ورود و خروج از کشور، در ظاهر یک موضوع ساده و اداری است؛ اما وقتی عبور از مرز بدون گذرنامه، از مبادی غیرمجاز یا برخلاف ممنوعالخروجی انجام شود، میتواند عنوان «ورود/خروج غیرقانونی» بگیرد و تبعات کیفری مثل حبس یا جزای نقدی ایجاد کند.
از طرف دیگر، در سالهای اخیر بعضی مقررات مرتبط با ایرانیان خارج از کشور هم تغییر کرده و همین موضوع، ضرورت آگاهی دقیق از قانون را بیشتر میکند. در این مقاله، تعریفها، مستندات قانونی، مجازاتها و نکات کاربردی دفاع را مرحلهبهمرحله بررسی میکنیم.
مجازات ورود و خروج غیر قانونی از کشور چیست و چه زمانی جرم محسوب میشود؟
ورود یا خروج غیرقانونی زمانی رخ میدهد که فرد بدون رعایت تشریفات قانونی از مرز عبور کند؛ یعنی یا مدارک لازم را ندارد، یا از نقاط غیرمجاز تردد میکند، یا با وجود ممنوعالخروجی تلاش به خروج دارد. قانونگذار، اصل را بر این گذاشته که خروج بدون گذرنامه ممنوع است.
📌 خروج غیرقانونی از کشور به چه معناست؟
در عمل، «خروج غیرقانونی» معمولاً یکی از این حالتهاست:
- خروج از کشور بدون گذرنامه یا اسناد در حکم گذرنامه
- تلاش برای خروج از مرز غیرمجاز (حتی اگر عبور کامل نشده باشد و هنگام عبور دستگیر شوید)
- خروج برخلاف محدودیتهای قانونی مثل ممنوع الخروجی (وقتی اصلاً مجوز خروج به شما داده نمیشود)
نکته مهم اینجاست که قانون، صِرف «خروج بدون گذرنامه» را ممنوع دانسته و همین ممنوعیت، پایه جرمانگاری و مجازات است.
📌 ورود غیرقانونی به کشور یعنی چه؟
«ورود غیرقانونی» هم معمولاً یعنی ورود از نقاط غیرمجاز یا بدون رعایت ضوابط قانونی. برای اتباع ایرانی اگر از نقاط غیرمجاز وارد شوند، مشمول ماده ۳۵ قانون گذرنامه میشوند (ورود/خروج از نقاط غیرمجاز).
اما برای اتباع بیگانه، مبنای اصلی رسیدگی معمولاً قانون «ورود و اقامت اتباع خارجه» است که در ماده ۱۵، عبور عمدی بدون اسناد یا عبور از راههای غیرمجاز را قابل مجازات دانسته است.
⚖️ تفاوت «خروج بدون گذرنامه» با «خروج از نقطه غیرمجاز»
این تفاوت در تعیین عنوان اتهام و ماده قانونی اثر دارد:
- اگر بدون گذرنامه از کشور خارج شوید → ماده ۳۴ قانون گذرنامه
- اگر از نقاط غیرمجاز وارد/خارج شوید → ماده ۳۵ قانون گذرنامه
- اگر قصد خروج از مرز غیرمجاز داشته باشید و هنگام عبور دستگیر شوید → ماده ۳۵ مکرر
مجازات خروج غیر قانونی از کشور برای اتباع ایرانی (حبس و جزای نقدی)
پس از شناخت مبنای قانونی، مهمترین پرسش این است که مجازات خروج غیرقانونی از کشور دقیقاً چیست؟ پاسخ این سؤال در فصل یازدهم قانون گذرنامه و بهویژه در مواد ۳۴، ۳۵ و ۳۵ مکرر آمده است. قانونگذار برای هر حالت (خروج بدون گذرنامه، عبور از نقطه غیرمجاز، اقدام به عبور) مجازات جداگانهای تعیین کرده است.
⚖️ مجازات خروج بدون گذرنامه (ماده ۳۴ قانون گذرنامه)
بر اساس ماده ۳۴ قانون گذرنامه هر ایرانی که بدون گذرنامه یا اسناد در حکم گذرنامه از کشور خارج شود به حبس از ۱ تا ۲ سال یا جزای نقدی محکوم خواهد شد. این ماده ناظر به حالتی است که فرد کاملاً از کشور خارج شده و گذرنامه معتبر نداشته است.
🔎 نکته مهم:دادگاه میتواند میان حبس یا جزای نقدی یکی را انتخاب کند. در عمل، بسته به سابقه کیفری، انگیزه، وضعیت اجتماعی و شرایط پرونده، امکان تبدیل مجازات به جزای نقدی وجود دارد.
⚖️ مجازات ورود یا خروج از نقاط غیرمجاز (ماده ۳۵ قانون گذرنامه)
ماده ۳۵ مقرر میدارد هر ایرانی که از نقاط غیرمجاز وارد کشور شده یا از کشور خارج شود به ۲ ماه تا ۱ سال حبس یا جزای نقدی محکوم میشود.
تفاوت مهم این ماده با ماده ۳۴: اینجا تمرکز روی «محل عبور» است، نه صرف داشتن یا نداشتن گذرنامه. یعنی حتی اگر فرد گذرنامه داشته باشد، اما از مسیر غیرمجاز عبور کند، مشمول این ماده خواهد شد.
⚖️ مجازات اقدام به خروج از مرز غیرمجاز و دستگیری حین عبور (ماده ۳۵ مکرر)
این ماده حالتی را پوشش میدهد که فرد هنگام عبور از مرز غیرمجاز دستگیر شود و هنوز خروج کامل صورت نگرفته باشد. حالتها به این صورت است:
- ✅ اگر بدون گذرنامه باشد حبس از ۱ ماه تا ۱ سال یا جزای نقدی
- ✅ اگر گذرنامه داشته باشد حبس از ۱ ماه تا ۶ ماه یا جزای نقدی کمتر
بنابراین، قانون حتی «اقدام به خروج» را نیز قابل مجازات دانسته است.
📌 حالت خاص: عبور به تبع اغنام و احشام
طبق تبصره ماده ۳۵ مکرر افرادی که به تبع اغنام و احشام (دامها) با سوءنیت از مرز عبور کنند، مشمول همین مجازات میشوند و اگر عبور به دستور یا اطلاع صاحب دام انجام شده باشد صاحب دام برای پنج سال از سکونت در نوار مرزی محروم میشود. این مورد بیشتر در استانهای مرزی کاربرد عملی دارد.
🔍 مجازات استفاده از گذرنامه جعلی یا متعلق به دیگری
اگر خروج غیرقانونی با استفاده از گذرنامه جعلی یا مدارک متعلق به شخص دیگر انجام شود، علاوه بر مجازات خروج غیرمجاز، جرم جعل یا استفاده از سند مجعول نیز مطرح میشود. در این حالت:
- مجازات میتواند شدیدتر شود.
- ممکن است پرونده با عنوانهای متعدد کیفری رسیدگی گردد.
- امکان تشدید مجازات در صورت احراز سوءنیت بالا وجود دارد.
❗ آیا تکرار جرم باعث تشدید مجازات میشود؟
بله. در صورت تکرار خروج غیرقانونی:
- دادگاه معمولاً از تخفیف استفاده نمیکند.
- امکان صدور حکم حبس در سقف مجازات بیشتر میشود.
- احتمال اعمال محرومیتهای تبعی افزایش مییابد.
در عمل، سابقه کیفری نقش تعیینکننده در تصمیم قاضی دارد.
جریمه نقدی خروج غیرقانونی از کشور (مبالغ جدید ۱۴۰۴)
جریمه نقدی خروج غیرقانونی از کشور بر اساس مواد ۳۴، ۳۵ و ۳۵ مکرر قانون گذرنامه تعیین میشود. در این مواد، برای خروج بدون گذرنامه یا عبور از نقاط غیرمجاز، «حبس یا جزای نقدی» پیشبینی شده است و دادگاه با توجه به شرایط پرونده یکی از این دو را انتخاب میکند.
- ماده ۳۴ – خروج بدون گذرنامه: جزای نقدی حدود ۸۰,۰۰۰,۰۰۰ تا ۳۳۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال
- ماده ۳۵ – ورود یا خروج از نقاط غیرمجاز: جزای نقدی حدود ۸۰,۰۰۰,۰۰۰ تا ۳۳۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال
- ماده ۳۵ مکرر – دستگیری هنگام اقدام به خروج از مرز غیرمجاز:
- بدون گذرنامه: ۴۰,۰۰۰,۰۰۰ تا ۳۳۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال
- با گذرنامه: ۳۳,۰۰۰,۰۰۰ تا ۱۳۲,۰۰۰,۰۰۰ ریال
تعیین مبلغ دقیق جریمه به عواملی مانند سابقه کیفری، نحوه ارتکاب، همکاری با قاچاقچیان و تشخیص قاضی بستگی دارد. در بسیاری از پروندههای بدون سابقه، حبس به جزای نقدی تبدیل میشود.
مجازات فرار از ایران؛ بررسی دقیق اصطلاح رایج و آثار قانونی آن
اصطلاح «فرار از ایران» در قوانین عنوان مستقلی ندارد و در عمل، همان رفتارهای مندرج در مواد ۳۴، ۳۵ و ۳۵ مکرر قانون گذرنامه را شامل میشود؛ یعنی خروج بدون گذرنامه، عبور از نقاط غیرمجاز یا اقدام به عبور و دستگیری حین عبور. بنابراین، هرجا از «فرار» صحبت میشود، باید دید کدام عنوان قانونی دقیقاً مصداق دارد تا مجازات درست تعیین شود.
🔍 «فرار از ایران» در عرف چه مصادیقی دارد؟
در پروندهها معمولاً یکی از این حالتها رخ میدهد:
- خروج کامل بدون گذرنامه (ماده ۳۴)
- خروج یا ورود از مرز غیرمجاز (ماده ۳۵)
- اقدام به خروج و دستگیری هنگام عبور (ماده ۳۵ مکرر)
- استفاده از گذرنامه جعلی یا مدارک دیگری (علاوه بر مواد فوق، عنوان جعل هم مطرح میشود)
📌 نتیجه عملی: عنوان اتهام، میزان مجازات و امکان تخفیف به کیفیت عبور بستگی دارد.
⚖️ اگر فرد پس از خروج غیرقانونی بازگردد چه میشود؟
در صورت بازگشت یا شناسایی:
- پرونده در دادسرای عمومی و انقلاب محل وقوع جرم (نزدیک مرز) تشکیل میشود.
- تحقیقات مقدماتی انجام و در صورت احراز، کیفرخواست صادر میگردد.
- رسیدگی در دادگاه کیفری دو صورت میگیرد.
🔎 نکته مهم: جرم خروج غیرقانونی جنبه عمومی دارد و نیاز به شاکی خصوصی ندارد.
✅ اثر مصوبه جدید درباره برخی ایرانیان خارج از کشور
طبق اصلاحات جدید، ایرانیانی که پیش از لازمالاجرا شدن اصلاحیه به صورت غیرقانونی خارج شدهاند، در صورت بازگشت، مشمول مجازاتهای مواد ۳۴ و ۳۵ نخواهند بود.
اما این معافیت شامل مواردی مانند جعل اسناد، قاچاق انسان یا جرایم امنیتی نمیشود.
مجازات خروج غیر قانونی فرزند از کشور توسط پدر یا مادر
خروج فرزند از کشور، علاوه بر مقررات قانون گذرنامه، تحت تأثیر قوانین حضانت و ولایت نیز قرار دارد. بنابراین اگر یکی از والدین بدون رضایت قانونی یا برخلاف دستور دادگاه اقدام به خروج فرزند کند، ممکن است با مسئولیت کیفری و حقوقی روبهرو شود.
⚖️ آیا پدر میتواند بدون اجازه مادر فرزند را از کشور خارج کند؟
طبق قانون، صدور گذرنامه برای افراد زیر ۱۸ سال نیازمند اجازه ولی قهری (معمولاً پدر) است. و نیاز به اجازه مادر برای خروج از کشور نیست بنابراین در حالت عادی پدر میتواند برای فرزند گذرنامه بگیرد اما اگر حکم دادگاه مبنی بر ممنوعالخروجی کودک وجود داشته باشد، خروج غیرقانونی محسوب میشود. اگر پدر برخلاف دستور قضایی اقدام کند مشمول مسئولیت کیفری خواهد شد.
⚖️ آیا مادر میتواند بدون اجازه پدر فرزند را از کشور خارج کند؟
خیر، در حالت عادی مادر برای دریافت گذرنامه فرزند نیاز به اجازه ولی قهری دارد و خروج از کشور بدون اجازه پدر یا بدون مجوز دادگاه، ممکن است عنوان خروج غیرمجاز یا حتی ربایش طفل بگیرد. اگر مادر بدون اجازه ولی قهری، یا برخلاف حکم حضانت، یا از طریق مرز غیرمجاز فرزند را خارج کند، ممکن است با عناوین کیفری مانند:
🔴 ممانعت از حق ملاقات
🔴 ربایش یا مخفی کردن طفل
🔴 خروج غیرقانونی از کشور
مواجه شود.
❗ اگر خروج از مرز غیرمجاز انجام شود چه میشود؟
اگر هر یک از والدین، فرزند را از نقطه غیرمجاز مرزی خارج کنند علاوه بر مسائل حضانت مشمول مواد ۳۴ یا ۳۵ قانون گذرنامه خواهند شد و در این حالت، دادگاه میتواند:
- حبس
- جزای نقدی (در بازه ۸ تا ۳۳ میلیون تومان طبق اصلاحات جدید)
- و حتی محرومیتهای تکمیلی
را اعمال کند.
📌 تفاوت مهم با «قاچاق انسان»
اگر شخص ثالثی (نه والدین) در قبال دریافت وجه، کودک را از مرز عبور دهد، موضوع دیگر صرفاً حضانت نیست، بلکه مشمول قانون مجازات عبوردهندگان اشخاص غیرمجاز از مرزهای کشور میشود که مجازات آن ۳ تا ۵ سال حبس در صورت غیر بالغ بودن شخص عبور داده شده است و بسیار سنگینتر از خروج ساده میباشد.
🔍 یک سناریوی رایج
اگر مادر پس از اختلاف خانوادگی، بدون اجازه پدر و بدون مجوز دادگاه، کودک را از مرز زمینی غیرمجاز خارج کند از نظر کیفری خروج غیرقانونی و از نظر حقوقی نقض مقررات حضانت است و احتمال صدور حکم بازگرداندن کودک وجود دارد. همچنین امکان طرح شکایت کیفری از سوی پدر وجود دارد
حکم ورود غیرقانونی به کشور برای اتباع بیگانه و مجازات اقامت غیرمجاز
برخلاف اتباع ایرانی که عمدتاً تحت شمول قانون گذرنامه قرار میگیرند، وضعیت اتباع خارجی در ایران تابع «قانون راجع به ورود و اقامت اتباع خارجه در ایران» است. این قانون به طور مشخص ورود بدون مجوز، استفاده از اسناد جعلی، اقامت غیرمجاز و بازگشت پس از اخراج را جرمانگاری کرده و برای آنها حبس و جزای نقدی تعیین نموده است.
⚖️ حکم ورود غیرقانونی به کشور (ماده ۱۵ قانون ورود و اقامت اتباع خارجه)
بر اساس ماده ۱۵ این قانون، اشخاص زیر به حبس تعزیری از ۱ تا ۳ سال یا جزای نقدی محکوم میشوند:
📌 هر کس عامداً بدون داشتن اسناد و جواز لازم از مرز ایران عبور کند.
📌 هر کس از راههای غیرمجاز یا مرزهای ممنوعه وارد شود.
📌 هر کس از گذرنامه، جواز اقامت یا مدارک جعلی استفاده کند.
📌 هر کس پس از اخراج، مجدداً بدون اجازه وارد ایران شود.
🔎 بنابراین ورود غیرقانونی برای اتباع خارجی، عنوان مجرمانه مستقل دارد و صرفاً یک تخلف اداری محسوب نمیشود.
💰 میزان جزای نقدی (اصلاحات جدید)
طبق اصلاحات انجامشده، مجازات جزای نقدی برای این موارد در بازه ۱۰۰,۰۰۰,۰۰۰ تا ۲۵۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال تعیین میشود، مگر اینکه جرم مشمول قانون شدیدتری باشد. قاضی میتواند حبس یا جزای نقدی یا هر دو را اعمال کند، بسته به شرایط پرونده.
📌 تفاوت ورود غیرقانونی با اقامت غیرمجاز
این دو عنوان در عمل تفاوت مهمی دارند:
🔹 ورود غیرقانونی → عبور غیرمجاز از مرز
🔹 اقامت غیرمجاز → ورود قانونی اما ماندن بیش از مدت اعتبار ویزا یا جواز اقامت
در بسیاری از آراء قضایی، اقامت غیرمجاز «تخلف» تلقی شده، اما اگر اقامت ناشی از ورود غیرقانونی باشد، عنوان کیفری نیز مطرح میشود.
❗ بازگشت پس از اخراج چه حکمی دارد؟
اگر تبعه خارجی به موجب حکم قانونی از ایران اخراج شده باشد و بدون مجوز دوباره وارد کشور شود، طبق ماده ۱۵، به حبس یا جزای نقدی محکوم خواهد شد و امکان اخراج مجدد نیز وجود دارد.
🐑 حالت خاص: ورود به تبع اغنام و احشام
طبق تبصره اصلاحی ماده ۱۵ اتباع خارجی که به تبع دامهای خود وارد خاک ایران شوند علاوه بر ضبط دامها به ۵ ماه تا ۱ سال حبس یا جزای نقدی محکوم میشوند. این مورد بیشتر در مناطق مرزی کاربرد دارد.
📌 آیا امکان رفع مسئولیت کیفری وجود دارد؟
در برخی موارد خاص، اگر عنصر عمد اثبات نشود یا عمل ارتکابی طبق قانون جرم تلقی نگردد یا جهات قانونی مانع تعقیب باشد، دادگاه میتواند بر اساس ماده ۱۷۷ قانون آیین دادرسی کیفری، حکم برائت یا قرار منع تعقیب صادر کند.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون ورود و خروج غیرمجاز از کشور مطرح شده است:
❓ اگر برای اولین بار بدون گذرنامه از کشور خارج شده باشم و بعد از مدتی برگردم، آیا حتماً زندان میروم؟
✅ خیر، در بسیاری از موارد برای بار اول، بهویژه اگر سابقه کیفری نداشته باشید، دادگاه به جای حبس، جزای نقدی تعیین میکند. طبق مواد ۳۴ و ۳۵ قانون گذرنامه، مجازات میتواند حبس یا جریمه نقدی باشد و قاضی با توجه به شرایط پرونده تصمیم میگیرد. در عمل، در پروندههای ساده و بدون عوامل تشدید، معمولاً مجازات در قالب جریمه (حدود ۸ تا ۳۳ میلیون تومان طبق اصلاحات جدید) تعیین میشود و امکان تخفیف نیز وجود دارد.
❓ اگر مادر بدون اجازه پدر، فرزند را از کشور خارج کند چه مجازاتی دارد؟
✅ اگر خروج بدون اجازه ولی قهری یا برخلاف حکم دادگاه باشد، موضوع میتواند علاوه بر تخلف حضانتی، عنوان خروج غیرقانونی از کشور نیز پیدا کند. در صورتی که خروج از مرز غیرمجاز انجام شده باشد، مواد ۳۴ یا ۳۵ قانون گذرنامه اعمال میشود. همچنین ممکن است شکایت کیفری به دلیل نقض حق حضانت یا ممانعت از ملاقات نیز مطرح گردد. رسیدگی معمولاً در دادگاه کیفری انجام میشود و بسته به شرایط، مجازات میتواند حبس یا جزای نقدی باشد.
❓ اگر یک تبعه خارجی بدون ویزا وارد ایران شود، چه حکمی دارد؟
✅ ورود بدون اسناد و مجوز قانونی طبق ماده ۱۵ قانون ورود و اقامت اتباع خارجه در ایران جرم محسوب میشود. مجازات آن میتواند ۱ تا ۳ سال حبس یا جزای نقدی حدود ۱۰ تا ۲۵ میلیون تومان باشد. اگر فرد پس از اخراج مجدداً وارد ایران شود، مجازات دوباره اعمال خواهد شد و امکان اخراج مجدد نیز وجود دارد. در برخی موارد، اگر عنصر عمد اثبات نشود، امکان صدور حکم برائت نیز وجود دارد.