درجه صلاحیت، رابطه بین مراجع همسطح یا خاص بودن برخی صلاحیتها مربوط میشود؛ مثل اینکه دادگاه کیفری دو باید به جای کیفری یک رسیدگی کند.
این سه نوع صلاحیت در کنار هم، چارچوبی برای تعیین مرجع درست رسیدگی ایجاد میکنند. هرگاه یکی از آنها رعایت نشده باشد، دادگاه یا مرجع قضایی، با صدور قرار عدم صلاحیت، پرونده را به مرجع ذیصلاح ارجاع خواهد داد.
قرار عدم صلاحیت و مختومه شدن پرونده
گاهی کاربران هنگام مشاهده ابلاغیه یا وضعیت پرونده در سامانه ثنا با عباراتی مانند «قرار عدم صلاحیت صادر شد» یا «پرونده مختومه شد» مواجه میشوند و تصور میکنند این دو یک معنا دارند. در حالی که از منظر حقوقی، قرار عدم صلاحیت با مختومه شدن پرونده تفاوت اساسی دارد و نباید این دو را بهجای یکدیگر به کار برد.
قرار عدم صلاحیت صرفاً به این معناست که مرجع رسیدگیکننده فعلی خود را صاحب صلاحیت نمیداند، اما پرونده همچنان در جریان رسیدگی قرار دارد و به مرجع دیگری که صلاحیت دارد، ارجاع داده میشود.
🔍 تفاوت قرار عدم صلاحیت با مختومه شدن واقعی پرونده
-
قرار عدم صلاحیت:
تصمیمی شکلی است که بهدلیل فقدان صلاحیت ذاتی، محلی یا نسبی صادر میشود. این قرار موجب توقف دادرسی در مرجع فعلی میشود اما پرونده به مرجع صالح ارسال شده و رسیدگی ادامه مییابد. -
مختومه شدن پرونده:
نشاندهنده پایان واقعی روند دادرسی است؛ چه با صدور حکم قطعی، چه با قرارهای نهایی مثل موقوفی تعقیب، منع تعقیب، رد دعوا یا صلح و سازش. در این حالت دیگر پرونده در هیچ مرجعی ادامه نخواهد یافت مگر در قالب اعتراض یا رسیدگی فوقالعاده.
📝 چرا در سامانه نوشته میشود «مختومه»؟
در سامانههای قضایی مانند ثنا یا سامانه اطلاعرسانی پرونده، پس از صدور قرار عدم صلاحیت، معمولاً در ستون «وضعیت پرونده»، کلمه «مختومه» درج میشود. این فقط به معنای پایان رسیدگی در آن مرجع خاص است، نه پایان کل پرونده.
یعنی:
«پرونده در این شعبه مختومه شد، اما به مرجع صالح فرستاده میشود تا ادامه رسیدگی انجام شود.»
این موضوع در سوالات پرتکرار کاربران و پاسخهای وکلا هم بهروشنی ذکر شده است.
📌 نکته مهم درباره پیگیری پس از صدور قرار این است که پس از صدور قرار عدم صلاحیت، لازم است یکی از طرفین (معمولاً خواهان یا شاکی) پیگیر ارسال فیزیکی یا الکترونیکی پرونده به مرجع صالح باشد. گاهی انتقال پرونده با تأخیر انجام میشود یا حتی ممکن است متوقف شود، در نتیجه اگر کسی تصور کند پرونده واقعاً مختومه شده، دچار اشتباه میشود.
قرار عدم صلاحیت به اعتبار و شایستگی مرجع دیگر
یکی از اصطلاحاتی که در رویه قضایی و آراء دادگاهها با آن مواجه میشویم، «قرار عدم صلاحیت به اعتبار شایستگی مرجع دیگر» است. این عبارت در ظاهر پیچیده به نظر میرسد، اما معنای سادهای دارد: دادگاه یا مرجعی که پرونده نزد او مطرح شده، خود را فاقد صلاحیت میداند و با اشاره صریح به مرجعی که صلاحیت دارد، پرونده را به آنجا ارجاع میدهد.
این تصمیم، به معنای نفی کلی صلاحیت نیست، بلکه بهنوعی تأیید صلاحیت مرجع دیگر بهصورت مثبت و دقیق است؛ که در رویه قضایی از آن با عنوان «عدم صلاحیت به اعتبار شایستگی» یاد میشود.
⚖️ تفاوت این قرار با عدم صلاحیت مطلق
در بسیاری از موارد، دادگاه صرفاً اعلام میکند که صلاحیت ندارد، اما مشخص نمیکند مرجع صالح دقیقاً کجاست. اما در اینجا، دادگاه یا بازپرس با قطعیت اعلام میکند که فلان مرجع خاص، صلاحیت رسیدگی دارد. این کار چند مزیت دارد:
- از بروز اختلاف بین مراجع قضایی جلوگیری میکند؛
- مانع اطاله دادرسی میشود؛
- تکلیف مرجع دریافتکننده پرونده را روشن میسازد.
🔎 مثالهایی از قرار عدم صلاحیت به اعتبار شایستگی
- دادگاه عمومی حقوقی رسیدگی به دعوایی را شروع کرده، اما موضوع دعوا مالیاتی است. لذا قرار عدم صلاحیت به اعتبار شایستگی دیوان عدالت اداری صادر میشود.
- پروندهای با موضوع «افساد فیالارض» در دادگاه کیفری ۲ طرح شده، ولی چون این جرم در صلاحیت دادگاه انقلاب است، دادگاه قرار عدم صلاحیت به اعتبار شایستگی دادگاه انقلاب صادر میکند.
- در برخی جرائم مانند قتل عمد، دادگاه بدوی ممکن است با توجه به مجازات قانونی، قرار عدم صلاحیت به اعتبار شایستگی دادگاه کیفری یک صادر کند.
📝 اهمیت ذکر دقیق مرجع صالح در متن قرار
ذکر مرجع صالح در متن قرار عدم صلاحیت، از منظر قانونی و آیین دادرسی اهمیت زیادی دارد:
- موجب سرعت در ارسال پرونده و جلوگیری از سردرگمی در تشریفات اداری میشود؛
- در صورت اختلاف، به مراجع بالاتر کمک میکند اختلاف را سریعتر حل کنند؛
- اگر مرجع مقصد صلاحیت خود را نپذیرد، پرونده مستقیماً به مرجع حل اختلاف صلاحیت (دادگاه تجدیدنظر یا دیوان عالی کشور) ارسال میشود.
قرار عدم صلاحیت از طرف بازپرس در دادسرا
در فرآیند رسیدگی کیفری، علاوه بر دادگاه، بازپرس نیز اختیار صدور قرار عدم صلاحیت را دارد. این موضوع بهویژه زمانی اهمیت پیدا میکند که جرم در حوزه قضایی دیگری رخ داده یا نوع جرم در صلاحیت مراجع خاصی مانند دادگاه انقلاب یا نظامی باشد. بازپرس به عنوان مقام تحقیق، در صورت فقدان صلاحیت، باید اقدامات خود را متوقف کرده و پرونده را به مرجع صالح ارسال کند.
⚖️ مبنای قانونی صدور قرار عدم صلاحیت توسط بازپرس
طبق ماده ۲۶۷ قانون آیین دادرسی کیفری:
اگر بازپرس تشخیص دهد که صلاحیت رسیدگی به موضوع را ندارد، قرار عدم صلاحیت صادر کرده و آن را جهت تأیید به دادستان همان حوزه ارسال میکند.
و اگر دادستان با نظر بازپرس موافق نباشد، طبق ماده ۲۶۸، اختلاف به دادگاه کیفری دو ارجاع میشود و نظر این دادگاه فصلالخطاب است.
📍 مواردی که بازپرس صلاحیت ندارد و قرار صادر میکند
برخی از مهمترین مصادیق عبارتاند از:
- وقوع جرم در حوزه قضایی دیگر؛ مثل اینکه شکواییه در تهران ثبت شده اما جرم در شیراز واقع شده است.
- نوع جرم، در صلاحیت دادگاه خاصی باشد؛ مثل جرایم مرتبط با مواد مخدر، امنیتی یا نظامی که باید در دادسرای انقلاب یا نظامی رسیدگی شوند.
- ارجاع اشتباه از سوی دفاتر خدمات قضایی یا ثبت نادرست در سامانه الکترونیک ثنا.
🔄 نحوه انتقال پرونده پس از صدور قرار توسط بازپرس
فرآیند به صورت زیر انجام میشود:
- صدور قرار عدم صلاحیت توسط بازپرس
- ارسال قرار به دادستان برای تأیید
- اگر مورد تأیید بود: پرونده به مرجع صالح ارسال میشود
- اگر مورد تأیید نبود: اختلاف به دادگاه کیفری دو همان حوزه ارجاع و تصمیم آن لازمالاجراست.
📝 نکات مهم درباره اختیارات بازپرس در صورت فقدان صلاحیت
اگر فوریت در جمعآوری دلایل وجود داشته باشد، حتی اگر صلاحیت محلی نداشته باشد، بازپرس میتواند اقدامات ضروری را انجام دهد (مانند بازرسی، دستگیری، حفظ آثار جرم)؛ اما پس از آن باید سریعاً پرونده را به مرجع صالح منتقل کند. در این حالت نیز صدور قرار عدم صلاحیت الزامی است و موجب جلوگیری از صدور آرای باطل یا نقض شده در مرجع تجدیدنظر خواهد بود.
قرار عدم صلاحیت قابل اعتراض است؟ قطعی یا قابل عدول؟
یکی از پرسشهای مهم در مواجهه با قرار عدم صلاحیت این است که آیا این تصمیم قابلیت اعتراض یا تجدیدنظر دارد یا خیر؟ پاسخ به این سؤال، بسته به نوع پرونده (حقوقی یا کیفری)، نوع صلاحیت (ذاتی، محلی، نسبی) و مرجع صادرکننده (دادگاه یا بازپرس) متفاوت است. برخی از این قرارها قطعیاند، برخی قابل اعتراض، و برخی حتی قابل عدول در موارد خاص.
📌 مواردی که قرار عدم صلاحیت قابل اعتراض است
در دعاوی کیفری، بر اساس ماده ۳۹۰ قانون آیین دادرسی کیفری:
قرارهای عدم صلاحیت صادره توسط دادستان، یا قرارهایی که طبق بند (پ) ماده ۲ قرار منع یا موقوفی تعقیب را در پی دارند، قابل اعتراض هستند.
در دعاوی حقوقی، اگر قرار عدم صلاحیت از نوعی باشد که رأی نهایی را تحت تأثیر قرار میدهد یا منجر به توقف دادرسی میشود، معمولاً قابل اعتراض در مراجع تجدیدنظر یا دیوان عالی کشور خواهد بود. بهویژه اگر اختلاف صلاحیت بین دو مرجع قضایی مطرح شود، این موضوع توسط دادگاه تجدیدنظر استان یا دیوان حل میشود.
✅ مواردی که قرار عدم صلاحیت قطعی است
اگر قرار عدم صلاحیت بهخاطر فقدان صلاحیت ذاتی صادر شود و مرجع مقصد، صلاحیت را بپذیرد، این قرار قطعی تلقی میشود. در دعاویای که طرفین سکوت کرده یا اعتراضی به مرجع صالح جدید نمیکنند، عملاً پرونده در همان مرجع ادامه یافته و موضوع اعتراض منتفی میشود. در مواردی که قانون بهصراحت مرحلهای برای اعتراض به قرار پیشبینی نکرده است.
🔄 آیا میتوان از قرار عدم صلاحیت عدول کرد؟
بله، در مواردی که:
- مرجع صادرکننده متوجه اشتباه خود در تشخیص صلاحیت شود؛
- شرایط جدیدی ایجاد شود که تشخیص اولیه را دچار تغییر کند؛
- طرفین با دلایل جدید، فقدان صلاحیت مرجع جدید را ثابت کنند.
در این حالت، دادگاه یا بازپرس میتواند از قرار خود عدول کند و ادامه رسیدگی را بر عهده گیرد؛ البته تا زمانی که پرونده به مرجع دیگر ارسال نشده باشد و در آنجا ثبت نگردیده باشد.
🧩 اختلاف در صلاحیت بین دو مرجع: راهحل چیست؟
اگر مرجع دوم (مرجع مقصد) نیز خود را صالح نداند و صلاحیت را نپذیرد، اختلاف صلاحیت به وجود میآید. این اختلاف به شرح زیر حل میشود:
- اگر دو مرجع در یک حوزه قضایی باشند: دادگاه تجدیدنظر استان مرجع حل اختلاف است.
- اگر دو مرجع در دو استان متفاوت باشند: دیوان عالی کشور تعیینکننده نهایی صلاحیت خواهد بود.
آثار صدور قرار عدم صلاحیت بر روند رسیدگی و هزینه دادرسی
صدور قرار عدم صلاحیت، اگرچه ممکن است در نگاه اول موضوعی ساده و صرفاً شکلی بهنظر برسد، اما آثار مهمی بر مسیر پرونده، سرعت رسیدگی، هزینهها و حتی حقوق طرفین دعوا دارد. در این بخش به بررسی مهمترین تبعات حقوقی و عملی این قرار میپردازیم.
📂 خروج پرونده از شعبه فعلی و ارجاع به مرجع صالح
نخستین اثر صدور این قرار، پایان رسیدگی در مرجع فعلی است. پس از صدور قرار، پرونده از لیست کاری آن شعبه خارج و به مرجع صالح ارجاع داده میشود. اما این ارجاع ممکن است:
- بهصورت فیزیکی (با پرونده کاغذی)
- یا بهصورت الکترونیکی (در سامانه ثنا یا سایر سامانههای قضایی)
انجام شود. در این بین، وقفههایی در رسیدگی ایجاد میشود که ممکن است باعث اطاله دادرسی گردد؛ مخصوصاً اگر اختلاف در صلاحیت بین دو مرجع پیش بیاید.
💰 وضعیت هزینه دادرسی پس از صدور قرار
یکی از پرتکرارترین پرسشها این است که:
«آیا در صورت صدور قرار عدم صلاحیت، هزینه دادرسی به خواهان برگردانده میشود؟»
پاسخ منفی است و هزینه دادرسی مسترد نمیشود، چرا که دعوا ثبت شده و رسیدگی مقدماتی انجام شده است. تنها در صورتی که پرونده اصلاً ثبت نشده باشد یا در مرحله ابتدایی رد شود، ممکن است هزینه قابل استرداد باشد.
بنابراین اگر خواهان دادخواست را اشتباه به مرجع فاقد صلاحیت داده باشد، هزینه دادرسی از بین میرود و باید مجدد در مرجع جدید، اقدام به پرداخت کند.
⏳ تأثیر بر زمان رسیدگی و احتمال اطاله دادرسی
ارسال پرونده از یک مرجع به مرجع دیگر، بهویژه در حوزههای قضایی مختلف، میتواند زمانبر باشد. مشکلات رایج:
- تأخیر در ارسال فیزیکی پرونده
- نقص اطلاعات در سامانه
- ثبت پرونده با کلاسه جدید و تأخیر در تعیین وقت دادرسی
- عدم اطلاع خواهان یا شاکی از مرجع جدید
این عوامل ممکن است روند رسیدگی را چند هفته تا چند ماه به تأخیر بیندازد.
⚖️ نقش دیوان عالی کشور در اختلاف صلاحیت
در موارد نادر که دو مرجع قضایی (مثلاً دو استان) هیچیک صلاحیت را نمیپذیرند، طبق قانون، پرونده به دیوان عالی کشور ارجاع داده میشود تا تعیین تکلیف کند. این امر ممکن است ماهها زمان ببرد و باعث توقف کامل رسیدگی شود.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون قرار عدم صلاحیت مطرح شده است:
❓ اگر دادگاه قرار عدم صلاحیت صادر کند و من پیگیری نکنم، چه اتفاقی میافتد؟
✅ اگر پس از صدور قرار عدم صلاحیت، شما بهعنوان خواهان یا شاکی، پیگیر ارسال پرونده به مرجع صالح نباشید، ممکن است پرونده در وضعیت بلاتکلیف باقی بماند یا مدتزمان طولانی بدون رسیدگی بماند. در برخی موارد، اگر انتقال پرونده انجام نشود یا طرف مقابل نیز اقدامی نکند، دعوا عملاً متوقف میماند. به همین دلیل، توصیه میشود پس از مشاهده صدور قرار، حتماً از دفتر دادگاه یا سامانه، وضعیت انتقال پرونده را پیگیری کرده و اقدامات لازم را انجام دهید.
❓ من در سامانه دیدم که نوشته «پرونده مختومه شد»، یعنی دعوای من تمام شده؟
✅ خیر، اگر در سامانه ثنا یا سامانه اطلاعرسانی پرونده عبارت «پرونده مختومه شد» را مشاهده کردید، بهویژه اگر در متن رأی آمده باشد «قرار عدم صلاحیت صادر شد»، این به معنای پایان کلی دعوا نیست. بلکه فقط یعنی رسیدگی در آن شعبه خاص تمام شده و پرونده باید به مرجع صالح دیگری ارجاع شود. توصیه میشود از طریق وکیل یا تماس با واحد ارجاع آن مجتمع قضایی، وضعیت انتقال پرونده را پیگیری کنید.
❓ من اشتباهی دادخواستم را در تهران ثبت کردم، اما خوانده در اصفهان است. دادگاه قرار عدم صلاحیت داده. آیا باید هزینه دادرسی را دوباره پرداخت کنم؟✅ بله، متأسفانه در این موارد، هزینه دادرسی اولیه قابل استرداد نیست. چون دعوا بهصورت رسمی در مرجع غیرصالح ثبت شده و بررسی اولیه انجام شده است. برای ادامه رسیدگی در دادگاه اصفهان (مرجع صالح)، باید مجدداً هزینه دادرسی پرداخت کنید. برای جلوگیری از این مشکل، بهتر است پیش از ثبت دادخواست یا شکواییه، از یک وکیل یا مشاور حقوقی کمک بگیرید تا مرجع صالح را دقیق تعیین کنید.