در سالهای اخیر، شورای حل اختلاف به عنوان یکی از مهمترین نهادهای شبهقضایی، نقش پررنگی در رسیدگی به دعاوی حقوقی، خانوادگی و کیفری ایفا کرده است. بسیاری از شهروندان ممکن است به دلایل مختلف، احضاریهای از این مرجع دریافت کنند؛ اما عدم آگاهی از ماهیت این احضاریه یا تصور اشتباه از اختیارات شورا، موجب میشود که برخی از افراد در جلسات آن حاضر نشوند. این غیبت گاه بدون پیامد نیست و میتواند روند پرونده را به ضرر طرف غایب تغییر دهد.
در این مقاله به بررسی کامل عواقب عدم حضور در شورای حل اختلاف میپردازیم و با مرور تفاوت احضاریه و اخطاریه، آثار حقوقی غیبت شاکی و متشاکی، شرایط صدور حکم غیابی، و راهکارهای قانونی برای دفاع یا اعلام عذر موجه، به شما کمک میکنیم تا با آمادگی کامل به این فرآیند قضایی ورود کنید. اگر احضاریهای دریافت کردهاید یا نگران تبعات غیبت در شورا هستید، تا انتهای این مطلب همراه ما باشید.
شورای حل اختلاف در چه دعاوی به شما احضاریه میدهند؟
درک دقیق صلاحیتها و اختیارات شورای حل اختلاف، اولین گام برای تحلیل آثار عدم حضور در جلسات آن است. برخلاف تصور برخی، این نهاد صرفاً مرجعی برای سازش دوستانه نیست، بلکه در موارد مشخصی حق صدور رأی قضایی دارد و میتواند نقش دادگاه را ایفا کند. بنابراین، اگر شما یا یکی از نزدیکانتان احضاریهای از شورای حل اختلاف دریافت کردهاید، باید به دقت بررسی کنید که موضوع پرونده در کدام دسته از صلاحیتهای این شورا قرار میگیرد.
موارد صلاحیت شورا برای رسیدگی و صدور رأی
مطابق قانون، شورای حل اختلاف صلاحیت دارد در برخی موارد مانند زیر، به موضوع رسیدگی کرده و حتی حکم قضایی صادر کند:
- دعاوی مالی مربوط به اموال منقول تا سقف دویست میلیون ریال (در قانون قدیم؛ در عمل ممکن است بهروزرسانی شده باشد)،
- دادخواست مربوط به تخلیه عین مستأجره بهجز سرقفلی و حق کسب و پیشه،
- تعدیل اجارهبها در صورت عدم اختلاف ماهوی بین طرفین،
- برخی دعاوی خانواده مثل مهریه، جهیزیه، نفقه تا سقف مقرر در قانون،
- تأمین دلیل،
- ادعای اعسار از پرداخت محکومبه، به شرطی که شورا در اصل دعوی رسیدگی کرده باشد،
- رسیدگی به جرایم تعزیری با مجازات نقدی درجه ۸.
در این موارد، اگر احضاریهای از شورا دریافت کنید، بدان معناست که شورا حق دارد به صورت رسمی به دعوای شما رسیدگی کند و حتی حکم نهایی صادر کند؛ پس غیبت در این جلسات میتواند عواقب مهمی داشته باشد.
موارد صلاحیت شورا برای صلح و سازش بین طرفین
در برخی پروندهها، شورای حل اختلاف صرفاً برای میانجیگری و ایجاد صلح بین طرفین وارد عمل میشود. این موارد شامل:
- تمامی دعاوی مدنی و حقوقی (در صورت توافق طرفین یا ارجاع از دادگاه)،
- جرایم قابل گذشت مانند توهین، ضرب و جرحهای سبک، تهدید و…،
- جنبه خصوصی جرایم غیرقابل گذشت در صورتی که امکان صلح باشد.
در این موارد، شورا فقط تلاش میکند دو طرف را به سازش برساند. اگر این تلاش به نتیجه نرسد، شورا پرونده را به مرجع قضایی اصلی (دادگاه یا دادسرا) ارجاع میدهد و دیگر صلاحیت رسیدگی ندارد.
عواقب عدم توجه به احضاریه شورای حل اختلاف چیست؟
دریافت احضاریه از شورای حل اختلاف بهمعنای آغاز یک فرآیند رسمی و قانونی است. صرفنظر از اینکه شما در این پرونده شاکی هستید یا خوانده، عدم حضور بدون عذر موجه میتواند تبعات حقوقی مهمی برای شما به همراه داشته باشد. این آثار بسته به ماهیت پرونده (سازشی یا قضایی) و نقشی که در آن ایفا میکنید، متفاوت خواهد بود.
از بین رفتن فرصت صلح و سازش در شورای حل اختلاف
اگر پرونده شما از نوع سازشی باشد (مانند جرایم قابل گذشت یا اختلافات خانوادگی)، عدم حضور در جلسه شورای حل اختلاف میتواند عملاً فرصت صلح و سازش دوستانه را از بین ببرد. در نتیجه:
- شورا گزارش اصلاحی صادر نمیکند،
- و پرونده به دادگاه یا دادسرا ارجاع میشود،
- که معمولاً رسیدگی در آنها پیچیدهتر، زمانبرتر و پرهزینهتر است.
بنابراین اگر هدف شما حل مشکل با کمترین دردسر است، حضور در جلسات شورا بسیار حیاتی است.
ارجاع پرونده به دادگاه یا دادسرا و آغاز رسیدگی رسمی
در غیاب شما، شورای حل اختلاف ممکن است به این جمعبندی برسد که امکان ادامه سازش وجود ندارد و پرونده را به مرجع بالاتر قضایی ارسال کند:
- در دعاوی حقوقی به دادگاه حقوقی،
- در دعاوی کیفری (مانند توهین، تهدید یا ضرب و جرح) به دادسرا.
در این مرحله، دیگر موضوع از صلح و گفتوگو عبور کرده و وارد روند رسمی و احتمالا سختگیرانهی رسیدگی قضایی میشود.
صدور رأی غیابی در دعاوی مالی و خانوادگی تحت صلاحیت شورا
اگر شورای حل اختلاف در موضوع مورد اختلاف صلاحیت صدور رأی داشته باشد (مانند مهریه، نفقه، تخلیه، دعوای مالی)، عدم حضور شما میتواند منجر به صدور حکم غیابی شود. شرایط این موضوع به شرح زیر است:
- اگر ابلاغ قانونی و صحیح انجام شده باشد،
- و شما در هیچیک از جلسات حضور نداشته باشید،
- و دفاعی ارائه نکنید (مثل لایحه یا وکیل)،
در این صورت، شورا میتواند رأی غیابی صادر کند که بر اساس آن ملزم به پرداخت وجه، تخلیه ملک یا اجرای تعهدات دیگر میشوید.
❗ توجه: رأی غیابی فقط در صورتی صادر میشود که شورا در موضوع دعوی صلاحیت قانونی برای رسیدگی داشته باشد.
عدم حضور در جلسه اول و سایر جلسات شورای حل اختلاف
جلسه اول در شورای حل اختلاف، معمولاً نقطه آغاز فرآیند سازش یا رسیدگی رسمی است و اهمیت زیادی دارد. اما سؤال اصلی این است که اگر یکی از طرفین در جلسه اول یا جلسات بعدی حاضر نشود، چه اتفاقی میافتد؟ آیا شورا رسیدگی را متوقف میکند یا بدون حضور وی تصمیمگیری میکند؟ پاسخ به این سوالها بسته به نوع صلاحیت شورا متفاوت است.
تفاوت آثار عدم حضور در جلسه اول و جلسات بعدی
در صورتی که جلسه اول بهقصد برقراری صلح و سازش تشکیل شده باشد، عدم حضور هر یک از طرفین باعث میشود که:
- شورا فرصت ایجاد سازش را از دست بدهد،
- پرونده بایگانی یا به مرجع قضایی اصلی (دادگاه یا دادسرا) ارجاع داده شود،
- و شورا دیگر نقشی در حل اختلاف نخواهد داشت.
اما در پروندههایی که شورا صلاحیت صدور رأی دارد، حتی در صورت عدم حضور یکی از طرفین در جلسه اول یا جلسات بعدی، شورا میتواند:
-
با بررسی مدارک طرف مقابل،
-
در صورت احراز ذیحق بودن او،
رأی صادر کند؛ حتی اگر طرف غایب هیچ دفاعی نکرده باشد.
آیا عدم حضور باعث تأخیر یا توقف رسیدگی میشود؟
خیر. عدم حضور، مانع رسیدگی شورا نیست، مگر اینکه:
-
شورا فقط برای ایجاد صلح وارد پرونده شده باشد،
-
و طرف مقابل در جلسه اول رسماً اعلام کند که تمایلی به رسیدگی در شورا ندارد.
در چنین مواردی، شورا پرونده را مختومه کرده یا به مرجع صالح ارسال میکند. در غیر این صورت، شورا مکلف است با حضور یکطرفه رسیدگی را انجام دهد.
امکان واخواهی و تجدیدنظر پس از صدور رأی غیابی
در صورت صدور رأی غیابی، شخص غایب حق واخواهی دارد:
- مهلت واخواهی برای افراد مقیم ایران: ۲۰ روز از تاریخ ابلاغ رأی،
- در این مرحله، شورا موظف است دوباره موضوع را بررسی کند،
- و امکان ارائه دفاعیات، مدارک و مستندات وجود دارد.
همچنین اگر رأی شورا قابلیت تجدیدنظر داشته باشد، بعد از واخواهی یا در صورت صدور رأی حضوری، میتوان در دادگاه عمومی حقوقی (یا کیفری) تجدیدنظرخواهی کرد.
آثار عدم حضور شاکی و متشاکی در شورای حل اختلاف کیفری
در پروندههای کیفری قابل گذشت، نقش هر یک از طرفین—شاکی و متشاکی—در فرآیند صلح و سازش بسیار حیاتی است. بر خلاف دعاوی حقوقی که شورا میتواند رأی صادر کند، در اغلب پروندههای کیفری شورا صرفاً نقش تسهیلکننده دارد؛ اما عدم حضور شاکی یا متهم میتواند مسیر پرونده را به کلی تغییر دهد و روند رسیدگی را وارد مراحل پیچیدهتر کند.
نقش شاکی در جرایم قابل گذشت و اهمیت حضور او
شکایت در شورای حل اختلاف، معمولاً اولین گام شاکی در پیگیری حقوق خود در جرایم قابل گذشت است؛ مانند:
- توهین،
- ضرب و جرح سبک،
- تهدید و…
در این موارد، حضور شاکی در جلسه شورا حیاتی است زیرا:
- فرصت دارد دلایل و مستندات خود را ارائه دهد،
- در صورت تمایل، میتواند رضایت دهد یا برای سازش مذاکره کند،
- عدم حضور او ممکن است باعث توقف رسیدگی شود یا پرونده مختومه گردد.
آیا عدم حضور شاکی به معنای گذشت از شکایت است؟
در ظاهر، صرف غیبت شاکی به معنای گذشت تلقی نمیشود؛ اما در عمل، اگر:
-
شاکی در جلسات متعدد حاضر نشود،
-
یا هیچگونه پیگیری و پاسخی به ابلاغیهها ندهد،
ممکن است این رفتار بهعنوان انصراف ضمنی یا عدم تمایل به پیگیری تلقی گردد. هرچند در نهایت گذشت باید صریح و مکتوب باشد، اما غیبت مکرر شاکی میتواند رسیدگی را متوقف کند.
تأثیر غیبت متشاکی بر حقوق دفاعی و احتمال محکومیت
اگر متشاکی (متهم) به احضاریه توجه نکند و در جلسه حاضر نشود:
-
شورا نمیتواند او را اجباراً جلب کند (در اکثر جرایم قابل گذشت)،
-
اما پرونده به دادسرا ارجاع داده میشود،
-
و ممکن است در مراحل بعد، کیفرخواست صادر شده و حتی محکومیت قطعی رخ دهد.
عدم حضور متشاکی به معنای از دست رفتن فرصت دفاع، گفتوگو، و کاهش احتمال صلح و رضایت است.
دلایل موجه عدم حضور در شورای حل اختلاف و نحوه اثبات آن
گاهی ممکن است عدم حضور در شورای حل اختلاف، کاملاً خارج از اراده طرف دعوا باشد. قانون و رویه قضایی نیز این احتمال را در نظر گرفته و برای آن اصطلاحی تحت عنوان «عذر موجه» پیشبینی کردهاند. اگر بتوانید عذر موجه خود را به درستی و با مدارک اثباتی اعلام کنید، شورا ممکن است وقت رسیدگی را تمدید یا جلسه جدیدی تعیین کند.
فوت بستگان نزدیک، بیماری و حوادث قهری به عنوان عذر موجه
بر اساس مقررات و عرف قضایی، موارد زیر به عنوان عذر موجه پذیرفته شدهاند:
-
فوت بستگان نسبی یا سببی تا درجه اول از طبقه دوم
مانند همسر، فرزند، والدین یا خواهر و برادر. ارائه گواهی فوت الزامی است. -
بیماری شخصی که مانع حرکت باشد یا حرکت برای او مضر باشد
این موضوع باید با گواهی پزشک معتبر یا پرونده درمانی اثبات شود. -
حوادث قهری و غیرمترقبه
مانند سیل، زلزله، تصادف سنگین، یا شرایطی که شخص بههیچوجه بر آن کنترل نداشته باشد. اثبات این موارد باید با مدارک رسمی یا گزارشات مراجع قانونی انجام شود.
هرگونه مانع خارج از اراده و اختیار شخص چه حکمی دارد؟
در کنار موارد فوق، اگر شخص به دلیل اتفاقات غیرمترقبه و خارج از اراده مانند بازداشت موقت، توقیف مدارک هویتی یا اختلال ناگهانی در سیستم حملونقل نتواند در جلسه حاضر شود، ممکن است با ارائه ادله کافی، عذر موجه او پذیرفته شود.
نکته مهم:
شورا تنها در صورتی عذر شما را موجه میداند که:
-
در اولین فرصت ممکن موضوع را اعلام کرده باشید،
-
و مدارک کافی و قابل اتکا ارائه دهید.
چگونه عذر موجه را به شورا اعلام و با مدارک اثبات کنیم؟
برای ارائه عذر موجه، میتوانید از روشهای زیر استفاده کنید:
-
تنظیم لایحه کتبی و ارسال آن از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی
-
بارگذاری مستندات در سامانه ثنا، در پاسخ به ابلاغیه دریافتشده
-
تماس با دبیرخانه شورای حل اختلاف مربوطه و پیگیری حضوری در صورت فوریت
در لایحه، حتماً:
-
تاریخ جلسه، شماره پرونده و علت غیبت را مشخص کنید،
-
مدارک مثبته را ضمیمه کنید،
-
و درخواست تعیین وقت جدید یا تمدید جلسه را به صراحت بیان نمایید.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون عدم حضور در شورای حل اختلاف مطرح شده است:
❓ من احضاریهای از شورای حل اختلاف بابت شکایت همسایهام دریافت کردم، ولی بهخاطر سفر کاری نتونستم در جلسه حاضر بشم. آیا الان که جلسه گذشته، کاری ازم برمیاد؟
✅ بله. اگر دلیل غیبت شما موجه بوده، مثل سفر کاری رسمی و ضروری، میتونید فوراً لایحهای به شورای حل اختلاف ارائه بدید و عذر موجه خود رو توضیح بدید. حتماً مستنداتی مثل بلیت سفر یا نامه مأموریت رو هم پیوست کنید. اگر شورا هنوز رأیی صادر نکرده باشه، ممکنه جلسه جدیدی تعیین کنه. اما اگر رأی صادر شده، باید ببینید آیا رأی غیابی بوده یا نه، که در این صورت میتونید واخواهی کنید (معمولاً تا ۲۰ روز مهلت دارید).
❓ در پروندهای که خواهرم شکایت کرده، شورا برای من احضاریه فرستاده ولی چون در سامانه ثنا ثبتنام نکردم اصلاً متوجه نشدم. حالا شورا میتونه بدون من حکم صادر کنه؟
✅ متأسفانه بله. از نظر قانون، اگر شما در سامانه ثنا ثبتنام نکرده باشید، این قصور از خود شماست و ابلاغیههایی که در سامانه درج میشن، معتبر محسوب میشند حتی اگر ندیده باشید. در صورتی که به جلسه نیایید و دفاعی هم ارائه ندید، شورا ممکنه رأی غیابی صادر کنه.
❓ من در پروندهای بهعنوان شاکی ثبت شکایت کردم، اما به دلایل شخصی در دو جلسه شورای حل اختلاف شرکت نکردم. آیا شکایتم از بین میره یا میتونم ادامه بدم؟
✅ بستگی داره. در جرایم قابل گذشت مثل توهین یا تهدید، عدم حضور شاکی در جلسات شورا ممکنه بهعنوان انصراف از شکایت تلقی بشه، مخصوصاً اگر هیچ پیگیری نکرده باشید. در این شرایط، شورا ممکنه پرونده رو مختومه کنه یا به دادسرا ارجاع بده. اما اگر دلیل موجهی برای غیبت دارید، میتونید با ارائه لایحه و مدارک، درخواست ادامه رسیدگی بدید. پیشنهاد میکنیم هرچه زودتر اقدام کنید تا حق شما از بین نره.