در کنار داراییهای متداولی مانند ملک، خودرو یا حسابهای بانکی، یکی از داراییهایی که اغلب مورد غفلت قرار میگیرد اما از نگاه قانون مالیاتهای مستقیم اهمیت ویژهای دارد، صندوق امانات بانکی است. بسیاری از افراد در دوران حیات خود، برای حفظ امنیت اموال باارزش مانند طلا، پول نقد، سکه، اسناد و سایر داراییهای مهم، آنها را در صندوقهای امانت بانکها قرار میدهند. اما سوال اینجاست که پس از فوت صاحب صندوق، سرنوشت این اموال چه میشود؟ آیا دولت برای آنها نیز مالیاتی در نظر گرفته است؟ آیا وراث میتوانند به راحتی به محتویات صندوق دسترسی داشته باشند یا باید مراحل قانونی خاصی را طی کنند؟
در این مقاله، بهصورت کامل و کاربردی به موضوع مالیات بر ارث صندوق امانات بانک میپردازیم. تفاوت قانون قبل و بعد از اصلاحیه ۱۳۹۴، نحوه محاسبه نرخ مالیات بر اساس طبقه وراث، شرایط دسترسی به صندوق پس از فوت، اختلافات احتمالی در صندوقهای مشترک و حتی نحوه برخورد بانکها در صورت بلاوارث بودن متوفی، همگی بهصورت مرحلهای و شفاف توضیح داده خواهند شد.
مالیات بر ارث صندوق امانات شامل چه اموالی میشود؟
صندوق امانات بانکی محلی امن برای نگهداری داراییهای ارزشمند افراد است؛ اما از دید قانون مالیاتهای مستقیم، محتویات این صندوقها همانند دیگر اموال متوفی، جزئی از ترکه محسوب شده و مشمول مالیات بر ارث میگردند. بر اساس ماده ۱۷ قانون مالیاتهای مستقیم، تمام اموال متوفی اعم از منقول، غیرمنقول، مطالبات، حقوق مالی و… مشمول مالیات بر ارث هستند. در بند ۳ این ماده، بهطور خاص تأکید شده است که:
«حقالامتیاز، پول نقد، طلا، نقره، جواهرات و هر نوع دارایی مشابهی که در صندوقهای امانات بانکی نگهداری شده، باید بر اساس ارزش روز آنها مالیاتگذاری شود.»
بنابراین از نظر قانونی، تفاوتی بین طلایی که در منزل نگهداری میشده با طلایی که در صندوق امانات بانکی بوده وجود ندارد. با این حال، بهعلت ناشناخته بودن محتوای صندوق تا زمان باز شدن رسمی آن توسط بانک، پرداخت مالیات بر ارث این اقلام نیازمند مراحل خاصی است که در ادامه مقاله توضیح داده خواهد شد.
در صورت فوت صاحب صندوق امانات چه میشود؟
مرگ صاحب صندوق امانات آغازگر فرایندی حقوقی و مالی است که بدون طی آن، امکان دسترسی به محتویات صندوق برای هیچکس حتی با وکالت رسمی وجود نخواهد داشت. بانکها مکلفاند بلافاصله پس از اطلاع از فوت مشتری، اقدامات لازم را انجام دهند تا هم حقوق وراث حفظ شود و هم الزامات قانونی رعایت گردد.
📌 مسدود شدن دسترسی به صندوق پس از فوت
بهمحض اطلاع بانک از فوت دارندهی صندوق، دسترسی به آن بهطور کامل متوقف میشود. حتی اگر متوفی در زمان حیات به شخصی وکالت استفاده از صندوق را داده باشد، این وکالت با فوت، طبق ماده ۶۷۸ قانون مدنی باطل میشود و وکیل دیگر هیچ حقی برای ورود به صندوق ندارد.
بانک موظف است تا زمان تعیین تکلیف قانونی، هیچگونه اجازهای برای دسترسی به محتوای صندوق صادر نکند. این اقدام در راستای حفاظت از حقوق تمامی وراث قانونی انجام میگیرد.
📌 لزوم اخذ گواهی انحصار وراثت برای باز کردن صندوق
وراث برای آنکه بتوانند به عنوان قائممقام قانونی متوفی، صندوق را باز کرده و محتویات آن را تحویل بگیرند، ابتدا باید گواهی انحصار وراثت دریافت کنند. این گواهی از طریق شورای حل اختلاف آخرین اقامتگاه متوفی صادر میشود و اسامی تمامی ورثه قانونی در آن قید میگردد.
بدون این گواهی، بانک مجاز به هیچ اقدامی نیست. حتی اگر فقط یکی از فرزندان یا همسر متوفی مراجعه کند، بانک نیاز به این مدرک دارد تا اطمینان حاصل کند که چه کسانی واقعاً ورثه قانونی هستند.
📌 تشریفات باز کردن صندوق توسط بانک
پس از صدور گواهی انحصار وراثت، مراحل باز کردن صندوق بهصورت رسمی و تحت نظارت انجام میشود. این فرآیند شامل:
- تعیین وقت بازدید با هماهنگی بانک و وراث
- حضور همه وراث یا نماینده قانونی آنها (با وکالت رسمی)
- حضور نماینده بانک
- باز کردن صندوق و تنظیم صورتجلسه رسمی از محتویات
- بایگانی نسخهای از صورتجلسه در بانک و سازمان امور مالیاتی
تا زمانی که مالیات بر ارث محتوای صندوق پرداخت نشود، تحویل فیزیکی داراییها ممکن نیست، مگر در موارد خاص مانند دیه یا اسناد فوری که مشمول معافیت باشند.
📌 طلب بانک از محتویات صندوق
اگر متوفی در زمان حیات خود بدهی بانکی داشته و در مهلت مقرر آن را تسویه نکرده باشد، بانک حق دارد طلب خود را از محل محتویات صندوق برداشت کند. این اقدام نیز باید با هماهنگی اداره امور مالیاتی و پس از اطلاع به وراث انجام گیرد.
مالیات بر ارث صندوق امانات بانک چقدر است؟
=طبق ماده ۱۷ قانون مالیاتهای مستقیم، داراییهایی مانند طلا، پول نقد، ارز، سکه، جواهرات و سایر اقلام با ارزش که در صندوق امانات نگهداری میشوند، جزو ماترک متوفی محسوب شده و برای آنها نرخ مالیات بر اساس طبقه وراث (۱۰٪ تا ۴۰٪) محاسبه خواهد شد
📌 چه اموالی در صندوق مشمول مالیات هستند؟
بر اساس تجربیات عملی و تفسیر قانون، اموال زیر اگر داخل صندوق کشف شود، معمولاً مشمول مالیات بر ارث خواهند بود:
- طلا، سکه، نقره و جواهرات
- پول نقد و ارز خارجی
- چک یا اسناد مالی (قابل انتقال یا غیرقابل انتقال)
- اوراق مشارکت، سهام بورسی یا غیربورسی
- اسناد مالکیت ملک، زمین، خودرو و…
در خصوص اسناد مالکیت یا وصیتنامه که دارایی مستقیم محسوب نمیشوند، ممکن است مالیاتی تعلق نگیرد؛ اما اداره مالیاتی ممکن است این موارد را برای بررسی بیشتر ضبط کند، بهویژه اگر نشاندهنده داراییهای دیگر متوفی باشد.
تفاوت قوانین قبل و بعد از اصلاحیه ۱۳۹۴ در مالیات بر ارث صندوق امانات
قانون مالیاتهای مستقیم در سال ۱۳۹۴ با تغییرات بنیادینی روبرو شد که نحوه محاسبه و پرداخت مالیات بر ارث را بهطور قابل توجهی تغییر داد. این تفاوت بهویژه در مورد داراییهایی مثل محتویات صندوق امانات اهمیت دارد؛ چرا که مستقیماً بر میزان مالیات و ترتیب پرداخت آن اثر میگذارد.
📌 شمول قانون قدیم (فوت قبل از ۱۳۹۵/۰۱/۰۱)
اگر تاریخ فوت متوفی قبل از اول فروردین ۱۳۹۵ باشد، قانون سابق مصوب سال ۱۳۶۶ اجرا میشود. در این قانون:
-
نرخ مالیات بر ارث بر اساس ارزش کل داراییهای متوفی محاسبه میشود.
-
هیچ نرخ جداگانهای برای اموال مختلف (مثل طلا، ملک، خودرو، صندوق امانات و…) وجود ندارد.
-
مالیات بهصورت تجمیعی و پلکانی محاسبه میشود، بهعنوان مثال:
-
دارایی زیر ۵ میلیون تومان → طبقه اول: ۵٪، طبقه سوم: ۳۵٪
-
دارایی بالای ۵۰ میلیون تومان → طبقه اول: ۳۵٪، طبقه سوم: ۶۵٪
-
-
سازمان امور مالیاتی، پرداخت کل مالیات بر همه داراییها را شرط صدور گواهیهای لازم و دسترسی به اموال از جمله صندوق امانات میداند.
📌 نکته مهم: در قانون قدیم، امکان پرداخت جداگانه مالیات صرفاً برای محتویات صندوق امانات وجود ندارد. یعنی اگر بخواهید فقط به طلا یا ارز داخل صندوق دسترسی پیدا کنید، باید ابتدا مالیات کل ماترک را بپردازید.
📌 شمول قانون اصلاحی (فوت از ۱۳۹۵/۰۱/۰۱ به بعد)
در صورتی که فرد پس از تاریخ ۱۳۹۵/۰۱/۰۱ فوت کرده باشد، قانون اصلاحشده اجرا میشود. مهمترین تفاوتها:
-
هر نوع دارایی نرخ مالیاتی جداگانه دارد (ملک، سپرده، خودرو، صندوق امانات و…)
-
محتویات صندوق امانات مانند طلا و ارز، مشمول نرخ:
- ۱۰٪ برای طبقه اول
- ۲۰٪ برای طبقه دوم
- ۴۰٪ برای طبقه سوم
هستند که روش جدید برای تقسیم ارث نیز به همین شکل عمل می کند. وراث میتوانند مالیات هر دارایی را بهصورت جداگانه و فقط در زمان تقسیم یا انتقال همان مال بپردازند. دریافت گواهی انحصار وراثت منوط به پرداخت مالیات نیست؛ بر خلاف قانون قبلی.
📌 نتیجه مهم: در قانون جدید، وراث میتوانند ابتدا گواهی حصر وراثت بگیرند، بعد برای دسترسی به صندوق، فقط مالیات همان بخش از اموال را پرداخت کرده و نیازی به تسویه مالیات کل داراییها ندارند.
صندوق امانات مشترک و آثار مالیاتی آن
در اغلب موارد، صندوق امانات بانکی فقط به نام یک شخص (اجارهکننده اصلی) ثبت میشود و دیگران در صورت داشتن وکالتنامه رسمی، حق دسترسی به صندوق را پیدا میکنند. اما پس از فوت دارنده صندوق، ممکن است افراد دیگر—چه از میان ورثه و چه خارج از آن ادعای شراکت یا مالکیت نسبت به محتویات صندوق داشته باشند. این ادعاها، زمینهساز اختلافات خانوادگی و پیچیدگیهای مالیاتی خواهد شد.
⚖️ ادعای شراکت در محتویات صندوق؛ بار اثبات با مدعی است
اگر شخصی (مثلاً خواهر یا همسر متوفی) مدعی شود بخشی از طلا یا پول داخل صندوق متعلق به او بوده است، قانون چنین ادعایی را به رسمیت میشناسد اما فقط در صورت وجود دلیل و مدرک معتبر. برای مثال:
- فاکتور خرید با نام او
- سند انتقال رسمی
- گواهی انتقال دارایی پیش از فوت
در غیر این صورت، سازمان امور مالیاتی و بانک، تمام محتوای صندوق را متعلق به متوفی فرض کرده و آن را مشمول مالیات بر ارث میدانند.
📌 نکته مهم: اداره مالیاتی اصل را بر تملک ۱۰۰٪ متوفی میگذارد، مگر اینکه افراد دیگر مدارک مکتوب و معتبر مالکیت ارائه دهند. شهادت شفاهی یا ادعاهای خانوادگی، معمولاً پذیرفته نمیشود.
❌ تعارض و اختلاف بین ورثه و شریک زنده
در عمل، بسیاری از اختلافات خانوادگی زمانی رخ میدهد که برخی اعضای خانواده ادعا میکنند بخشی از طلا یا ارز داخل صندوق متعلق به آنهاست، نه به متوفی در حالی که نام صندوق فقط به اسم متوفی ثبت شده و سندی مبنی بر مالکیت دیگران وجود ندارد. در چنین مواردی:
- اداره مالیاتی مالیات بر کل محتویات صندوق را از وراث مطالبه میکند.
- افرادی که ادعای مالکیت دارند باید از طریق دادگاه اقدام کرده و مالکیت خود را اثبات کنند.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون مالیات بر ارث صندوق امانات مطرح شده است:
❓مادرم قبل از فوتش صندوق امانات اجاره کرده بود و همه طلاهای خانوادگی اونجا بود. الان بانک میگه باید مالیات بدیم. حتی طلاهای جهیزیه خواهرمم شامل میشه؟
✅ بله، از نظر اداره مالیات، تمام محتویات صندوق متعلق به متوفی فرض میشود؛ مگر اینکه شما بتوانید مالکیت شخص دیگری را با مدارک رسمی مثل فاکتور یا رسید بانکی اثبات کنید. طلاهایی که برای جهیزیه گذاشته شدهاند اگر فاکتور به اسم خواهر یا انتقال رسمی داشته باشند، ممکن است از مالیات معاف شوند، اما در غیر اینصورت، مشمول مالیات بر ارث خواهند بود.
❓پدرم پارسال فوت شد و داخل صندوقش حدود ۴۰۰ میلیون طلا بود. من و خواهرم تنها وراث هستیم. باید کل این مبلغ رو مالیات بدیم؟
✅ بله، کل ارزش روز طلاها (در زمان بررسی پرونده توسط اداره مالیات) مشمول ۱۰٪ مالیات بر ارث برای طبقه اول وراث (فرزندان) است. یعنی باید ۴۰ میلیون تومان مالیات بپردازید. البته قبل از تحویل طلاها توسط بانک، گواهی انحصار وراثت و رسید پرداخت مالیات به بانک ارائه شود.
❓یکی از عموهام میگه نصف پولهای صندوق پدرم مال خودشه ولی هیچ مدرکی نداره. میتونه مانع تقسیم اموال بشه؟
✅ خیر، صرف ادعا کافی نیست. طبق قانون، اداره مالیات کل محتویات صندوق را متعلق به متوفی فرض میکند، مگر اینکه عموی شما سند یا مدرکی معتبر ارائه دهد. اگر مدعی است که بخشی از اموال متعلق به اوست، باید از طریق دادگاه حقوقی اقدام کرده و مالکیتش را اثبات کند. در غیر این صورت، محتویات صندوق بین وراث قانونی تقسیم میشود.