جعل پاسپورت و استفاده از گذرنامه دیگران از جمله جرایمی هستند که بیشتر مورد توجه نهادهای امنیتی و قضایی قرار گرفتهاند. گذرنامه یک سند رسمی هویتی است و هرگونه جعل، دستکاری، استفاده از پاسپورت شباهتی یا بهرهگیری از گذرنامه متعلق به دیگری، میتواند پیامدهای کیفری جدی از جمله حبس، جزای نقدی و حتی ممنوعالخروجی در پی داشته باشد.
در عمل، بسیاری از افراد تصور میکنند استفاده از پاسپورت دوست یا آشنا برای یک سفر کوتاه مثلاً سفر اربعین، صرفاً تخلفی جزئی است؛ در حالی که قانون، این رفتار را جرم دانسته و برای آن مجازات تعیین کرده است. همچنین در سالهای اخیر با توسعه گذرنامههای الکترونیکی و سیستمهای بیومتریک، شناسایی پاسپورت جعلی در فرودگاه و مرزها بسیار دقیقتر شده و احتمال کشف تخلف بهشدت افزایش یافته است. در این مقاله بهصورت تحلیلی و مستند به قوانین، به بررسی موضوعات مربوط به جعل پاسپورت می پردازیم.
جعل پاسپورت چیست و چه ارکانی دارد؟
گذرنامه یک سند رسمی هویتی است که از سوی دولت صادر میشود و برای ورود و خروج قانونی از کشور کاربرد دارد. به همین دلیل هرگونه ساختن، تغییر دادن یا دستکاری متقلبانه در آن، در حکم جعل سند رسمی بوده و مشمول مجازاتهای کیفری سنگین است. از منظر حقوق کیفری، گذرنامه «سند رسمی» محسوب میشود؛ بنابراین جعل آن در قالب جرم جعل اسناد رسمی بررسی میشود و نه صرفاً یک تخلف اداری. برای درک دقیق این جرم، باید ارکان جعل مادی و معنوی را بررسی کنیم.
📌 رکن قانونی جرم جعل پاسپورت
رکن قانونی یعنی اینکه قانونگذار صراحتاً آن رفتار را جرمانگاری کرده باشد. در مورد جعل پاسپورت، چند ماده قانونی مهم وجود دارد:
⚖️ مواد ۵۳۲ و ۵۳۳ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات): این مواد جعل اسناد رسمی را جرم دانستهاند. اگر جعل توسط کارمند دولت انجام شود، مجازات شدیدتر (۱ تا ۵ سال حبس) دارد. اگر توسط شخص عادی باشد، مجازات معمولاً ۶ ماه تا ۳ سال حبس یا جزای نقدی خواهد بود.
⚖️ ماده ۱۵ قانون راجع به ورود و اقامت اتباع خارجه (اصلاحی ۱۳۶۷): بر اساس این ماده، هر کس گذرنامه را جعل کند یا با علم به جعلی بودن از آن استفاده نماید یا آن را برای دیگری تحصیل کند، به ۱ تا ۳ سال حبس یا جزای نقدی محکوم میشود؛ مگر اینکه مشمول مجازات شدیدتری شود.
در عمل، دادگاه با توجه به تعدد جرم و نحوه ارتکاب، ممکن است مجازات اشد را اعمال کند.
📌 رکن مادی جرم جعل گذرنامه
رکن مادی به رفتار خارجی مجرمانه اشاره دارد؛ یعنی عملی که واقعاً انجام شده است. در خصوص جعل پاسپورت، رفتارهای زیر معمولاً مصداق رکن مادی هستند:
- ساخت کامل یک گذرنامه جعلی
- تعویض عکس صفحه مشخصات
- تغییر نام، تاریخ تولد یا شماره گذرنامه
- دستکاری تاریخ اعتبار
- جعل مهرهای ورود و خروج
- الصاق صفحات جدید به گذرنامه
هر نوع تغییر در حقیقت سند که به قصد فریب انجام شود، میتواند رکن مادی جرم جعل را تشکیل دهد.
📌 رکن معنوی (قصد تقلب)
صرف دستکاری سند کافی نیست؛ مرتکب باید قصد تقلب و فریب داشته باشد. یعنی:
- بداند که عمل او خلاف واقع است
- با اراده و اختیار اقدام کرده باشد
- هدف او استفاده از سند برای دور زدن قانون یا فریب مقامات باشد
اگر فرد بدون علم به جعلی بودن از گذرنامه استفاده کند، عنصر روانی جرم مخدوش میشود و ممکن است مسئولیت کیفری متفاوتی داشته باشد.
در فرودگاه چگونه پاسپورت جعلی شناسایی میشود؟
با پیشرفت فناوریهای امنیتی، شناسایی گذرنامه جعلی دیگر صرفاً به بررسی ظاهری محدود نیست. امروز در گیتهای مرزی و فرودگاهی، ترکیبی از بررسی انسانی، تجهیزات الکترونیکی و سامانههای اطلاعاتی بینالمللی به کار گرفته میشود تا هرگونه جعل، دستکاری یا استفاده غیرقانونی از پاسپورت کشف شود.
🔍 بررسی ظاهری گذرنامه
اولین مرحله کنترل، بررسی چشمی توسط مأمور گذرنامه است. در این مرحله موارد زیر بررسی میشود:
- کیفیت چاپ و وضوح نوشتهها
- یکنواختی رنگ و طرحهای امنیتی
- وجود واترمارک و الیاف امنیتی در کاغذ
- بررسی میکروچاپها و طرحهای مخفی
- تطبیق دقیق چهره فرد با عکس گذرنامه
هرگونه اختلاف رنگ، چاپ بیکیفیت، لمینت غیرعادی یا مغایرت چهره میتواند نشانه جعل باشد.
🔍 اسکن ماشینخوان (MRZ)
در پایین صفحه مشخصات گذرنامه، کدهای ماشینخوان (MRZ) قرار دارد. دستگاه اسکنر اطلاعات درجشده را میخوان و آن را با دادههای چاپی تطبیق میدهد و صحت ساختار کد را بررسی میکند، اگر اطلاعات با پایگاه داده مرکزی تطابق نداشته باشد، سیستم هشدار میدهد.
🔍 بررسی گذرنامه الکترونیکی (e-Passport)
گذرنامههای جدید دارای تراشه الکترونیکی (RFID) هستند که اطلاعات بیومتریک دارنده در آن ذخیره شده است. در گیتهای فرودگاهی اطلاعات چیپ خوانده میشود و با دادههای چاپی مقایسه میشود، چهره فرد با تصویر دیجیتال ذخیرهشده تطبیق داده میشود. در صورت عدم تطابق، گذرنامه مشکوک تلقی شده و بررسی دقیقتر انجام میشود.
🔍 استفاده از نور UV و تجهیزات امنیتی
برخی عناصر امنیتی فقط زیر نور فرابنفش (UV) یا با دستگاههای مخصوص قابل مشاهدهاند. این موارد شامل:
- جوهرهای نامرئی
- طرحهای هولوگرام
- نخهای امنیتی
- چاپ لیزری خاص
جاعلان معمولاً قادر به بازتولید دقیق این عناصر نیستند.
🔍 اتصال به سامانههای اطلاعاتی
شماره گذرنامه در پایگاههای اطلاعاتی داخلی و بینالمللی بررسی میشود. اگر گذرنامه سرقتی یا مفقودی اعلام شده باشد، شخص ممنوع الخروج باشد و یا سابقه تخلف قبلی وجود داشته باشد، سیستم بلافاصله هشدار میدهد.
مجازات جعل پاسپورت و استفاده از پاسپورت جعلی
پس از اثبات جعل گذرنامه، دادگاه بر اساس قوانین تعزیرات و مقررات خاص گذرنامه، نسبت به تعیین مجازات اقدام میکند. شدت مجازات بسته به اینکه مرتکب کارمند دولت باشد یا شخص عادی، و همچنین بسته به اینکه فقط جعل انجام شده یا از سند مجعول استفاده هم شده باشد، متفاوت خواهد بود.
⚖️ مجازات جعل پاسپورت توسط کارمندان و مسئولان دولتی
مجازات جعل پاسپورت توسط کارمندان و مسئولان دولتی طبق مواد ۵۳۲ و ۵۳۳ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) تعیین میشود. اگر کارمند دولت در انجام وظیفه، گذرنامه را جعل یا در مندرجات آن دستکاری کند، به حبس از ۱ تا ۵ سال یا جزای نقدی محکوم میشود و علاوه بر آن، ممکن است با انفصال از خدمت و جبران خسارت نیز مواجه شود. دلیل تشدید مجازات، سوءاستفاده از موقعیت اداری و لطمه به اعتماد عمومی نسبت به اسناد رسمی است.
⚖️ مجازات جعل پاسپورت توسط اشخاص عادی
مجازات جعل پاسپورت توسط اشخاص عادی طبق مواد ۵۳۳ قانون مجازات اسلامی و ماده ۱۵ قانون ورود و اقامت اتباع خارجه تعیین میشود. اگر فردی عادی اقدام به جعل گذرنامه کند (مانند تعویض عکس یا تغییر مشخصات)، به ۶ ماه تا ۳ سال حبس یا جزای نقدی محکوم میشود و موظف به جبران خسارت نیز خواهد بود. در صورت وجود جرایم دیگر مانند خروج غیرقانونی، مجازات تشدید میشود.
⚖️ مجازات استفاده از پاسپورت جعلی با علم به جعلی بودن
مجازات استفاده از پاسپورت جعلی با علم به جعلی بودن بر اساس ماده ۵۳۵ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) تعیین میشود. هر شخصی که با آگاهی از جعلی بودن گذرنامه از آن برای ورود یا خروج از کشور استفاده کند، به همان مجازاتی محکوم میشود که برای جعل سند رسمی پیشبینی شده است؛ یعنی معمولاً ۶ ماه تا ۳ سال حبس یا جزای نقدی، بههمراه الزام به جبران خسارت. در صورت همراه بودن با خروج غیرقانونی یا جرایم دیگر، امکان تشدید مجازات وجود دارد.
🔎 نکته مهم: تعدد جرم
در بسیاری از پروندهها، جعل پاسپورت بهتنهایی مطرح نیست. معمولاً یکی از موارد زیر همزمان اتفاق میافتد:
- خروج غیرقانونی از کشور
- ورود از مرز غیرمجاز
- استفاده از گذرنامه متعلق به دیگری
- تحصیل یا فروش گذرنامه مجعول
در چنین شرایطی، بحث تعدد جرم مطرح میشود و دادگاه ممکن است مجازات اشد را اعمال کند یا مجموع مجازاتها افزایش یابد.
مجازات استفاده از پاسپورت دیگران چیست؟
استفاده از گذرنامه متعلق به دیگری، حتی اگر هیچ تغییری در آن ایجاد نشده باشد، در قانون ایران جرم مستقل محسوب میشود. تفاوتی ندارد این استفاده برای سفر تفریحی، کاری یا زیارتی مانند اربعین باشد؛ صرف استفاده از سند هویتی شخص دیگر برای ورود یا خروج از کشور، عنوان مجرمانه دارد.
📌 حکم قانونی استفاده از گذرنامه متعلق به دیگری
مطابق ماده ۳۸ قانون گذرنامه:
هر کس از گذرنامه یا اسناد در حکم گذرنامه متعلق به دیگری برای ورود به کشور یا خروج از آن استفاده نماید، به حبس از دو ماه تا یک سال محکوم میشود.
بنابراین حتی اگر گذرنامه کاملاً معتبر و واقعی باشد، اما متعلق به شخص استفادهکننده نباشد، جرم محقق شده است.
📌 مجازات استفاده از پاسپورت دیگران در اربعین
مجازات استفاده از پاسپورت دیگران در اربعین مطابق ماده ۳۸ قانون گذرنامه تعیین میشود و تفاوتی با سایر سفرهای خارجی ندارد. هر شخصی که از گذرنامه متعلق به دیگری برای خروج از کشور (حتی برای سفر زیارتی اربعین) استفاده کند، به حبس از دو ماه تا یک سال محکوم میشود.
در صورت کشف در مرز، معمولاً گذرنامه ضبط شده و امکان تشکیل پرونده کیفری وجود دارد. اگر صاحب پاسپورت با علم و رضایت آن را در اختیار فرد گذاشته باشد، ممکن است به عنوان معاون جرم تحت تعقیب قرار گیرد. اما اگر پاسپورت بدون اطلاع یا رضایت مالک استفاده شده باشد، مسئولیت کیفری متوجه او نخواهد بود.
پاسپورت شباهتی چیست و چه مجازاتی دارد؟
اصطلاح «پاسپورت شباهتی» بیشتر در ادبیات مهاجرتی و بین واسطههای غیرقانونی رایج است. این اصطلاح به حالتی گفته میشود که فرد از گذرنامه واقعی شخص دیگری که از نظر چهره یا مشخصات ظاهری به او شباهت دارد استفاده میکند. گرچه ممکن است سند اصلی و معتبر باشد، اما استفادهکننده مالک قانونی آن نیست و همین موضوع، عنوان مجرمانه ایجاد میکند.
📌 پاسپورت شباهتی یعنی چه؟
پاسپورت شباهتی معمولاً شامل این موارد است:
- استفاده از گذرنامه فردی که چهره مشابه دارد؛
- اجاره یا خرید گذرنامه از شخص دیگر؛
- استفاده از گذرنامه گمشده یا سرقتی؛
- گریم یا تغییر ظاهری برای تطبیق با عکس گذرنامه.
در این حالت، ممکن است هیچ جعل فیزیکی روی سند انجام نشده باشد؛ اما استفاده غیرقانونی از سند هویتی دیگری محقق شده است.
📌 مجازات پاسپورت شباهتی در قانون ایران
مجازات پاسپورت شباهتی به این بستگی دارد که چه رفتاری انجام شده باشد. اگر فرد از گذرنامه واقعی شخص دیگری که به او شباهت دارد برای خروج یا ورود به کشور استفاده کند، طبق ماده ۳۸ قانون گذرنامه به حبس از دو ماه تا یک سال محکوم میشود.
در صورتی که برای تطبیق چهره، عکس یا مشخصات گذرنامه دستکاری شده باشد، موضوع مشمول جعل سند رسمی نیز خواهد شد و مجازات میتواند به ۶ ماه تا ۳ سال حبس یا بیشتر افزایش یابد. اگر این اقدام با خروج غیرقانونی از کشور همراه باشد، مواد ۳۴ و ۳۵ قانون گذرنامه نیز قابل اعمال بوده و احتمال تشدید مجازات وجود دارد.
ضبط پاسپورت در مرز؛ چه زمانی اتفاق میافتد و چه پیامدی دارد؟
ضبط پاسپورت در مرز یکی از شایعترین پیامدهای تخلفات مربوط به گذرنامه است. بسیاری از افراد تصور میکنند ضبط گذرنامه صرفاً یک اقدام اداری موقت است، اما در برخی موارد میتواند مقدمه تشکیل پرونده کیفری و حتی ممنوعالخروجی باشد. بنابراین آگاهی از شرایط قانونی ضبط پاسپورت اهمیت زیادی دارد.
📌 در چه مواردی پاسپورت در مرز ضبط میشود؟
مأموران پلیس مهاجرت و گذرنامه در موارد زیر میتوانند گذرنامه را ضبط کنند:
- استفاده از پاسپورت متعلق به شخص دیگر
- کشف جعل یا دستکاری در مشخصات گذرنامه
- ارائه گذرنامه مخدوش یا منقضی
- وجود دستور قضایی یا ممنوعالخروجی
- مغایرت اطلاعات هویتی با سامانههای رسمی
- تلاش برای خروج از مرز غیرمجاز
در این شرایط، مأمور مرزی از خروج جلوگیری کرده و گذرنامه برای بررسی بیشتر توقیف میشود.
📌 آیا ضبط پاسپورت به معنای تشکیل پرونده کیفری است؟
خیر، همیشه ضبط گذرنامه به معنای صدور حکم کیفری نیست؛ اما در مواردی که شائبه جرم وجود داشته باشد (مانند جعل، استفاده از پاسپورت شباهتی یا استفاده از گذرنامه دیگران)، موضوع به مرجع قضایی ارجاع داده میشود.
در این حالت ممکن است پرونده در دادسرا تشکیل شود و فرد برای ادای توضیح احضار گردد، سپس تحقیقات مقدماتی انجام شود و در صورت اثبات جرم، کیفرخواست صادر شود.
📌 روند پیگیری و استرداد پاسپورت ضبطشده
اگر پاسپورت در مرز ضبط شود، دارنده آن باید:
- به اداره گذرنامه محل سکونت مراجعه کند؛
- علت ضبط را بهصورت رسمی استعلام کند تا در فرآید رفع ممنوع الخروجی استفاده شود.
- در صورت وجود پرونده قضایی، به دادسرای مربوطه مراجعه نماید؛
- در صورت نبود منع قانونی، درخواست استرداد گذرنامه دهد.
در مواردی که سوءنیت ثابت نشود یا تخلف خفیف باشد، امکان رفع مشکل و تحویل مجدد گذرنامه وجود دارد. اما در صورت اثبات جرم، گذرنامه ممکن است معدوم شده یا صدور گذرنامه جدید منوط به پایان رسیدگی قضایی گردد.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون جرم جعل پاسپورت و یا استفاده از گذرنامه دیگران مطرح شده است:
❓ در ایام اربعین پاسپورت خودم را به دوستم دادم تا به کربلا برود، اما در مرز متوجه شدند و گذرنامه را ضبط کردند. برای من هم مجازات دارد؟
✅ اگر شما با علم و رضایت، گذرنامه خود را در اختیار دوستتان قرار داده باشید و بدانید که قصد استفاده برای خروج از کشور دارد، ممکن است به عنوان معاون در جرم استفاده از گذرنامه متعلق به دیگری تحت تعقیب قرار بگیرید. طبق ماده ۳۸ قانون گذرنامه، استفاده از پاسپورت دیگران جرم است و در برخی موارد، صاحب گذرنامه نیز در صورت احراز سوءنیت مسئول شناخته میشود. اما اگر بدون اطلاع شما از پاسپورت استفاده شده باشد، مسئولیت کیفری متوجه شما نخواهد بود.
❓ اگر فقط از پاسپورت شباهتی استفاده کرده باشم و هیچ تغییری در آن نداده باشم، باز هم جرم محسوب میشود؟
✅ بله. حتی اگر گذرنامه کاملاً واقعی و بدون دستکاری باشد، صرف استفاده از گذرنامه متعلق به شخص دیگر جرم است. طبق ماده ۳۸ قانون گذرنامه، مجازات آن حبس از دو ماه تا یک سال است. اگر علاوه بر استفاده، دستکاری در عکس یا مشخصات انجام شده باشد، عنوان جعل سند رسمی نیز مطرح میشود و مجازات میتواند شدیدتر باشد.
❓ در فرودگاه پاسپورت جعلی من کشف شد اما هنوز از کشور خارج نشده بودم. آیا باز هم مجازات میشوم؟
✅ بله، در بسیاری از موارد صرف اقدام به استفاده از پاسپورت جعلی میتواند عنوان «استفاده از سند مجعول» داشته باشد، حتی اگر خروج کامل انجام نشده باشد. همچنین در صورت احراز قصد خروج غیرقانونی، امکان تعقیب کیفری وجود دارد. دادگاه با توجه به میزان اقدام انجامشده، سوءنیت و شرایط پرونده درباره مجازات تصمیم میگیرد.