یکی از چالشهای حقوقی در روابط زناشویی، تعارض میان حق اشتغال زن و اختیار مرد در محدود کردن برخی مشاغل به استناد ماده ۱۱۱۷ قانون مدنی است. این ماده به شوهر اجازه میدهد از اشتغال همسرش در مواردی که منافی مصالح خانوادگی یا حیثیت طرفین باشد، جلوگیری کند.
هرچند اصل ۲۸ قانون اساسی، آزادی انتخاب شغل را برای همه افراد به رسمیت میشناسد، اما در عمل، برخی پروندهها به سمت دعوای «منع اشتغال زوجه» یا حتی ترکیب آن با دعوای «الزام به تمکین» کشیده میشوند. در این مقاله، ابتدا به بررسی نمونههای کاربردی دادخواستهای منع اشتغال میپردازیم و سپس نکات کلیدی حقوقی و رویهای پیرامون آن را مرور میکنیم.
مبانی و شرایط منع اشتغال زوجه در قوانین ایران
در تعارض میان حق اشتغال زن و صلاحیت شوهر در ممانعت، قانون مدنی و قانون اساسی، هر کدام جایگاه ویژهای دارند. درک این تعارض و نحوه تفسیر آن در محاکم، نخستین گام برای طرح دعوای صحیح و تنظیم دادخواست معتبر است.
📌 ماده ۱۱۱۷ قانون مدنی چه میگوید؟
بر اساس ماده ۱۱۱۷ قانون مدنی:
«شوهر میتواند زن خود را از حرفه یا صنعتی که منافی مصالح خانوادگی یا حیثیات خود یا زن باشد منع کند.»
بنابراین زوج، بهشرط اثبات منافات شغل زوجه با مصالح خانواده یا حیثیت طرفین، میتواند تقاضای منع اشتغال همسر را به دادگاه ارائه دهد. اما:
- اختیارات شوهر در منع اشتغال زن مطلق نیست؛
- شغل زوجه باید واقعاً مخل آرامش یا شان خانوادگی باشد؛
- بررسی «منافات» بر عهده دادگاه و بستگی به عرف و شرایط خانوادگی دارد.
⚖️ اصل ۲۸ قانون اساسی و حق اشتغال زنان
طبق اصل ۲۸ قانون اساسی:
«هر کس حق دارد شغلی را که بدان مایل است و مخالف اسلام و مصالح عمومی نیست، انتخاب کند.»
بنابراین، قانون اساسی حق اشتغال زن را به رسمیت میشناسد. پس دعوای منع اشتغال، یک دعوای محدود و استثنایی است و باید بر اساس دلایل قوی و مستند، به دادگاه اثبات شود.
📝 نقش رویه قضایی در تفسیر ماده ۱۱۱۷
دادگاهها صرف ادعای شوهر را کافی نمیدانند. در آرا مختلف، رویه بهگونهای شکل گرفته که:
- صرف مخالفت شوهر بدون دلیل کافی رد میشود؛
- باید اثبات شود که شغل زن باعث اختلال در تربیت فرزندان، بیتوجهی به خانه، یا آسیب حیثیتی به خانواده شده؛
- در مواردی مثل اشتغال شبانه، شغل پرتنش، ارتباط زیاد با نامحرمان، یا تأثیر مستقیم بر بنیان خانواده، رأی به منع داده شده است.
نمونه دادخواست منع اشتغال زوجه
در مواردی که شوهر ادعا دارد شغل همسرش با مصالح خانوادگی یا حیثیت اجتماعی او در تعارض است، میتواند با استناد به ماده ۱۱۱۷ قانون مدنی، از دادگاه خانواده تقاضای منع اشتغال زوجه را بنماید. برای این منظور، دادخواستی تنظیم و به همراه مستندات ارائه میشود. در ادامه، یک نمونه دادخواست استاندارد و قابل استفاده آورده شده است:
ریاست محترم دادگاه خانواده
با سلام و احترام
اینجانب …………….. فرزند …………….. به شماره ملی ………………..، ساکن …………………………………..، به موجب عقدنامه شماره …………… مورخ …………… با خانم …………….. فرزند …………….. به شماره ملی ……………….. عقد ازدواج دائم منعقد نمودهام.
نظر به اینکه زوجه اینجانب، بدون رضایت بنده در شغلی اشتغال یافته که با مصالح خانوادگی و شأن اجتماعی اینجانب در تعارض است و موجب بروز اختلاف و سلب آرامش در محیط خانواده گردیده، با استناد به ماده ۱۱۱۷ قانون مدنی که به زوج این اختیار را داده است که زوجه را از حرفه یا صنعتی که منافی مصالح خانوادگی یا حیثیت طرفین باشد منع نماید، بدینوسیله تقاضای صدور حکم مبنی بر **منع اشتغال مشارالیها** را از آن مقام محترم قضایی دارم.
شغل مورد نظر: …………………………………………….
نشانی محل اشتغال زوجه: …………………………………..در صورت لزوم، حاضرم مستندات و ادله کافی مبنی بر منافات شغل مذکور با مصلحت خانواده را ارائه نمایم.
با تقدیم احترام
نام و نام خانوادگی
امضاء
📌 مدارک و نکات ضمیمه این دادخواست
- تصویر مصدق عقدنامه
- کپی کارت ملی و شناسنامه زوج
- مدارک اثبات شغل زوجه (در صورت امکان: قرارداد کاری، آگهی، مکاتبه رسمی، یا شهادت شهود)
- دلایل یا مستنداتی که نشان دهد اشتغال زوجه موجب تنش، بینظمی در خانه، یا آسیب به فرزندان شده
- در صورت داشتن وکیل، ارائه وکالتنامه رسمی
نمونه دادخواست الزام به تمکین و منع اشتغال زوجه (دعوی توأمان)
گاهی وضعیت زندگی مشترک بهگونه ای پیش میرود که زوجه نه تنها از تمکین نسبت به شوهر خودداری میکند، بلکه بدون رضایت وی در شغلی مشغول میشود که با شرایط خانوادگی و حیثیتی زوج سازگار نیست. در چنین حالتی، امکان طرح دعوی توأمان الزام به تمکین و منع اشتغال زوجه وجود دارد که در ادامه نمونهای از این دادخواست ارائه میشود
ریاست محترم دادگاه محترم خانواده
با سلام و احترام
اینجانب …………….. فرزند …………….. به شماره ملی ………………..، ساکن ………………………………….، به موجب عقدنامه شماره …………… مورخ …………… با خانم …………….. فرزند …………….. ازدواج دائم نمودهام.
مدتی است که زوجه از انجام وظایف زناشویی و بازگشت به منزل مشترک امتناع میورزد و حاضر به تمکین نمیباشد. همچنین ایشان بدون رضایت اینجانب در شغلی مشغول به فعالیت شدهاند که با مصالح خانوادگی، وظایف همسری و شأن اجتماعی خانواده در تعارض است.
با استناد به مواد ۱۱۰۸ و ۱۱۱۷ قانون مدنی و ماده ۴ قانون حمایت خانواده، تقاضای صدور حکم بر موارد ذیل را دارم:
۱. الزام زوجه به تمکین (خاص و عام)
۲. منع اشتغال زوجه در شغل فعلی که فاقد رضایت زوج بوده و منافی مصالح خانوادگی استعنوان شغل زوجه: …………………………………………….
نشانی محل کار: ……………………………………………….مدارک و مستندات لازم از جمله عقدنامه رسمی، تصویر کارت ملی، مکاتبات و مدارک مربوط به اشتغال زوجه به پیوست تقدیم میگردد.
با احترام
نام و نام خانوادگی
امضاء
درخواست دستور موقت برای منع موقت اشتغال زوجه تا صدور حکم نهایی
در صورتی که شوهر ادعا کند اشتغال همسرش به شغلی خاص، بلافاصله باعث زیان جدی، لطمه حیثیتی یا تنش شدید خانوادگی میشود، میتواند پیش از رسیدگی نهایی به اصل دعوا، از دادگاه تقاضای صدور دستور موقت کند. این درخواست، به استناد ماده ۳۱۰ قانون آیین دادرسی مدنی قابل طرح است و مستلزم ارائه ادله فوری بودن موضوع و تودیع خسارت احتمالی است.
ریاست محترم دادگاه محترم خانواده
با سلام و احترام
اینجانب …………….. فرزند …………….. به شماره ملی ………………..، ساکن ………………………………….، به موجب عقدنامه شماره …………… مورخ …………… با خانم …………….. فرزند …………….. ازدواج دائم نمودهام.
با توجه به اینکه زوجه اینجانب بدون رضایت بنده در شغلی مشغول به کار شده که با مصالح خانوادگی و شأن اجتماعی من در تعارض جدی بوده و تداوم این اشتغال موجب لطمه حیثیتی، سلب آرامش و آسیب روحی برای اعضای خانواده شده است، لذا پیش از صدور حکم نهایی در دعوای منع اشتغال، با استناد به ماده ۳۱۰ قانون آیین دادرسی مدنی، **درخواست صدور دستور موقت مبنی بر منع اشتغال زوجه تا پایان رسیدگی** را دارم.
در صورت نیاز، آمادگی دارم خسارت احتمالی را نزد صندوق دادگستری تودیع نمایم.
با تشکر و احترام
نام و نام خانوادگی
امضاء
📌 نکات مهم برای پذیرش دستور موقت:
- باید فوریت موضوع اثبات شود (مثلاً تهدید حیثیت اجتماعی یا اخلال جدی در خانواده)
- تودیع خسارت احتمالی الزامی است (مگر در موارد استثنایی با تشخیص دادگاه)
- دستور موقت بهصورت جداگانه یا ضمیمه دادخواست اصلی قابل ارائه است
صلاحیت دادگاه، هزینه دادرسی، مدارک و پیوستهای ضروری
برای طرح موفق دعوای منع اشتغال یا الزام به تمکین، آشنایی با مرجع صالح، مدارک لازم، و هزینه دادرسی از الزامات است. هرچند این دعاوی عمدتاً در زمره امور غیرمالی خانوادگی طبقهبندی میشوند، اما بیتوجهی به جزئیات اجرایی ممکن است باعث رد یا نقص دادخواست شود.
⚖️ مرجع صالح برای رسیدگی
بر اساس ماده ۴ قانون حمایت خانواده، مرجع رسیدگی به این دعاوی «دادگاه خانواده» است. اما از نظر صلاحیت محلی:
- در دعوای الزام به تمکین، دادگاه محل اقامت زوجه صالح است.
- در دعوای منع اشتغال زوجه، رویه قضایی معمولاً دادگاه محل اقامت زوجه یا محل اشتغال زوجه را میپذیرد.
بهتر است در دادخواست قید شود: «با توجه به اقامت فعلی زوجه در حوزه قضایی دادگاه محترم …، این مرجع صالح به رسیدگی است.»
📌 هزینه دادرسی
دعوای منع اشتغال و الزام به تمکین، غیرمالی محسوب میشوند. هزینه دادرسی طبق تعرفه سالانه خدمات قضایی، پرداخت میشود (در حال حاضر حدوداً معادل دعاوی غیرمالی در سال جاری). در صورت ضمیمه بودن درخواست دستور موقت، هزینه جداگانهای برای آن نیز لحاظ میشود.
برای محاسبه هزینه دادرسی دادرسی در دعاوی غیر مالی می توانید از ابزار محاسبه حقوقی ایران لگال به صورت رایگان استفاده نمایید.
📎 مدارک و پیوستهای مورد نیاز
برای تکمیل پرونده و پذیرش دادخواست توسط دفتر خدمات قضایی، مدارک زیر ضروری است:
- کپی مصدق عقدنامه رسمی
- کپی کارت ملی و شناسنامه زوج (خواهان)
- مدارک اشتغال زوجه (قرارداد کاری، آگهی، عکس محل کار، استشهادیه یا شهادت شهود)
- مدارک اثبات منافات شغل با مصالح خانواده (نظریه مشاور، گزارش کلانتری، اسناد اختلال در تربیت فرزندان، بینظمی خانه و…)
- وکالتنامه محضری در صورت استفاده از وکیل دادگستری
- رسید پرداخت هزینه دادرسی
- در صورت درخواست دستور موقت: فیش واریزی بابت تأمین خسارت احتمالی
بار اثبات و معیارهای «منافات با مصالح خانواده/حیثیت زوجین» در رویه دادگاهها
برخلاف تصور رایج، صرف ادعای شوهر مبنی بر نامناسب بودن شغل همسر برای صدور حکم منع اشتغال کافی نیست. دادگاهها با حساسیت ویژهای به این نوع دعاوی رسیدگی میکنند؛ چرا که از یکسو با حق اشتغال زن و از سوی دیگر با اقتدار خانوادگی شوهر مواجهاند.
بسیاری از زوجین، حق اشتغال زوجه را بهصورت شرط ضمن عقد در سند نکاحیه درج میکنند؛ در این صورت، امکان طرح دعوای منع اشتغال بسیار محدود میشود و زوج باید بار اثبات بسیار سنگینتری ارائه دهد.
⚖️ بار اثبات با چه کسی است؟
بر اساس اصول دادرسی و ماده ۱۹۷ قانون آیین دادرسی مدنی:
زوج به عنوان خواهان باید اثبات کند که:
- شغل فعلی زوجه واقعاً منافی مصالح خانوادگی است
- یا با حیثیت اجتماعی زوج یا زوجه در تعارض است
اگر زوج دلایل کافی ارائه ندهد، دادگاه معمولاً رأی به رد دادخواست صادر میکند
📌 ملاکهای دادگاه برای احراز «منافات»
دادگاه در بررسی ادعای زوج، به عوامل زیر توجه میکند:
- نوع شغل (مثلاً شغلهایی که ارتباط زیاد با نامحرمان دارد یا محیطهای ناهنجار دارد)
- ساعات کار (مثلاً شیفتهای شب یا ساعات طولانی که باعث ترک امور منزل یا فرزندان شود)
- محل اشتغال (دور بودن محل کار از خانه یا حضور در محلهایی با عرف اجتماعی خاص)
- سوابق اختلافات قبلی زوجین بر سر شغل زوجه
- نظر مشاور خانواده در دادگاه
- عرف منطقه و فرهنگ غالب خانواده
📌 مثال رویهای:
در برخی آرا، اشتغال زوجه بهعنوان منشی در مؤسسات خصوصی با حضور مستمر مردان نامحرم، در صورت اثبات تأثیر منفی بر آرامش خانوادگی، منافی تشخیص داده شده است. اما در مقابل، در برخی دیگر، اشتغال بهعنوان معلم یا کارمند دولتی با وجود مخالفت زوج، غیرمنافی تشخیص داده شده است.