مجازات برگشت زدن چک ضمانتی یکی از پرتکرارترین پرسشهای حقوقی در حوزه دعاوی بانکی و تجاری است. بسیاری از افراد تصور میکنند هر چکی که برگشت بخورد، حتماً با حبس و مجازات کیفری همراه است؛ در حالی که وضعیت چک ضمانتی متفاوت است. بر اساس قانون صدور چک و بهویژه ماده ۱۳ این قانون، چکهایی که بابت تضمین انجام تعهد صادر میشوند، وصف کیفری ندارند.
با این حال، برگشت خوردن این نوع چک بیاثر هم نیست و میتواند پیامدهای حقوقی، ثبتی و بانکی مهمی برای صادرکننده ایجاد کند. در ادامه، بهصورت دقیق و کاربردی، ابعاد قانونی مجازات برگشت زدن چک ضمانتی را بررسی میکنیم.
چک ضمانتی چیست و چه تفاوتی با چک عادی دارد؟
چک ضمانتی یا چک تضمین، چکی است که نه برای پرداخت فوری وجه، بلکه برای تضمین انجام یک تعهد صادر میشود. در بسیاری از قراردادهای اجاره، پیمانکاری، فروش اقساطی یا حتی وامهای بانکی، یکی از طرفین برای ایجاد اطمینان خاطر، چکی را به عنوان وثیقه اجرای تعهد تحویل میدهد. در این نوع چک، اصل بر این است که تا زمانی که تعهد انجام شده، دارنده حق وصول آن را ندارد.
در مقابل، چک عادی یک سند پرداخت است؛ یعنی صادرکننده متعهد میشود در تاریخ مندرج در چک، مبلغ آن را پرداخت کند. بنابراین ماهیت این دو نوع چک از ابتدا با یکدیگر متفاوت است.
⚖️ تفاوت هدف صدور چک ضمانتی و چک عادی
در چک عادی، هدف پرداخت وجه در سررسید است. اما در چک ضمانتی، هدف تضمین انجام یک تعهد قراردادی است؛ مثل:
- تضمین تخلیه ملک در پایان مدت اجاره
- تضمین حسن انجام کار در قرارداد پیمانکاری
- تضمین پرداخت اقساط وام بانکی
- تضمین عدم افشای اطلاعات محرمانه
بنابراین چک ضمانتی تا زمانی که تعهد انجام شده باشد، اصولاً نباید وصول شود.
⚖️ تفاوت در وصف کیفری و امکان شکایت کیفری
مهمترین تفاوت چک ضمانتی و چک عادی در «وصف کیفری» آنهاست. طبق ماده ۱۳ قانون صدور چک اگر در متن چک قید شده باشد که چک بابت تضمین انجام تعهد یا معاملهای صادر شده است، یا در دادگاه ثابت شود که ماهیت چک ضمانتی بوده، این چک قابل تعقیب کیفری نیست.
یعنی برای برگشت خوردن چک ضمانتی، حبس مقرر در ماده ۷ قانون صدور چک اعمال نمیشود. دارنده فقط میتواند از طریق حقوقی یا اجرای ثبت برای مطالبه وجه اقدام کند. در حالی که در چک عادی، اگر شرایط قانونی وجود داشته باشد، دارنده چک میتواند شکایت کیفری مطرح کند و صادرکننده با مجازاتهایی مانند حبس یا محرومیت از دستهچک روبهرو شود.
چرا چک ضمانتی وصف کیفری ندارد؟ (تحلیل ماده ۱۳ قانون صدور چک)
یکی از مهمترین مباحث در بررسی مجازات برگشت زدن چک ضمانتی، تحلیل ماده ۱۳ قانون صدور چک است. بسیاری از اختلافات قضایی دقیقاً از همین نقطه آغاز میشود؛ اینکه آیا چک صادرشده، عادی است یا ضمانتی؟ پاسخ به این پرسش، تعیینکننده وجود یا عدم وجود مسئولیت کیفری برای صادرکننده خواهد بود.
بر اساس ماده ۱۳ قانون صدور چک، اگر چکی بابت تضمین انجام معامله یا تعهد صادر شده باشد، مشمول تعقیب کیفری نخواهد بود. این حکم، یک استثنا بر اصل کیفری بودن صدور چک بلامحل محسوب میشود.
⚖️ متن و فلسفه ماده ۱۳ قانون صدور چک
ماده ۱۳ مقرر میدارد که در مواردی که چک بابت تضمین انجام تعهد یا معاملهای صادر شده باشد، امکان شکایت کیفری وجود ندارد. همچنین اگر چک بابت تضمین یک قرارداد، وام یا تعهد خاص صادر شده باشد، حتی در صورت برگشت خوردن، صادرکننده قابل مجازات حبس نیست.
فلسفه این حکم روشن است، در چک ضمانتی، قصد اولیه پرداخت وجه در تاریخ مشخص وجود ندارد، بلکه هدف، ایجاد تضمین برای اجرای تعهد است. بنابراین قانونگذار چنین چکی را از شمول جرم «صدور چک بلامحل» خارج کرده است.
🔍 اهمیت اثبات ضمانتی بودن چک در دادگاه
نکته بسیار مهم این است که صرف ادعای صادرکننده کافی نیست. اگر در متن چک عبارت «بابت ضمانت» درج نشده باشد، صادرکننده باید در دادگاه ثابت کند که چک برای تضمین صادر شده است. راههای اثبات ماهیت ضمانتی چک:
- ارائه قرارداد اصلی که در آن مشخصات چک ذکر شده باشد
- شهادت شهود
- پیامها یا مکاتبات رسمی بین طرفین
- رسید یا توافقنامه الحاقی
در صورتی که دادگاه ضمانتی بودن چک را نپذیرد، چک ممکن است عادی تلقی شود و آنگاه بحث مسئولیت کیفری مطرح خواهد شد.
مجازات برگشت زدن چک ضمانتی بدون دلیل
مجازات برگشت زدن چک ضمانتی بدون دلیل در صورتی که تعهد موضوع قرارداد انجام شده باشد، میتواند عنوان کیفری داشته باشد. اگر دارنده با علم به انجام تعهد، عمداً چک را برگشت بزند یا وصول کند، این اقدام خیانت در امانت چک محسوب شود. مجازات آن شامل حبس تعزیری (۳ ماه تا ۱ سال و نیم)، رد مال و جبران خسارت است. در صورت نبود سوءنیت، موضوع صرفاً حقوقی خواهد بود.
📌 آیا صرف برگشت زدن جرم است یا باید وصول هم انجام شود؟
نکته مهم این است اگر فقط گواهی عدم پرداخت گرفته شود ولی سوءنیت و مطالبه غیرقانونی وجود نداشته باشد، معمولاً موضوع در قالب دعوای حقوقی بررسی میشود. اما اگر دارنده عمداً و برخلاف قرارداد، برای فشار یا اخذ وجه نامشروع اقدام کند، عنصر سوءنیت کیفری محقق میشود. در این حالت صادرکننده میتواند شکایت کیفری خیانت در امانت مطرح کند؛ دادخواست استرداد چک بدهد و تقاضای خسارت کند.
چه زمانی دارنده حق برگشت زدن چک ضمانتی را دارد؟
چک ضمانتی برخلاف چک عادی، صرفاً یک ابزار پرداخت نیست؛ بلکه وسیلهای برای تضمین اجرای تعهد است. بنابراین دارنده این نوع چک، در هر زمانی و به هر دلیلی حق برگشت زدن آن را ندارد. اصل بر این است که تا زمانی که تعهد موضوع قرارداد انجام شده، چک باید نزد دارنده باقی بماند و قابلیت وصول نداشته باشد.
⚖️ در صورت عدم انجام تعهد اصلی
مهمترین و اصلیترین شرط برگشت زدن چک ضمانتی، عدم اجرای تعهد توسط صادرکننده است. برای مثال:
- مستأجر در موعد مقرر ملک را تخلیه نکرده باشد؛
- پیمانکار تعهدات قراردادی را انجام نداده باشد؛
- وامگیرنده اقساط خود را پرداخت نکرده باشد؛
- متعهد از اجرای تعهد مالی یا غیرمالی خود خودداری کرده باشد.
در چنین مواردی، دارنده میتواند چک را به بانک ارائه کند و در صورت نبود موجودی، گواهی عدم پرداخت بگیرد.
📌 لزوم اثبات عدم انجام تعهد در دادگاه
نکته بسیار مهم این است که بانک هنگام برگشت زدن چک، بررسی نمیکند که تعهد انجام شده یا خیر اما در دادگاه، دارنده باید ثابت کند که تعهد اجرا نشده است. اگر صادرکننده بتواند اثبات کند که تعهد را انجام داده، دعوای دارنده رد میشود و حتی ممکن است موضوع به خیانت در امانت تبدیل شود.
⚖️ وضعیت چک ضمانتی بدون تاریخ
گاهی چک ضمانتی بدون درج تاریخ صادر میشود تا دارنده در صورت تخلف، تاریخ را درج کند. در این حالت:
- درج تاریخ پس از تخلف مانعی ندارد؛
- اما اگر تعهد انجام شده باشد، درج تاریخ و برگشت زدن چک میتواند سوءاستفاده محسوب شود؛
- اثبات این موضوع بر عهده صادرکننده است.
⚠️ اگر تعهد ناقص انجام شده باشد چه میشود؟
اگر بخشی از تعهد انجام شده و بخشی باقی مانده باشد، موضوع پیچیدهتر میشود. در این حالت دادگاه بررسی میکند:
- آیا تخلف اساسی بوده؟
- آیا مبلغ چک متناسب با خسارت است؟
- آیا امکان مطالبه بخشی از وجه وجود دارد؟
بنابراین برگشت زدن چک ضمانتی در چنین شرایطی نیازمند دقت حقوقی است.
مجازات برگشت زدن چک ضمانتی در صورت عدم انجام تعهد
اصلیترین نگرانی صادرکنندگان چک ضمانتی این است که اگر چک آنها برگشت بخورد، آیا با حبس مواجه میشوند یا خیر؟ پاسخ کوتاه این است که در اغلب موارد خیر؛ اما توضیح دقیق آن نیازمند تفکیک میان مسئولیت کیفری و مسئولیت حقوقی است.
قانون صدور چک میان چک عادی و چک صادرشده بابت تضمین، تفاوت قائل شده است. اگر ثابت شود چک بابت ضمانت انجام تعهد صادر شده، مجازات کیفری صدور چک بلامحل شامل حال صادرکننده نخواهد شد؛ اما این به معنای بیاثر بودن برگشت چک نیست.
⚖️ آیا چک ضمانتی حبس دارد؟
طبق ماده ۱۳ قانون صدور چک چکی که بابت تضمین انجام معامله یا تعهد صادر شده باشد، قابل تعقیب کیفری نیست. یعنی صدور حکم حبس به دلیل برگشت خوردن چک ضمانتی ممکن نیست. مجازاتهای مقرر در ماده ۷ قانون صدور چک (حبس و محرومیت از دسته چک) اعمال نمیشود و دارنده فقط میتواند از مسیر حقوقی یا اجرای ثبت اقدام کند.
بنابراین اگر چک ضمانتی واقعاً ضمانتی باشد و این موضوع در دادگاه احراز شود، صادرکننده با مجازات زندان روبهرو نخواهد شد.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون مجازات برگشت زدن چک ضمانتی مطرح شده است:
❓ اگر تعهدم را کامل انجام داده باشم اما طرف مقابل چک ضمانتی را برگشت بزند، چه کار میتوانم بکنم؟
✅ اگر بتوانید ثابت کنید تعهد موضوع قرارداد را به طور کامل انجام دادهاید و چک صرفاً بابت ضمانت صادر شده بوده، میتوانید علیه دارنده شکایت خیانت در امانت مطرح کنید. همچنین حق دارید دادخواست استرداد وجه (در صورت وصول چک) و مطالبه خسارت ثبت نمایید. در چنین شرایطی، اگر سوءنیت دارنده احراز شود، ممکن است به حبس تعزیری و رد مال محکوم شود.
❓ من مستأجر بودم و ملک را بهموقع تخلیه کردم، اما موجر چک ضمانتی تخلیه را برگشت زده؛ آیا این کار قانونی است؟
✅ خیر، اگر تخلیه در موعد مقرر انجام شده و خسارتی وجود نداشته باشد، موجر حق استفاده از چک ضمانتی را ندارد. برگشت زدن چک در این حالت میتواند تخلف حقوقی یا حتی جرم خیانت در امانت باشد. شما میتوانید با ارائه قرارداد اجاره، صورتجلسه تحویل ملک و سایر مدارک، از خود دفاع کرده و تقاضای استرداد چک یا وجه آن را مطرح کنید.
❓ اگر تعهد را انجام نداده باشم، آیا دارنده میتواند فوراً چک ضمانتی را برگشت بزند؟
✅ بله، در صورتی که تعهد قراردادی انجام نشده باشد، دارنده حق دارد چک ضمانتی را به بانک ارائه کرده و در صورت نبود موجودی، گواهی عدم پرداخت دریافت کند. البته برای وصول مبلغ چک، باید در دادگاه اثبات کند که شما به تعهد خود عمل نکردهاید. در این حالت اقدام او قانونی است و جرم محسوب نمیشود.