در سالهای اخیر، با افزایش نظارتهای اقتصادی و تشدید کنترل بازار، موضوع مجازات گرانفروشی و نحوه محاسبه جریمه گرانفروشی در سال ۱۴۰۴ بیش از گذشته مورد توجه اصناف و مصرفکنندگان قرار گرفته است. بسیاری از فروشندگان نمیدانند که حتی یک بار تخلف نیز میتواند سابقه قانونی برای آنها ایجاد کند و در صورت تکرار، منجر به تعطیلی یا لغو پروانه کسب شود. از سوی دیگر، خریداران نیز اغلب از حقوق قانونی خود در زمینه شکایت از گرانفروشی و مطالبه خسارت آگاه نیستند.
در این مقاله، بهصورت دقیق و مستند، به بررسی مجازات گرانفروشی در قانون تعزیرات حکومتی و قانون نظام صنفی، نحوه محاسبه جریمه، جریمه گرانفروشی مرتبه اول و آثار تکرار تخلف در سال ۱۴۰۴ میپردازیم.
جرم گرانفروشی چیست و در قانون چگونه تعریف شده است؟
بر اساس ماده ۲ قانون تعزیرات حکومتی (اصلاحی ۱۴۰۳) گرانفروشی عبارت است از عرضه کالا یا ارائه خدمات به بهایی بیش از نرخهای تعیینشده توسط مراجع رسمی و قانونی یا عدم رعایت ضوابط قیمتگذاری و هرگونه اقدامی که منجر به افزایش بهای کالا یا خدمات برای خریدار شود.
⚖️ نکته مهم: ملاک اصلی در این تعریف، «نرخ مصوب» یا «ضوابط قانونی قیمتگذاری» است. بنابراین اگر قیمت رسمی تعیین شده باشد، فروشنده حق افزایش خودسرانه آن را ندارد.
📌 تعریف گرانفروشی در قانون نظام صنفی
ماده ۵۷ قانون نظام صنفی نیز همین رویکرد را تأیید میکند و گرانفروشی را فروش کالا یا ارائه خدمات بالاتر از قیمت تعیینشده یا عرف قانونی بازار میداند. در این قانون علاوه بر جریمه نقدی، ضمانت اجراهایی مانند:
- پرداخت خسارت به خریدار
- نصب تابلو «متخلف صنفی»
- تعلیق یا لغو پروانه کسب
پیشبینی شده است.
❌ آیا افزایش قیمت به بهانه نوسان بازار جرم است؟
بسیاری از فروشندگان تصور میکنند در صورت افزایش قیمت عمدهفروشی یا نوسان ارز، میتوانند قیمت کالا را آزادانه افزایش دهند؛ اما اگر کالا مشمول قیمتگذاری رسمی باشد یا سقف سود مشخصی داشته باشد، هرگونه افزایش خارج از چارچوب قانونی، گرانفروشی محسوب میشود. بنابراین:
- افزایش قیمت بدون مجوز قانونی
- دریافت وجه اضافه تحت عناوین جانبی
- عدم صدور فاکتور برای پنهان کردن قیمت واقعی
همگی میتوانند مصداق گرانفروشی باشند و موجب اعمال مجازات گرانفروشی شوند.
جریمه گرانفروشی ۱۴۰۴ طبق اصلاحات جدید قانون تعزیرات
با اصلاح ماده ۲ قانون تعزیرات حکومتی در سال ۱۴۰۳، ساختار جریمههای گرانفروشی تغییر جدی پیدا کرد و مبالغ پایه افزایش یافت. بنابراین در سال ۱۴۰۴، مراجع رسیدگیکننده بر اساس همین اصلاحات جدید عمل میکنند و واحدهای صنفی باید مطابق این سقفها پاسخگو باشند.
📌 تغییر آستانههای مبلغ گرانفروشی در قانون جدید
در اصلاحیه اخیر، گرانفروشی به چهار بازه اصلی تقسیم شده است:
-
تا ۲۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال
-
بیش از ۲۰,۰۰۰,۰۰۰ تا ۲۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال
-
بیش از ۲۰۰,۰۰۰,۰۰۰ تا ۱,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال
-
بیش از ۱,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال
⚖️ این تفکیک اهمیت زیادی دارد، زیرا نوع برخورد قانونی از یک تذکر ساده تا جریمههای چندبرابری و لغو پروانه کسب متفاوت خواهد بود.
🔹 جریمه گرانفروشی تا ۲۰ میلیون ریال
| مرتبه تخلف | نوع مجازات در سال ۱۴۰۴ |
|---|---|
| مرتبه اول | تذکر کتبی و تشکیل پرونده |
| مرتبه دوم | اخطار شدید + اخذ تعهد کتبی + مهر «تخلف اول» |
| مرتبه سوم | جریمه تا ۵ برابر مبلغ گرانفروشی + مهر «تخلف دوم» |
| مرتبه چهارم | جریمه تا ۱۰ برابر + قطع خدمات دولتی (۱ تا ۶ ماه) + مهر «تخلف سوم» |
| مرتبه پنجم | تعطیلی موقت (۱ تا ۶ ماه) + نصب پارچه «گرانفروش» |
| مرتبه ششم | تعطیلی و لغو پروانه کسب |
📌 نکته مهم: حتی اگر در مرتبه اول جریمه نقدی اعمال نشود، ثبت سابقه تخلف میتواند در آینده موجب تشدید مجازات شود.
🔹 جریمه گرانفروشی از ۲۰ تا ۲۰۰ میلیون ریال
| مرتبه تخلف | نوع مجازات در سال ۱۴۰۴ |
|---|---|
| مرتبه اول | جریمه معادل مبلغ گرانفروشی + اخطار کتبی |
| مرتبه دوم | جریمه ۱ تا ۲ برابر مبلغ گرانفروشی + مهر «تخلف اول» |
| مرتبه سوم | جریمه ۱ تا ۵ برابر + اخطار قطع خدمات + مهر «تخلف دوم» |
| مرتبه چهارم | قطع خدمات دولتی (۱ تا ۶ ماه) + مهر «تخلف سوم» |
| مرتبه پنجم | تعطیلی موقت (۱ تا ۶ ماه) + نصب پارچه |
| مرتبه ششم | لغو پروانه کسب |
🔹 جریمه گرانفروشی از ۲۰۰ میلیون تا ۱ میلیارد ریال
| مرتبه تخلف | نوع مجازات در سال ۱۴۰۴ |
|---|---|
| مرتبه اول | جریمه ۱ تا ۲ برابر + تعهد کتبی + مهر «تخلف اول» |
| مرتبه دوم | جریمه ۲ تا ۵ برابر + قطع خدمات |
| مرتبه سوم | تعطیلی موقت (۱ تا ۶ ماه) + نصب پارچه |
| مرتبه چهارم | لغو پروانه کسب + لغو کارت بازرگانی |
🔹 جریمه گرانفروشی بیش از ۱ میلیارد ریال
| مرتبه تخلف | نوع مجازات در سال ۱۴۰۴ |
|---|---|
| مرتبه اول | جریمه ۲ تا ۵ برابر + اخطار کتبی |
| مرتبه دوم | جریمه ۵ تا ۸ برابر + قطع خدمات دولتی |
| مرتبه سوم | تعطیلی موقت + نصب پارچه «گرانفروش» |
| مرتبه چهارم | لغو دائمی پروانه کسب و کارت بازرگانی |
📌 اثر فاصله بیش از دو سال بین تخلفات
طبق ماده ۵۰ قانون تعزیرات اگر بیش از دو سال از قطعیت حکم قبلی گذشته باشد، تخلف جدید «مرتبه اول» محسوب میشود. این موضوع میتواند در کاهش شدت مجازات تأثیر قابلتوجهی داشته باشد.
جدول نحوه محاسبه جریمه گرانفروشی طبق قانون نظام صنفی (۱۴۰۴)
در کنار قانون تعزیرات حکومتی، ماده ۵۷ قانون نظام صنفی نیز برای جرم گرانفروشی، جریمههای ضریبی تعیین کرده است. در این قانون، معیار اصلی تعیین جریمه، تعداد دفعات تکرار تخلف در طول یک سال است، نه صرفاً مبلغ گرانفروشی.
🔹 ضرایب جریمه گرانفروشی در طول یک سال
| مرتبه تخلف | میزان جریمه نقدی | ضمانت اجرای تکمیلی |
|---|---|---|
| مرتبه اول | ۲ برابر مبلغ گرانفروشی | الزام به پرداخت خسارت به خریدار |
| مرتبه دوم | ۴ برابر مبلغ گرانفروشی | ثبت تخلف در سوابق صنفی |
| مرتبه سوم | ۶ برابر مبلغ گرانفروشی | نصب تابلو «متخلف صنفی» به مدت ۲ هفته |
| مرتبه چهارم | ۸ برابر مبلغ گرانفروشی | نصب تابلو به مدت ۱ ماه |
| مرتبه پنجم و بیشتر | ۱۰ برابر مبلغ گرانفروشی | تعلیق پروانه و تعطیلی واحد تا ۶ ماه |
📌 نکات مهم درباره جریمه نظام صنفی در سال ۱۴۰۴
- این جریمهها جدا از جریمه تعزیرات حکومتی است و در مواردی ممکن است هر دو ضمانت اجرا اعمال شود.
- پرداخت خسارت به خریدار الزامی است و صنف نمیتواند صرفاً با پرداخت جریمه به دولت از جبران ضرر مصرفکننده فرار کند.
- در صورت تکرار تخلف، امکان تعلیق یا لغو پروانه کسب وجود دارد، حتی اگر مبلغ گرانفروشی بالا نباشد.
نحوه شکایت از گرانفروشی و مراحل رسیدگی در تعزیرات حکومتی
اگر مصرفکننده متوجه شود کالایی را بالاتر از نرخ مصوب خریداری کرده یا خدمتی بیش از تعرفه قانونی دریافت کرده است، حق دارد علیه فروشنده شکایت کند. قانون، مسیر مشخصی برای ثبت شکایت از گرانفروشی کالا یا خدمات پیشبینی کرده و رسیدگی به این تخلف در صلاحیت سازمان تعزیرات حکومتی است.
📌 مرحله اول: جمعآوری مدارک اثبات گرانفروشی
برای اینکه شکایت نتیجهدار باشد، وجود ادله اهمیت زیادی دارد. مهمترین مدارک شامل:
-
فاکتور رسمی خرید
-
رسید کارتخوان یا سند پرداخت
-
عکس از برچسب قیمت کالا
-
پیامک یا قرارداد مربوط به ارائه خدمت
-
شهادت شهود (در صورت نبود فاکتور)
⚖️ نکته مهم: نداشتن فاکتور، مانع شکایت نیست، اما اثبات تخلف را دشوارتر میکند.
📥 مرحله دوم: ثبت شکایت در سامانه ۱۲۴
مصرفکننده میتواند از طریق:
- سامانه ۱۲۴ سازمان حمایت از مصرفکنندگان
- مراجعه حضوری به ادارات صمت
- یا ثبت شکایت مستقیم در سازمان تعزیرات حکومتی
اقدام کند. پس از ثبت شکایت:
- پرونده تشکیل میشود
- موضوع برای بازرسی ارجاع میشود
- در صورت احراز تخلف، به شعب تعزیرات ارسال خواهد شد
⚖️ مرحله سوم: رسیدگی در سازمان تعزیرات حکومتی
پس از ارجاع پرونده به شعبه تعزیرات:
-
فروشنده برای ارائه دفاعیه احضار میشود
-
مستندات بررسی میشود
-
در صورت اثبات گرانفروشی، حکم صادر میگردد
حکم میتواند شامل:
-
جریمه نقدی
-
الزام به استرداد وجه اضافه
-
قطع خدمات
-
تعطیلی واحد
-
یا لغو پروانه کسب باشد
📌 امکان اعتراض به رأی تعزیرات
رأی صادره از شعب بدوی تعزیرات قابل تجدیدنظرخواهی است. در صورت اعتراض در مهلت قانونی، پرونده در شعب تجدیدنظر سازمان تعزیرات بررسی خواهد شد.
آثار حقوقی و کیفری تکرار جرم گرانفروشی و تشدید مجازاتها
گرانفروشی اگرچه در ابتدا ممکن است با تذکر یا جریمه نقدی همراه باشد، اما در صورت تکرار، به یک تخلف اقتصادی سنگین تبدیل میشود. قانون تعزیرات حکومتی و قانون نظام صنفی هر دو برای «تکرار تخلف» ضمانت اجراهای شدیدتری پیشبینی کردهاند که میتواند به تعطیلی یا لغو دائمی پروانه کسب منجر شود.
📌 ممهور شدن پروانه کسب و ثبت سابقه تخلف
در مراتب دوم و سوم تخلف، پروانه واحد صنفی با مهرهایی مانند:
-
«تخلف اول»
-
«تخلف دوم»
-
«تخلف سوم»
ممهور میشود. این موضوع صرفاً جنبه ظاهری ندارد؛ بلکه در صورت تکرار، مستقیماً در تعیین شدت جریمه گرانفروشی ۱۴۰۴ اثرگذار است و باعث ورود به مراتب بالاتر مجازات میشود.
❌ نصب پارچه «گرانفروش» بر سردر واحد صنفی
در مراتب بالاتر تخلف، علاوه بر جریمه چندبرابری:
-
نصب پارچه یا تابلو با عنوان «گرانفروش» یا «متخلف صنفی»
-
به مدت دو هفته تا دو ماه
-
در محل کسب الزامی میشود
این اقدام علاوه بر اثر قانونی، تبعات اعتباری و تجاری قابلتوجهی برای واحد صنفی دارد.
⛔ قطع خدمات دولتی
در برخی مراتب، قانون اجازه داده است:
-
آب، برق یا گاز واحد
-
تسهیلات بانکی
-
خدمات اداری مرتبط
به مدت یک تا شش ماه قطع شود. این موضوع میتواند فعالیت اقتصادی واحد صنفی را عملاً متوقف کند.
🏪 تعطیلی موقت واحد صنفی
در مراتب چهارم و پنجم (بسته به مبلغ تخلف):
-
تعطیلی موقت از یک تا شش ماه
-
همراه با جریمه نقدی چندبرابری
اعمال میشود. حتی اگر مبلغ گرانفروشی کم باشد، تکرار تخلف میتواند به تعطیلی منجر شود.
🚫 لغو دائمی پروانه کسب و کارت بازرگانی
شدیدترین مجازات در قانون تعزیرات، لغو پروانه واحد صنفی و در موارد سنگینتر، لغو کارت بازرگانی است. در این حالت:
-
واحد صنفی تعطیل میشود
-
ادامه فعالیت قانونی ممکن نیست
-
اخذ پروانه جدید منوط به گذشت حداقل یک سال و طی تشریفات قانونی است
📌 قاعده مهم دو ساله در تکرار تخلف
طبق ماده ۵۰ قانون تعزیرات اگر بیش از دو سال از قطعیت حکم قبلی گذشته باشد، تخلف جدید «مرتبه اول» محسوب میشود. این قاعده میتواند در کاهش شدت مجازات گرانفروشی نقش تعیینکنندهای داشته باشد.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون مجازات گران فروشی در سال 1404 مطرح شده است:
❓ من از یک فروشگاه لوازم خانگی خرید کردم و بعداً متوجه شدم همان کالا در سایت رسمی شرکت با قیمت پایینتری عرضه میشود. آیا این موضوع گرانفروشی محسوب میشود؟
✅ صرف اختلاف قیمت با سایت یا فروشگاه دیگر، بهتنهایی گرانفروشی محسوب نمیشود. ملاک قانونی، «نرخ مصوب» یا «ضوابط رسمی قیمتگذاری» است. اگر کالا مشمول قیمتگذاری رسمی باشد و فروشنده بیش از نرخ تعیینشده دریافت کرده باشد، تخلف گرانفروشی محقق میشود. در این صورت میتوانید با ارائه فاکتور خرید و مستندات، از طریق سامانه ۱۲۴ یا سازمان تعزیرات شکایت کنید.
❓ من صاحب یک مغازه هستم و برای اولین بار به دلیل اشتباه حسابداری، مبلغ کمی بیشتر از نرخ مجاز دریافت کردهام. آیا در مرتبه اول مغازه من پلمب میشود؟
✅ خیر. در اغلب موارد، اگر مبلغ گرانفروشی در بازه پایین باشد و مرتبه اول تخلف باشد، ابتدا تذکر کتبی و تشکیل پرونده اعمال میشود. اما اگر مبلغ تخلف بالا باشد، حتی در مرتبه اول ممکن است جریمه نقدی معادل یا چند برابر مبلغ گرانفروشی تعیین شود. پلمب یا لغو پروانه معمولاً در مراتب بالاتر و در صورت تکرار تخلف اعمال میشود.
❓ اگر جریمه گرانفروشی را پرداخت نکنم چه اتفاقی میافتد؟
✅ در صورت قطعی شدن رأی تعزیرات و عدم پرداخت جریمه، مبلغ از اموال محکومعلیه وصول خواهد شد. طبق قانون، اموال غیرضروری توقیف میشود و مستثنیات دین (اموال ضروری برای زندگی متعارف) قابل توقیف نیست. در برخی موارد نیز ممکن است محدودیتهای اجرایی یا تشدید اقدامات قانونی علیه واحد صنفی اعمال شود.