در نظام حقوق کیفری اسلام، مجازات قصاص یکی از مهمترین و بحثبرانگیزترین موضوعاتی است که هم در حوزه فقه و هم در قانون، جایگاه ویژهای دارد. یکی از پرسشهای مهم در این زمینه، وضعیت قصاص مسلمان در برابر کافر است؛ بهویژه در مواردی که فرد مسلمان مرتکب جنایت عمدی علیه یک فرد غیرمسلمان شود. آیا در چنین شرایطی، امکان قصاص وجود دارد؟ یا تفاوت در دین، مانع اجرای حکم قصاص میشود؟
پاسخ به این سوال، نیازمند بررسی دقیق مبانی فقهی، شرعی و قانونی است. ماده ۳۱۰ قانون مجازات اسلامی، ضمن برشمردن انواع کافران (ذمی، مستأمن، معاهد و غیر ذمی)، شرایط خاصی را برای امکان یا عدم امکان قصاص تعیین کرده است. از سوی دیگر، در فقه امامیه، نظرات مختلفی درباره جواز یا عدم جواز قصاص مسلمان در برابر کافر وجود دارد که برخی بر نفی آن و برخی بر جواز آن، با شرایطی خاص تأکید کردهاند.
در این مقاله، به تفصیل این مسئله را از منظر فقه اسلامی و قانون مجازات بررسی خواهیم کرد و به سوالاتی مانند اینکه «اگر یک مسلمان، یک مسیحی یا یهودی را بکشد، حکم آن چیست؟» یا «قصاص در مورد قتل کافر غیر ذمی چگونه اعمال میشود؟» پاسخ میدهیم.
قصاص چیست و در چه مواردی اعمال میشود؟
قصاص، یکی از مهمترین و قدیمیترین مجازاتهای اسلامی است که در واکنش به جنایات عمدی بر جان یا اعضای بدن افراد، اعمال میشود. این مجازات، علاوهبر قانون مجازات اسلامی، ریشه در قرآن کریم، سنت و فقه امامیه دارد و هدف آن، برقراری عدالت، بازدارندگی، و تأمین امنیت اجتماعی است.
بر اساس ماده ۱۶ قانون مجازات اسلامی، قصاص بهعنوان «مجازات اصلی جنایات عمدی بر نفس، اعضا و منافع» تعریف شده است. این مجازات، در برابر قتل عمد یا جراحتهای عمدی که بر بدن دیگری وارد میشود، بهکار میرود و در صورت تحقق شرایط قانونی، شخص مرتکب، با همان آسیبی که وارد کرده، مجازات خواهد شد.
📌 انواع قصاص: نفس و عضو
قصاص در قانون به دو دستهی کلی تقسیم میشود:
- قصاص نفس: یعنی اعدام فردی که به عمد، دیگری را کشته است.
- قصاص عضو: به معنای وارد کردن همان آسیب به عضوی از بدن مجرم که به قربانی وارد شده؛ مانند بریدن انگشت، چشم، گوش و…
در صورتی که امکان اجرای دقیق و برابر آسیب واردشده وجود نداشته باشد، قصاص به دیه تبدیل میشود.
📝 شرطهای اصلی تحقق قصاص در فقه و قانون
مطابق ماده ۳۰۱ قانون مجازات اسلامی، شرایط زیر برای اجرای قصاص الزامی است:
- مرتکب قتل، پدر یا جد پدری مقتول نباشد (فتل خانوادگی).
- مجنیعلیه (قربانی) عاقل باشد.
- مجنیعلیه با مرتکب در دین مساوی باشد.
همچنین طبق تبصره همان ماده، اگر مقتول مسلمان باشد، مسلمان نبودن مرتکب مانع از قصاص نمیشود. اما اگر مرتکب مسلمان باشد و مقتول کافر، مسئله تغییر میکند و باید تفاوتهای شرعی و قانونی آن بررسی شود.
آیا مسلمان در برابر کافر قصاص میشود؟
بر اساس ماده ۳۰۱، برای تحقق شرایط قصاص قاتل، یکی از شروط اساسی، برابری در دین میان قاتل و مقتول است. اگر مقتول مسلمان باشد، حتی اگر مرتکب، غیرمسلمان باشد، قصاص اجرا میشود؛ اما اگر مقتول، غیرمسلمان باشد، صرفاً در مواردی خاص میتوان مرتکب مسلمان را قصاص کرد. تبصره ماده ۳۰۱ صراحتاً میگوید:
«چنانچه مجنیعلیه، مسلمان باشد، مسلمان نبودن مرتکب مانع قصاص نیست.»
اما درباره غیرمسلمان بودن مجنی علیه، این تبصره ساکت است و موضوع در ماده ۳۱۰ ادامه مییابد.
📝 تفاوت در دین و اثر آن بر اجرای قصاص
شرط برابری در دین به این معناست که قصاص، فقط زمانی اعمال میشود که دین قاتل و مقتول یکی باشد. به همین دلیل، اگر مسلمان مرتکب قتل یک کافر شود، در ظاهر اولیه امکان قصاص وجود ندارد. اما این حکم استثنائاتی دارد که در ادامه روشنتر میشود.
🔍 بررسی مواردی که قصاص مسلمان منتفی میشود
بر اساس برداشت مشهور از فقه امامیه و صراحت ماده ۳۱۰، اگر مقتول از نوع کافر غیر ذمی، غیر معاهد و غیر مستأمن باشد، مسلمان به قصاص محکوم نخواهد شد. در این حالت، حتی دیه نیز منتفی است و فقط تعزیر ممکن است اجرا شود.
اما اگر مقتول، از اقسام ذمی، مستأمن یا معاهد باشد، قصاص مسلمان قابل اجرا است و قانون، این مورد را به رسمیت شناخته است.
کافر ذمی، مستأمن و معاهد چه کسانی هستند؟
برای درک بهتر امکان اجرای قصاص مسلمان در برابر کافر، باید بدانیم کافرها در فقه اسلامی و قانون مجازات اسلامی به چند دسته تقسیم میشوند. چرا که حقوق کیفری، میان اقسام مختلف کفار تفاوت قائل شده و بر اساس این تفاوتها، در مورد امکان قصاص تصمیمگیری میکند.
⚖️ کافر ذمی کیست؟
ذمی کسی است که اهل کتاب (مسیحی، یهودی، زرتشتی یا صابئی) بوده و با دولت اسلامی عقد ذمه بسته است. طبق این قرارداد، دولت اسلامی امنیت جانی، مالی و عرضی او را در برابر پرداخت جزیه تضمین میکند. این افراد، شهروندان تحتالحمایه در سرزمین اسلامی محسوب میشوند.
📌 فقه اسلامی برای ذمیها حقوق کامل شهروندی قائل شده و در صورت ارتکاب جنایت عمدی علیه آنها توسط مسلمان، قصاص و حتی دیه را نیز جایز میداند.
⚖️ کافر مستأمن به چه معناست؟
مستأمن به کافری گفته میشود که بدون قصد دشمنی یا جنگ، با اجازه یا قرارداد موقت، وارد سرزمین اسلامی شده است؛ مثلاً برای تجارت، سفر، درمان یا حتی سفارت. این افراد با اذن ورود موقت، از امنیت برخوردار میشوند و تعرض به جان و مال آنها، ممنوع است.
✅ قتل مستأمن توسط مسلمان، در قانون مجازات اسلامی جرم تلقی شده و در مواردی میتواند منجر به قصاص شود.
⚖️ کافر معاهد کیست؟
معاهد کافری است که با مسلمانان پیمان صلح و عدم تعرض امضا کرده است. این معاهدات ممکن است سیاسی، تجاری یا امنیتی باشند. بهعبارتی دیگر، کافر معاهد، شخصی است که با حکومت اسلامی همپیمان است و دشمنی با اسلام ندارد.
📝 تعرض به جان، مال یا حیثیت معاهد نیز ممنوع است و در صورت قتل عمدی معاهد توسط مسلمان، قصاص طبق شرایط خاص، قابل اجرا خواهد بود.
در نتیجه، اگر فرد مسلمان، مرتکب جنایت عمدی علیه کافر غیر ذمی، غیر مستأمن و غیر معاهد شود، قصاص ثابت نمیشود. اما در مورد کافرهای ذمی، مستأمن یا معاهد، مجازات قصاص قابل اعمال است.
قانون مجازات اسلامی و ماده ۳۱۰: قصاص مسلمان در برابر کافر
در کنار دیدگاههای فقهی، قانونگذار جمهوری اسلامی ایران نیز در قانون مجازات اسلامی به موضوع قصاص میان مسلمان و کافر پرداخته است. مهمترین ماده قانونی در این زمینه، ماده ۳۱۰ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ است که بهطور خاص، جنایت مسلمان بر کافر و بالعکس را بررسی میکند.
✅ مفاد ماده ۳۱۰ قانون مجازات اسلامی
ماده ۳۱۰ بهصراحت اعلام میدارد:
«هرگاه غیر مسلمان، مرتکب جنایت عمدی بر مسلمان، ذمی، مستأمن و معاهد شود، حق قصاص ثابت است. در این امر، تفاوتی میان ادیان، فرقهها و گرایشهای فکری نیست.»
به این ترتیب، اگر یک غیر مسلمان مرتکب قتل یا جنایت عمدی علیه یکی از افراد دارای حمایت قانونی (اعم از مسلمان یا غیرمسلمان همپیمان) شود، قصاص اجرا خواهد شد.
در ادامه ماده آمده است:
«اگر مسلمان، ذمی، مستأمن و معاهد، بر غیر مسلمانی که ذمی، مستأمن و معاهد نیست، جنایتی وارد کند، قصاص نمیشود و به مجازات تعزیری محکوم میگردد.»
یعنی در صورتی که فرد مقتول، از اقسام دارای حمایت (ذمی، معاهد، مستأمن) نباشد، نهتنها قصاص اجرا نمیشود، بلکه حتی دیه نیز تعلق نمیگیرد و تنها مجازات تعزیری اعمال خواهد شد.
📌 بررسی تبصرههای ماده ۳۱۰
تبصره اول:
«غیر مسلمانانی که ذمی، مستأمن و معاهد نیستند و تابعیت ایران را دارند یا تابعیت کشورهای خارجی را دارند و با رعایت قوانین و مقررات وارد کشور شدهاند، در حکم مستأمن میباشند.»
این تبصره، دیدگاه قانونگذار را بهسمت حمایت گستردهتری از جان افراد غیرمسلمان سوق میدهد. یعنی حتی اگر فردی معاهد یا ذمی رسمی نباشد، صرف رعایت قوانین و ورود قانونی به ایران، حمایت قانونی مشابه مستأمن خواهد داشت.
تبصره دوم:
«اگر مجنیعلیه غیر مسلمان باشد و مرتکب پیش از اجرای قصاص مسلمان شود، قصاص ساقط و علاوه بر پرداخت دیه، به مجازات تعزیری محکوم میشود.»
📌 در این مورد، تغییر دین مرتکب از غیر مسلمان به مسلمان، موجب سقوط قصاص میشود. اما مسئولیت او با پرداخت دیه و تعزیر باقی میماند.
⚖️ جمعبندی دیدگاه قانونی
- اگر مسلمان، مرتکب قتل کافر ذمی، معاهد یا مستأمن شود → قصاص اجرا میشود.
- اگر کافر غیر ذمی، غیر معاهد، غیر مستأمن باشد → قصاص و دیه منتفی است، فقط تعزیر اعمال میشود.
- اگر کافر، مرتکب قتل مسلمان یا افراد تحت حمایت شود → قصاص ثابت است.
حکم شرعی قصاص مسلمان در برابر کافر در فقه امامیه
یکی از مهمترین مباحث در فقه جزایی اسلام، تعیین موضع شریعت نسبت به اجرای قصاص مسلمان در برابر کافر است. در این زمینه، اختلافنظرهای فقهی قابل توجهی وجود دارد و نمیتوان به یک نظر واحد بسنده کرد. با این حال، بررسی دیدگاههای مطرحشده در فقه امامیه، ما را در درک مبانی قانونگذاری امروز ایران یاری میدهد.
✅ دیدگاه مشهور فقهای شیعه: عدم قصاص مسلمان در برابر کافر
بسیاری از فقهای امامیه بر این باورند که مسلمان در برابر کافر قصاص نمیشود، حتی اگر قتل عمدی باشد؛ مگر در مواردی خاص مانند تکرار قتل اهل ذمه. این گروه از فقها به آیهی مشهور “لَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا” (سوره نساء، آیه ۱۴۱) استناد میکنند و معتقدند:
📌 «خداوند هرگز برای کافران، بر مؤمنان سلطه و راهی قرار نداده است.»
از این آیه نتیجه میگیرند که اجرای قصاص مسلمان در برابر کافر، بهنوعی سلطه کافر بر مسلمان تلقی میشود و با روح شریعت اسلامی سازگار نیست.
⚖️ نظریه شیخ صدوق: جواز قصاص مسلمان در برابر کافر ذمی
در مقابل، شیخ صدوق از فقهای بزرگ شیعه، نظری متفاوت دارد. او معتقد است:
✅ اگر مسلمان مرتکب قتل یک کافر ذمی شود، در صورتی که شرایط لازم موجود باشد، قصاص جایز است.
دیدگاه شیخ صدوق بر اصل عدالت و آیات قرآن کریم استوار است و وی استدلال میکند که جان کافر ذمی، بهعنوان یک شهروند قانونی، حرمت دارد و تجاوز به آن، حتی از سوی مسلمان، نباید بیپاسخ بماند.
📚 تحلیل روایات متعارض و آیات قرآن
در منابع روایی، دو دسته روایت وجود دارد:
- ✅ روایاتی که بر عدم قصاص مسلمان در برابر کافر دلالت دارند؛ مگر اینکه مسلمان به تکرار قتل کافر ذمی عادت کرده باشد.
- ✅ روایاتی که به صورت مطلق، قصاص مسلمان در برابر قتل کافر ذمی را جایز میدانند.
بنا به تحلیلهای انجامشده در پژوهشهای فقهی، دسته دوم روایات – که موافق با دیدگاه شیخ صدوق هستند – از نظر سند و دلالت قویتر ارزیابی شدهاند.
از طرفی، آیاتی همچون:
-
“وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیِّهِ سُلْطَانًا” (اسراء، ۳۱)
-
“مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَیْرِ نَفْسٍ… فَکَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعًا” (مائده، ۳۲)
نیز مؤید اصل احترام به جان انسانها، بدون توجه به دین آنها هستند.
📝 کلام امام علی (ع) در نهجالبلاغه
در نامه ۵۳ نهجالبلاغه، امام علی (ع) میفرمایند:
“ظلم به کافری که در صدد آزار مسلمانان نیست، حرام است.”
این بیان، نشاندهندهی لزوم رعایت حرمت جان و مال حتی برای غیر مسلمانان بیضرر است و نشان میدهد که از منظر عدالت اسلامی، تعرض بدون دلیل به جان غیر مسلمان نیز محکوم است.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیارمون قصاص مسلمان در برابر غیر مسلمان مطرح شده است:
❓ اگر یک مسلمان، یک مسیحی را به عمد بکشد، آیا قصاص میشود؟
✅ اگر آن مسیحی، از شهروندان کشور بوده و ذمی محسوب شود یا دارای وضعیت قانونی مستأمن یا معاهد باشد، آنگاه بله، امکان اجرای قصاص وجود دارد. اما اگر فرد مسیحی، نه ذمی باشد، نه معاهد و نه مستأمن (مثلاً بهصورت غیرقانونی وارد کشور شده باشد یا در جنگ با کشور اسلامی باشد)، قصاص منتفی است و فقط مجازات تعزیری یا دیه اجرا خواهد شد.
❓ من در یک پرونده دیدم که یک مسلمان متهم به قتل یک تبعه خارجی بود ولی قصاص نشد. چرا؟
✅ ممکن است آن تبعه خارجی، در رده کافر غیر مستأمن یا غیر معاهد قرار گرفته باشد؛ یعنی طبق قانون، در دسته افراد فاقد حمایت رسمی از نظام اسلامی قرار داشته و در نتیجه، شرط اجرای قصاص فراهم نبوده است. البته اگر آن فرد با مجوز قانونی وارد کشور شده بود، در حکم مستأمن بود و قصاص قابل اعمال میبود. بنابراین، تفاوت در وضعیت حقوقی مقتول، سرنوشت پرونده را تغییر میدهد.
❓ اگر فرد مسلمان مرتکب قتل یک یهودی یا مسیحی شود، و سابقه دشمنی هم نداشته باشد، آیا قصاص اجرا میشود؟
✅ بله، اگر مقتول جزو اهل ذمه بوده باشد و بهعنوان یک شهروند قانونی با دولت اسلامی عهد ذمه بسته باشد (یا تابعیت ایرانی داشته باشد)، قصاص ثابت است. در چنین شرایطی، تفاوت در دین مانع اجرای حکم نیست و قانون مجازات اسلامی، مانند ماده ۳۱۰، اجازه قصاص را میدهد. همچنین اگر قاتل سابقهی تکرار این نوع جرائم را داشته باشد، مجازات شدیدتری نیز برای او در نظر گرفته میشود.