شروط باطل و مبطل ضمن عقد نکاح | شروطی که عقد را باطل می‌کند

ازدواج در نظام حقوقی ایران تنها یک پیوند عاطفی و خانوادگی نیست، بلکه یک عقد حقوقی با آثار و تعهدات مشخص است. زوجین هنگام امضای عقدنامه، علاوه بر پذیرفتن مفاد قانونی، می‌توانند شروطی را نیز به‌صورت ضمنی به عقد بیفزایند. این شروط، اگر مشروع و مطابق قانون باشند، برای هر دو طرف الزام‌آور خواهند بود. اما گاهی ممکن است زن و مرد، آگاهانه یا ناآگاهانه، شروطی را در عقد ازدواج وارد کنند که از نظر حقوقی «باطل» یا حتی «مبطل عقد» باشند.

شناخت این شروط نه‌تنها برای جلوگیری از بروز اختلافات آینده ضروری است، بلکه می‌تواند مانع از بی‌اعتبار شدن کل عقد نکاح نیز شود. در این مقاله، به‌صورت دقیق و کامل به بررسی انواع شروط باطل و مبطل ضمن عقد نکاح می‌پردازیم.

شروط باطل ضمن عقد نکاح چه معنایی دارند؟

شروط ضمن عقد نکاح، تعهداتی هستند که زن و مرد به‌عنوان بخشی از توافق ازدواج، آن‌ها را به عقد اصلی می‌افزایند. این شروط ممکن است از قبل در سند رسمی ازدواج (مثل شروط دوازده‌گانه) ذکر شده باشند یا زوجین خود به‌صورت دستی و توافقی، شروط خاصی را وارد عقد کنند. اما این آزادی در درج شرط، به معنای نامحدود بودن آن نیست.

برخی شروط به دلایل قانونی، شرعی یا عرفی، باطل محسوب می‌شوند. شرط باطل به شرطی گفته می‌شود که برخلاف قانون یا شرع باشد یا قابلیت اجرای منطقی نداشته باشد. در این حالت، شرط هیچ اثر حقوقی ندارد. اما نکته مهم این است که برخی شروط با وجود بطلان، به اصل عقد آسیبی نمی‌زنند و تنها خودشان بی‌اعتبارند؛ در حالی که برخی دیگر موجب بطلان کل عقد نکاح می‌شوند.

تفاوت شروط باطل و شروط مبطل عقد چیست؟

در حقوق ایران، هر شرطی که در ضمن عقد ذکر می‌شود، باید مطابق قانون و شرع باشد. با این حال، همه شروط باطل تأثیر یکسانی بر عقد ندارند. در اینجا لازم است دو مفهوم مهم را از هم تفکیک کنیم:

📌 شروط باطل

این شروط، در متن عقد وجود دارند اما از نظر حقوقی و شرعی فاقد اثرند؛ یعنی هیچ الزام و مسئولیتی برای طرفین ایجاد نمی‌کنند. با این حال، عقد نکاح همچنان معتبر و صحیح باقی می‌ماند. برای مثال: شرطی که انجام آن غیرممکن است یا هیچ فایده‌ای برای طرف مقابل ندارد.

⚖️ شروط مبطل عقد

برخی شروط چنان با ذات و هدف عقد در تضاد هستند که نه‌تنها خودشان باطل‌اند، بلکه کل عقد را نیز باطل می‌کنند. این شروط، به اصطلاح «خلاف مقتضای ذات عقد» هستند؛ مثل شرط ترک کامل وظایف زناشویی یا انکار روابط زوجیت. چنین شروطی باعث بی‌اثر شدن اصل عقد می‌شوند.

✅ به زبان ساده:

• شرط باطل: خود شرط بی‌اثر است، ولی عقد معتبر باقی می‌ماند.
• شرط مبطل: هم شرط و هم کل عقد باطل می‌شود.

انواع شروط باطل در عقد نکاح طبق ماده ۲۳۲ قانون مدنی

در قانون مدنی ایران، ماده ۲۳۲ به روشنی مواردی را معرفی می‌کند که اگر چنین شروطی در ضمن عقد (از جمله عقد نکاح) گنجانده شوند، باطل هستند اما موجب بطلان عقد نمی‌شوند. یعنی عقد ازدواج همچنان معتبر باقی می‌ماند، ولی شرط مورد نظر فاقد اعتبار است. در این ماده سه نوع شرط به‌عنوان شرط باطل معرفی شده است:

✅ ۱. شرط غیرمقدور

شرط غیرمقدور یعنی شرطی که انجام آن عملاً امکان‌پذیر نیست و هیچ شخصی توان انجام آن را ندارد.
مثال رایج: در عقد شرط شود که شوهر ظرف یک روز زبانی بیاموزد، چنین شرطی به دلیل غیرممکن بودن، باطل است اما به اصل عقد آسیبی نمی‌زند.

✅ ۲. شرط بدون نفع

 این شرط در ظاهر شدنی است، اما فاقد سود و فایده برای مشروط‌له است.
مثال: شرط شود شوهر فاصله بین دو استان را با پای پیاده طی کند، بدون اینکه این عمل نتیجه‌ای حقوقی، مادی یا معنوی برای زن داشته باشد. در این‌گونه موارد نیز چون شرط عقلایی نیست و نفعی ندارد، باطل خواهد بود، ولی عقد صحیح می‌ماند.

✅ ۳. شرط نامشروع

 اگر شرطی مخالف قوانین آمره، شرع یا اخلاق حسنه باشد، نامشروع محسوب می‌شود.
مثال: شرط شود ریاست خانواده به جای مرد، بر عهده زن باشد، یا زن در روابط اجتماعی هیچ محدودیتی نداشته باشد، حتی در صورتی که مغایر با اصول خانواده اسلامی باشد.  هرچند این شروط باطل‌اند، ولی چون به مقتضای ذات عقد آسیب نمی‌زنند، موجب بطلان عقد نخواهند شد.

در تمام موارد بالا، اگرچه شرط باطل است، اما ازدواج از نظر قانونی برقرار و معتبر خواهد بود. در ادامه، به بررسی شرایطی می‌پردازیم که هم شرط و هم خود عقد نکاح را از اعتبار می‌اندازند.

شروطی که باعث بطلان عقد نکاح می‌شوند (طبق ماده ۲۳۳ قانون مدنی)

گاهی شروطی که در عقد نکاح گنجانده می‌شوند، چنان با ماهیت و هدف ازدواج در تضاد هستند که نه‌تنها خود شرط بی‌اثر است، بلکه کل عقد ازدواج را نیز از اعتبار ساقط می‌کنند. قانون مدنی در ماده ۲۳۳ به‌طور شفاف به این موارد پرداخته و آن‌ها را تحت عنوان شروط «باطل و مبطل عقد» معرفی کرده است.

در ادامه، دو نوع از این شروط را به‌صورت دقیق بررسی می‌کنیم:

❌ ۱. شرط خلاف مقتضای ذات عقد نکاح

«مقتضای ذات عقد» یعنی آن آثار و اهداف اصلی‌ای که عقد نکاح به‌طور طبیعی و قانونی برای آن شکل گرفته است؛ مانند:

• ایجاد رابطه زناشویی
• تشکیل خانواده
• تمکین و روابط عاطفی-جنسی مشروع
• ریاست خانواده بر عهده مرد، نفقه، و حقوق متقابل زوجین

اگر شرطی این پایه‌های اصلی را زیر سؤال ببرد یا نفی کند، به‌گونه‌ای که ازدواج دیگر مفهومی نداشته باشد، نه‌تنها شرط باطل است، بلکه خود عقد هم باطل و بی‌اثر خواهد شد.

مثال‌های رایج شرط خلاف مقتضای عقد:

• شرط شود که زن هیچ‌گاه نباید با شوهر خود رابطه زناشویی برقرار کند
• شرط شود که زوجین هیچ‌گونه تماس یا وظیفه‌ای نسبت به یکدیگر نداشته باشند
• شرط شود که زن نفقه نمی‌خواهد و مرد هم هیچ تعهد مالی ندارد

✅ همه این موارد خلاف مقتضای ذات نکاح هستند و عقد را از پایه بی‌اعتبار می‌کنند.

❌ ۲. شرط مجهولی که جهل به آن موجب جهل به عوضین شود

در هر عقدی، از جمله عقد نکاح، باید مشخص باشد که طرفین دقیقاً چه چیزی را به‌دست می‌آورند یا چه تعهدی دارند. اگر شرطی مبهم و مجهول باشد و باعث شود که موضوع یا تعهد اصلی یکی از طرفین نیز مبهم شود، چنین شرطی باطل است و کل عقد را هم باطل می‌کند.

مثال:

• در عقد نکاح شرط شود که نفقه زن «بسته به شرایط خاص» توسط شوهر پرداخت شود، اما این شرایط تعریف نشده باشد.
• یا مثلاً شرط شود که «زن هر زمان که دلش خواست» می‌تواند محل سکونت را ترک کند، بدون ذکر محدودیت، زمان یا قاعده مشخص.

در این‌گونه موارد، چون یکی از ارکان عقد (مثلاً نفقه یا تمکین) مبهم شده، اصل عقد نیز مخدوش و باطل می‌شود.

نمونه‌هایی از شروط باطل که ممکن است زوجین اشتباهاً در عقد درج کنند

در بسیاری از مواقع، زوجین هنگام تنظیم عقدنامه یا توافق‌های شفاهی، شروطی را مطرح می‌کنند که از نظر آن‌ها طبیعی یا حتی عادلانه است، اما از منظر حقوقی یا شرعی، این شروط باطل یا مبطل عقد محسوب می‌شوند. عدم آگاهی از این موضوع می‌تواند منجر به اختلافات جدی، بی‌اثر شدن شرط یا حتی باطل شدن عقد نکاح شود.

📝 شرط عدم تمکین زناشویی

مثال: زن در عقد شرط می‌کند که تمایلی به داشتن رابطه زناشویی با شوهر ندارد.
🔍 این شرط خلاف مقتضای عقد است، زیرا یکی از آثار ذاتی نکاح، تمکین و رابطه مشروع است.
✅ نتیجه: شرط باطل و مبطل عقد است.

📝 شرط ریاست خانواده با زن باشد

مثال: مرد تعهد می‌دهد که تمامی تصمیمات خانوادگی را به زن واگذار کند و خود هیچ حقی در مدیریت زندگی نداشته باشد.
🔍 ریاست خانواده در قانون و شرع بر عهده مرد است، و نمی‌توان آن را به‌کلی واگذار کرد.
✅ نتیجه: شرط باطل است، ولی ممکن است مبطل عقد نباشد، بسته به میزان تعارض با مقتضای ذات عقد.

📝 شرط آزادی مطلق روابط اجتماعی یا جنسی

مثال: زوجین توافق می‌کنند که روابط آزاد خارج از ازدواج برای هر دو طرف مجاز باشد.
🔍 این شرط هم خلاف شرع است، هم خلاف نظم عمومی و هم با فلسفه نکاح در تعارض است.
✅ نتیجه: شرط باطل است؛ اگر چنین شرطی نقش اساسی در عقد داشته باشد، ممکن است عقد را نیز باطل کند.

📝 شرط اشتغال به شغل خاص یا ظاهر خاص

مثال: زن شرط می‌کند مرد تا همیشه در فلان شغل باقی بماند، یا ظاهر خاصی (مثل ریش گذاشتن یا نزدن) داشته باشد. در صورتی که این شرط نفع عقلایی نداشته یا اجرای آن ممکن نباشد (غیرمقدور)، شرط باطل خواهد بود. اما شرط اشتعال زن در عقدنامه منطقی و قابل انجام است.
✅ نتیجه: شرط باطل است ولی عقد صحیح باقی می‌ماند.

📌 توجه: درج این نوع شروط بدون مشاوره با وکیل یا کارشناس حقوقی، ممکن است بعدها به بروز اختلاف و حتی ابطال عقد منتهی شود. مشاوره قبل از تنظیم شروط، اقدامی هوشمندانه است.

مرجع صالح برای رسیدگی به دعاوی مرتبط با شروط باطل ضمن عقد

هنگامی که یکی از طرفین عقد نکاح – زن یا مرد – ادعا کند که شرطی که در عقدنامه آمده، باطل یا مبطل عقد است، یا به واسطه‌ی آن خواهان فسخ یا ابطال عقد شود، مهم‌ترین مسئله بعد از بررسی حقوقی شرط، تعیین مرجع صالح برای رسیدگی به این دعواست.

بر اساس قانون آیین دادرسی مدنی و رویه قضایی ایران، نوع شرط و محل اجرای آن، در تعیین دادگاه صلاحیت‌دار تأثیرگذار است.

⚖️ اگر شرط مربوط به مال غیرمنقول باشد:

مانند شرط سکونت در ملکی خاص، یا شرطی درباره استفاده از یک خانه مشخص. در این حالت، دادگاه محل وقوع مال غیرمنقول (مثلاً خانه یا زمین مورد نظر)، صلاحیت رسیدگی خواهد داشت.

⚖️ اگر شرط مربوط به انجام یک تعهد شخصی باشد:

 مانند شرط پرداخت نفقه، عدم اشتغال، یا تعهدات مالی یا رفتاری دیگر. در این موارد، دادگاه محل اقامت خوانده یا محل انعقاد عقد یا محل انجام تعهد، صالح برای رسیدگی خواهد بود.

⚖️ اگر دعوا مربوط به ابطال عقد نکاح به دلیل شرط مبطل باشد:

در این حالت، موضوع دعوا جنبه‌ی خانوادگی و حقوقی بسیار مهمی دارد.  رسیدگی به این دعاوی در صلاحیت دادگاه خانواده محل اقامت خوانده خواهد بود؛ زیرا موضوع به‌طور مستقیم با رابطه زوجیت و آثار آن مرتبط است.

📍 نکته مهم:
در تمام این موارد، مشاوره با وکیل خانواده یا متخصص دعاوی مدنی و نکاح می‌تواند مسیر طرح دعوا را بسیار ساده‌تر و دقیق‌تر کند و مانع اتلاف وقت در انتخاب مرجع اشتباه شود.

سوالات متداول

در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون شروط باطل ضمن عقد نکاح مطرح شده است:

❓ ما در عقدنامه‌مان شرط کرده‌ایم که شوهرم هیچ‌وقت حق تمکین خاص از من نداشته باشد. آیا این شرط قابل اجراست؟

✅ خیر، این شرط چون خلاف مقتضای ذات عقد نکاح است، از نظر قانونی باطل محسوب می‌شود و حتی می‌تواند باعث بطلان کل عقد شود. تمکین (رابطه زناشویی مشروع) یکی از آثار اصلی ازدواج است و نمی‌توان با شرط، آن را حذف کرد.

❓ همسرم موقع عقد شرط کرده بود که ریاست خانواده بر عهده من باشد، نه خودش. الان به این شرط پایبند نیست. چه می‌توانم بکنم؟

✅ طبق قانون، ریاست خانواده بر عهده مرد است و این شرط چون برخلاف قانون آمره و نظم عمومی است، شرطی باطل محسوب می‌شود. بنابراین هیچ الزام حقوقی برای اجرای آن وجود ندارد و دادگاه نیز آن را معتبر نمی‌شمارد.

❓ در عقدمان نوشته بودیم که اگر شوهرم نتواند خانه را ظرف شش ماه بسازد، مهریه من دو برابر می‌شود. الان اصلاً توان مالی‌اش را ندارد. آیا می‌توانم شرط را اجرا کنم؟

✅ اگر از ابتدا مشخص باشد که ساختن خانه ظرف شش ماه عملاً غیرممکن بوده، این شرط «غیرمقدور» محسوب می‌شود و از نظر قانونی باطل است. چنین شروطی نه الزام‌آورند و نه حقی برای شما ایجاد می‌کنند، اما تأثیری هم بر اعتبار عقد نکاح ندارند.