در بسیاری از دعاوی خانوادگی، یکی از موارد رایج و حساس، دعوای استرداد جهیزیه است؛ دعوایی که بهویژه پس از بروز اختلاف یا شروع فرایند طلاق، از سوی زوجه علیه زوج مطرح میشود. اما در بسیاری از این پروندهها، بهجز ثبت دادخواست، تهیه و ارائه یک لایحه دفاعیه مستند و دقیق از طرف زوجه نقش تعیینکنندهای در اقناع قاضی و احقاق حقوق زن دارد. لایحهای که باید بهروشنی مالکیت زن بر اموال جهیزیه، نحوه ورود آنها به منزل مشترک و رد استدلالهای رایج زوج را توضیح دهد.
در این مقاله، قصد داریم بهصورت کامل و کاربردی، به نقش، ساختار، مستندات و روش نگارش لایحه دفاعیه استرداد جهیزیه از طرف زوجه و زوج بپردازیم تا بتوانیم راهنمایی مطمئن برای زنان، وکلا و مشاوران حقوقی در مواجهه با این نوع از دعاوی ارائه دهیم.
مبانی حقوقی استرداد جهیزیه و جایگاه زوجه در دعوا
جهیزیه مجموعهای از اموال منقول، اعم از لوازم منزل، وسایل زندگی، فرش، ظروف و… است که زوجه یا خانوادهاش، پیش از آغاز زندگی مشترک، تهیه و به خانه زوجین منتقل میکنند. اگرچه قانون مدنی تعریف صریحی از جهیزیه ارائه نکرده، اما بر اساس عرف و رویه قضایی، جهیزیه اموالی است که به قصد کمک به تأسیس زندگی زناشویی در اختیار خانواده قرار گرفته، اما مالکیت آن با زوجه باقی میماند.
معمولاً اثبات تعلق این اموال به زن، از طریق سیاهه جهیزیه، فاکتور خرید، شهادت شهود یا عکس و فیلم ممکن است. همین موضوع، ستون اصلی لایحه دفاعیه از سوی زوجه را شکل میدهد.
⚖️ حق مالکیت زن و نقش زوج در نگهداری جهیزیه
بر اساس ماده ۱۱۱۸ قانون مدنی، زن مستقلاً میتواند در دارایی خود هر تصرفی که بخواهد داشته باشد. بنابراین اموالی که زن به عنوان جهیزیه به خانه شوهر آورده، همچنان تحت مالکیت او باقی میماند و شوهر تنها امین این اموال است؛ نه مالک آن.
زوج مجاز به استفاده متعارف از جهیزیه در جریان زندگی است، اما در صورت مطالبه، مکلف به استرداد عین جهیزیه و در صورت تلف یا نقص، مکلف به پرداخت مثل یا قیمت روز آن خواهد بود، مگر اینکه ثابت شود اموال بهطور طبیعی و بدون تقصیر از بین رفتهاند. در نتیجه، بار اثبات تلف یا استهلاک طبیعی اموال بر عهده زوج است و زن باید بتواند از طریق لایحه دفاعیه، نقش امانی شوهر را بهروشنی یادآور شود و خواستار تحویل یا جبران شود.
مدارک و ادله لازم در لایحه دفاعیه استرداد جهیزیه
در نظام دادرسی ایران، اصل بر «اثبات ادعا توسط مدعی» است. بنابراین در دعوای استرداد جهیزیه نیز، زوجه بهعنوان خواهان باید بتواند با مدارک معتبر و ادله روشن، ادعای مالکیت خود را اثبات کند. یک لایحه دفاعیه مستند و قابل قبول باید حاوی شواهد و قرائنی باشد که قاضی را در احراز حقانیت زوجه قانع کند. در این بخش، مهمترین مدارک و نحوه بهرهگیری از آنها در لایحه بررسی میشود.
📌 سیاهه جهیزیه و اهمیت امضای زوج
سیاهه جهیزیه (فهرست مکتوب اموال جهیزیه)، مهمترین سند زوجه در اثبات دعواست. اگر این سیاهه دارای تاریخ، امضای زوج و توصیف کامل اقلام باشد، در اغلب پروندهها بهعنوان سند قطعی مالکیت زوجه شناخته میشود. در لایحه دفاعیه، زن باید:
- مشخصات سیاهه را با دقت بنویسد (تاریخ، امضا، محتوا)
- در صورت انکار زوج، پیشنهاد ارجاع به کارشناسی خط را مطرح کند
- اگر سیاهه بهدرستی تنظیم نشده یا فاقد امضاست، از دیگر ادله برای اثبات استفاده کند
البته باید بدانید که استرداد جهیزیه بدون سیاهه از روش های دیگر امکان پذیر است.
📌 فاکتورهای خرید، شهادت شهود، عکس و فیلم جهیزیه
در کنار سیاهه، این مدارک میتوانند در لایحه ذکر و به آنها استناد شود:
✅ فاکتورهای خرید
- اگر به نام زوجه یا پدرش صادر شده باشد، نشاندهنده مالکیت زوجه است
- در لایحه میتوان نوشت: «مطابق فاکتور شماره … مورخ … یخچال توسط پدر اینجانب خریداری و به منزل زوجین منتقل شده»
✅ شهادت شهود
- حضور شهود هنگام خرید یا انتقال جهیزیه میتواند به استناد مواد ۱۳۱۵ تا ۱۳۲۰ قانون مدنی، مؤید مالکیت زوجه باشد
- در لایحه باید نام، نسبت، آدرس شهود ذکر و درخواست دعوت ایشان مطرح شود
✅ عکس یا فیلم
- عکسهای روز چیدن جهیزیه یا تصاویر اقلام در منزل زوجین با حضور زوجه، مدرک مؤثر هستند
- در لایحه میتوان اشاره کرد: «ضمناً تصاویر پیوستشده، چیدن جهیزیه را با حضور والدینم نشان میدهد که با تاریخ … همزمان است»
نمونه عملی لایحه دفاعیه استرداد جهیزیه از طرف زوجه
در این بخش، یک نمونه کاربردی از لایحه دفاعیه استرداد جهیزیه از سوی زوجه ارائه میشود. این نمونه براساس اصول حقوقی، ساختار استاندارد و نکات اثباتی تنظیم شده و قابل استفاده یا تطبیق برای اغلب پروندههای مشابه در محاکم خانواده است. شما میتوانید این لایحه را متناسب با مشخصات پرونده و مستندات خود، ویرایش و شخصیسازی کنید.
ریاست محترم شعبه … دادگاه خانواده شهرستان …
با سلام و احترام
موضوع: لایحه دفاعیه در خصوص دعوای استرداد جهیزیه به شماره پرونده …اینجانب، ……………… (زوجه)، در پاسخ به اظهارات و دفاعیات خوانده محترم (زوج)، موارد ذیل را به عنوان لایحه دفاعیه تقدیم حضور آن مقام محترم مینمایم:
۱. بیان سابقه و ورود جهیزیه به منزل مشترک
در تاریخ …………، با آقای ………… (زوج) عقد نکاح دائم منعقد کردم و در آغاز زندگی مشترک، با همکاری خانوادهام، کلیه لوازم مورد نیاز زندگی از جمله یخچال، تلویزیون، سرویس مبلمان، فرش، ظروف آشپزخانه، لوازم برقی و… را تهیه کرده و به منزل مشترک منتقل نمودم. کلیه این اقلام در فهرست سیاهه جهیزیه که پیوست دادخواست تقدیم گردیده، بهوضوح درج شده و به امضای زوج نیز رسیده است.۲. مالکیت اینجانب بر اقلام جهیزیه
مطابق ماده ۱۱۱۸ قانون مدنی، زن مستقلاً حق تصرف در اموال خود را دارد. کلیه اقلام مذکور از محل درآمد شخصی و حمایت مالی خانوادهام تهیه شده است. فاکتورهای خرید برخی از وسایل و عکسهای روز چیدمان جهیزیه در منزل مشترک نیز به پیوست تقدیم میگردد. امضای زوج ذیل سیاهه، دلیل مالکیت قطعی من بر این اموال است.۳. پاسخ به دفاعیات زوج
ادعای خوانده مبنی بر استهلاک یا فقدان برخی اقلام، قابل قبول نیست؛ چراکه بخش عمده جهیزیه همچنان در منزل زوج باقی است. در خصوص اقلامی که تلف شده یا توسط زوج بهصورت یکجانبه مورد استفاده قرار گرفته یا منتقل شدهاند، با استناد به اصول امانت، ایشان در برابر آنها ضامن میباشند.در صورتی که زوج مدعی است برخی اقلام را خود خریداری کردهاند، اثبات این موضوع بر عهده ایشان است. صرف ادعا بدون فاکتور، سند بانکی یا شهود معتبر، فاقد اثر قانونی است.
۴. درخواست تأمین خواسته
با توجه به احتمال انتقال یا فروش اموال موضوع دعوا از سوی خوانده، تقاضای صدور قرار تأمین خواسته جهت توقیف جهیزیه موجود در منزل ایشان را دارم.۵. درخواست کارشناسی
در خصوص ارزش اقلام موجود و مستهلک، همچنین تعیین اقلامی که هنوز در منزل زوج قرار دارند، تقاضای جلب نظر کارشناس رسمی دادگستری دارم.درخواست: با عنایت به موارد فوق، با استناد به مواد ۱۱۱۸ قانون مدنی، ۱۹۷ قانون آیین دادرسی مدنی و اصول مسلم حقوقی از جمله اصل امانت، از آن مقام محترم تقاضا دارم:
۱. حکم به استرداد عین جهیزیه موضوع سیاهه پیوست،
۲. و در مورد اقلام تلفشده، حکم به پرداخت قیمت روز آنها با جلب نظر کارشناس،
۳. و نیز صدور قرار تأمین خواسته تا زمان صدور حکم قطعی صادر فرمایید.با احترام
امضا
تاریخ
نمونه لایحه دفاعیه استرداد جهیزیه از طرف زوج
ریاست محترم شعبه … دادگاه خانواده شهرستان …
با سلام و احترام
موضوع: لایحه دفاعیه در پاسخ به دادخواست استرداد جهیزیه
شماره پرونده: …………. / وقت رسیدگی: ………….اینجانب آقای ……………..، خوانده پرونده حاضر، در پاسخ به دادخواست استرداد جهیزیه تقدیمی از سوی خانم ……………..، خواهان پرونده، موارد زیر را جهت استحضار و صدور رأی شایسته تقدیم میدارم:
۱. استهلاک و زوال طبیعی جهیزیه طی سالهای زندگی مشترک
جهیزیه مورد ادعای خواهان، مربوط به آغاز زندگی مشترک در سال ……….. بوده و با گذشت بیش از ……….. سال از این تاریخ، بخش عمده وسایل مذکور در سیاهه جهیزیه، به طور کامل مستهلک شدهاند. بسیاری از این اقلام به دلیل استفاده مداوم و طبیعی در طول زندگی، یا دچار نقص فنی شدهاند یا اساساً وجود خارجی ندارند.
بهعنوان نمونه:
تلویزیون ذکرشده در سال ……….. سوخته و بلااستفاده شده است.
سرویس چینی و ظروف آشپزخانه طی سالها دچار شکستگی و نقصان شدهاند.
اجاق گاز قدیمی از کار افتاده و جایگزین آن توسط اینجانب خریداری گردید.
بر اساس اصول فقهی و حقوقی، امینی که بدون تقصیر و در استفاده متعارف باعث از بین رفتن مال شود، ضامن نیست؛ ازاینرو، مسئولیتی برای استرداد یا پرداخت وجه این اقلام متوجه اینجانب نیست.
۲. بخشی از اموال مورد ادعا توسط اینجانب (زوج) تهیه شدهاند
در فهرست ارائهشده توسط خواهان، اقلامی ذکر گردیده که نهتنها توسط ایشان تهیه نشده، بلکه بهصراحت از محل درآمد و هزینه شخصی اینجانب در طول زندگی مشترک خریداری شدهاند.
از جمله:
چرخ گوشت، مایکروفر، جاروبرقی و بخشی از سرویس خواب که بعد از ازدواج تهیه شده و فاکتورهای آن موجود است.
لذا این اموال، جزء جهیزیه زوجه محسوب نمیشوند و مالکیت آنها متعلق به اینجانب است.
۳. سیاهه جهیزیه بدون امضای اینجانب و فاقد اعتبار است
سیاههای که توسط زوجه ارائه شده، نه در زمان آغاز زندگی مشترک تنظیم شده و نه حاوی امضای بنده به عنوان تحویلگیرنده وسایل است. این سیاهه، مدتی پس از بروز اختلافات زناشویی و یکطرفه تهیه شده و از حیث حقوقی فاقد اعتبار اثباتی است.
در صورت ادعای زوجه مبنی بر امضای بنده، تقاضای ارجاع به کارشناسی خط و امضاء برای بررسی اصالت امضا را دارم.
۴. خروج بخشی از اقلام توسط زوجه پیش از طرح دعوا
پیش از ثبت دادخواست فعلی، زوجه محترمه با در دست داشتن کلید منزل و بدون حضور اینجانب، بخشی از وسایل را از منزل مشترک خارج نمودهاند. شهادت مدیر ساختمان، نگهبان و دوربینهای مدار بسته، مؤید این ادعاست. این اقلام در حال حاضر در ید خواهان قرار دارد، لذا تقاضای استرداد مجدد آنها فاقد وجاهت است.
۵. ادعای زوجه در خصوص وجه نقد یا هدایای نقدی فاقد دلیل است
در دادخواست اشارهای غیرمستند به دریافت وجه نقد از سوی پدر زوجه شده است که اولاً اساساً خلاف واقع بوده و ثانیاً در فرض صحت نیز این وجوه بههیچوجه در زمره جهیزیه قرار نمیگیرد و موضوع آن خارج از خواسته دعوای حاضر است.
نتیجهگیری و درخواست
با عنایت به مراتب فوق، مستنداً به ماده ۱۹۷ قانون آیین دادرسی مدنی و اصل برائت، از آن مقام محترم تقاضا مینمایم:
صدور حکم بر رد دعوای خواهان نسبت به اقلام مستهلک، اقلام متعلق به اینجانب و اقلامی که زوجه قبلاً از منزل خارج کردهاند.
در صورت ضرورت، تقاضای جلب نظر کارشناس رسمی دادگستری برای ارزیابی وضعیت اقلام باقیمانده، میزان استهلاک، و تعیین مالکیت واقعی.
صدور حکم به برائت ذمه اینجانب از استرداد اموال فاقد شرایط جهیزیه.
با تقدیم احترام
نام و نام خانوادگی زوج
امضاء
تاریخ