در فرآیند رسیدگی به جرائم، گاهی مواقع شاهد هستیم که هیچیک از دلایل سنتی مانند اقرار، شهادت یا علم قاضی برای اثبات جرم وجود ندارد. در این شرایط، قانونگذار ابزار ویژهای را پیشبینی کرده بهنام «قسامه». قسامه نوعی سوگند جمعی است که در جرائم خاص مانند قتل یا ضرب و جرح، میتواند نقش تعیینکنندهای در صدور حکم داشته باشد. اما این ابزار اثبات چگونه، در چه مواردی و با چه شرایطی قابل اجراست؟
در این مقاله بهطور کامل به چیستی قسامه، شرایط آن، تفاوتش با سوگند عادی، نحوه اجرای آن در دادگاه و کاربرد آن در جرایم جانی و ضرب و جرح میپردازیم.
قسامه چیست؟
قسامه یکی از روشهای خاص اثبات جرم در نظام کیفری ایران است که بهعنوان آخرین راهحل در غیاب دلایل قوی مانند اقرار، شهادت یا علم قاضی بهکار میرود. این شیوه ویژه در پروندههایی استفاده میشود که با وجود قرائن و شواهد، هنوز علم قاضی حاصل نشده، اما ظن قوی نسبت به وقوع جرم وجود دارد.
📌 تعریف قانونی قسامه در قانون مجازات اسلامی
مطابق ماده ۱۶۰ قانون مجازات اسلامی، قسامه یکی از پنج دلیل اثبات جرم است که در کنار اقرار، شهادت، علم قاضی و سوگند قرار میگیرد. مواد ۳۱۲ تا ۳۴۶ قانون نیز بهصورت جزئی به ضوابط و تشریفات آن پرداختهاند. در این مواد، قسامه بهعنوان نوع خاصی از سوگند معرفی شده که در شرایط لوث (ظن قاضی به ارتکاب جرم) قابل اجراست. قسامه معمولاً توسط خویشاوندان ذکور مدعی یا متهم اجرا میشود.
📌 جایگاه قسامه در میان ادله اثبات جرم
برخلاف اقرار و شهادت که از دلایل اولیه و قوی به شمار میروند، قسامه تنها زمانی مطرح میشود که سایر دلایل موجود نباشد یا کفایت نکنند. قانونگذار این ابزار را بهعنوان آخرین راهحل در موارد قتل، ضرب و جرح یا جنایات مادون نفس طراحی کرده است. این ویژگی قسامه را به ابزاری استثنایی تبدیل میکند که اجرای آن نیازمند شرایط خاص و نصاب دقیق است.
شرایط اجرای قسامه چه می باشد؟
قسامه فقط در شرایط خاصی قابل اجراست؛ یعنی نمیتوان در هر دعوای کیفری به آن استناد کرد. این روش اثبات جرم، تنها زمانی مطرح میشود که قرائنی وجود داشته باشد که موجب ظن قاضی شود اما برای صدور حکم کافی نباشد. این حالت، در اصطلاح حقوقی «لوث» نام دارد و اساس قسامه بر آن استوار است.
📌 مفهوم لوث و نقش آن در شروع قسامه
لوث به معنای وجود قرائن و اماراتی است که موجب ظن قاضی به ارتکاب جرم توسط متهم میشود، بدون اینکه دلیل قطعی مانند شهادت یا اقرار وجود داشته باشد. بهطور مثال، اگر جنازهای پیدا شود و فردی با لباس خون آلود در کنار آن باشد، این وضعیت میتواند مصداق لوث تلقی شود. در این حالت، قاضی میتواند اجازه اقامه قسامه را صادر کند.
📌 شرایط کلی اجرای قسامه
برای اینکه قسامه قابلیت اجرا داشته باشد، باید این شرایط محقق شود:
- موضوع دعوا باید از جنس جنایات باشد؛ یعنی قتل یا صدمات بدنی. قسامه در جرائم حدی یا تعزیری مانند سرقت یا زنا قابل اجرا نیست.
- ادلهی قوی دیگری وجود نداشته باشد. اگر شهادت شهود یا علم قاضی حاصل شود، دیگر نیازی به قسامه نیست.
- لوث احراز شده باشد؛ یعنی قاضی احتمال وقوع جرم از سوی متهم را بدهد اما علم پیدا نکند.
📌 اوصاف قسمخورندگان در قسامه
در قسامه، معمولاً خویشاوندان ذکور نسبی طرفین دعوا باید قسم یاد کنند. در مورد مدعی (شاکی)، اگر بخواهد قسامه اقامه کند باید بستگان مرد خود را به دادگاه بیاورد تا بر مجرم بودن متهم قسم بخورند. اگر شاکی زن باشد، خودش میتواند قسم بخورد ولی تکرار قسم توسط یک نفر در قتل جایز نیست. در مقابل، اگر متهم قصد اجرای قسامه برای تبرئه داشته باشد، در صورت نبود بستگان، خودش میتواند با تکرار قسم، از اتهام مبرا شود.
قسمخورنده باید دارای شرایط زیر باشد:
- بالغ، عاقل و مختار باشد؛
- از نظر فقهی اهل قسم خوردن باشد؛
- به موضوع قسم، آگاهی اجمالی داشته باشد.
فرق قسامه و سوگند
قسامه و سوگند هر دو از ادله اثبات دعوا هستند، اما در نظام حقوقی ایران تفاوتهای مهمی میان آنها وجود دارد. بسیاری از افراد تصور میکنند قسامه همان سوگند است، درحالیکه قسامه شکلی خاص، استثنایی و محدود به جرایم جانی است؛ در مقابل، سوگند میتواند در بسیاری از دعاوی حقوقی و کیفری مطرح شود.
📌 تفاوت در قلمرو کاربرد
سوگند در دعاوی مدنی و کیفری کاربرد دارد و ممکن است برای اثبات یا رد ادعا درباره مالکیت، دین، اجاره، ضرب، توهین و… مورد استفاده قرار گیرد. اما قسامه، منحصراً در جرایم جانی شامل قتل، ضرب و جرح، جراحات و صدمات بدنی کاربرد دارد. بهعلاوه، قسامه فقط زمانی مطرح میشود که لوث وجود داشته باشد.
📌 تفاوت در تعداد قسم و اشخاص قسمخورنده
در سوگند عادی، معمولاً یک نفر (مدعی یا منکر) به تشخیص دادگاه، قسم میخورد. ولی در قسامه، چندین نفر باید سوگند یاد کنند و تعداد قسمها بر اساس نوع جرم مشخص شده است:
- در قتل عمد: ۵۰ قسم توسط بستگان مرد شاکی
- در قتل غیر عمد: ۲۵ قسم
- در جراحات بدنی: از ۱ تا ۶ قسم، بسته به شدت جراحت
همچنین در قسامه، بستگان مرد باید قسم بخورند؛ ولی در سوگند عادی، خود فرد (اعم از زن یا مرد) قسم میخورد.
📌 تفاوت در جایگاه اثباتی
سوگند، بسته به نوع دعوا، میتواند دلیل اصلی یا مکمل محسوب شود البته به شرطی که آن دعوا قابل اثبات با سوگند باشد. مثلاً در دعاوی مدنی اگر خواهان دلیل نداشته باشد، میتواند سوگند را به خوانده رد کند. در مقابل، قسامه جایگزین سایر ادله است و در صورتی به آن متوسل میشوند که اقرار، شهادت یا علم قاضی وجود نداشته باشد. در سلسلهمراتب ادله کیفری، قسامه در مرحلهی آخر قرار دارد.
نحوه اجرای قسامه در دادگاه
اجرای قسامه در دادگاه یک فرآیند دقیق، رسمی و تابع شرایط قانونی خاص است. برخلاف تصور عمومی، قاضی نمیتواند بدون مقدمه یا صرف شکایت یکی از طرفین، دستور قسامه بدهد. ابتدا باید احراز شود که شرایط قسامه وجود دارد، از جمله «لوث» و فقدان سایر دلایل اثباتی. سپس نوبت به دعوت از شاکی یا متهم برای اقامه قسامه میرسد.
در آغاز، قاضی پس از بررسی قرائن موجود در پرونده، باید به این نتیجه برسد که احتمال ارتکاب جرم از سوی متهم وجود دارد، اما دلیل قطعی در دست نیست. این وضعیت «لوث» نام دارد. اگر قاضی وجود لوث را احراز کند، پرونده وارد مرحله قسامه میشود.
📌 ترتیب مطالبه دلیل و انتخاب شاکی
طبق ماده ۳۱۷ قانون مجازات اسلامی، در صورت احراز لوث، ابتدا از متهم خواسته میشود که دلیلی بر بیگناهی خود ارائه دهد. اگر دلیلی ارائه کرد و قاضی آن را بپذیرد، تبرئه میشود. در غیر این صورت، شاکی دو راه دارد:
- خودش قسامه را اقامه کند
- از متهم بخواهد که برای دفاع از خود قسامه اجرا کند
📌 نحوه اجرای قسامه و نصاب قسمها
شاکی یا متهم (بسته به مورد) باید با حضور در دادگاه، خویشاوندان ذکور نسبی خود را معرفی کند تا آنان سوگند یاد کنند. سوگندها باید مطابق نصاب قانونی باشد. در صورتی که شخص به تعداد مورد نیاز بستگان نداشته باشد، در جنایات مادون نفس میتواند قسمها را خودش تکرار کند. اما در قتل، تکرار قسم بهتنهایی مجاز نیست و باید افراد متعدد حضور داشته باشند.
📌 عدم اقامه قسامه و آثار آن
اگر شاکی از اقامه قسامه خودداری کند یا نخواهد از متهم درخواست قسامه نماید، در قتل عمدی، متهم با اخذ تأمین آزاد میشود و در قتل غیرعمد یا ضرب و جرح، بدون تأمین. اما شاکی میتواند ظرف ۳ ماه قسامه را اقامه کند یا مطالبه نماید. اگر متهم نیز قسامه را اجرا نکند، به پرداخت دیه محکوم میشود ولی حکم قصاص صادر نخواهد شد.
📌 تشریفات و اعتبار سوگندها
تمام سوگندها باید نزد قاضی ادا شود. قسمخورندگان باید عاقل، بالغ، قاصد و مختار باشند. حضور همه قسمخورندگان در یک جلسه لازم نیست، اما همگی باید شرایط قانونی را داشته باشند. اگر بعداً مشخص شود که قسمها باطل بوده یا سوگندها خلاف واقع گفته شدهاند، حکم دادگاه باطل میشود و امکان اعاده دادرسی وجود دارد.
قسامه در ضرب و جرح و جنایات مادون نفس
برخلاف تصور عموم، قسامه فقط مخصوص پروندههای قتل نیست، بلکه در جنایات مادون نفس نیز قابل استفاده است؛ یعنی در مواردی که آسیب به عضو، منفعت، یا بخشی از بدن وارد شده، ولی منجر به مرگ نشده است. در این موارد نیز اگر لوث وجود داشته باشد، قاضی میتواند اجازه اقامه قسامه را صادر کند.
📌 شرایط توسل به قسامه در صدمات بدنی
برای اینکه در پرونده ضرب و جرح امکان اجرای قسامه وجود داشته باشد، باید شرایط زیر فراهم باشد:
- جنایت از نوع صدمه بدنی عمدی یا غیرعمدی باشد؛
- سایر دلایل مانند شهادت یا اقرار موجود نباشد؛
- لوث (ظن قاضی) به وقوع جرم یا انتساب آن به متهم وجود داشته باشد.
در این شرایط، شاکی میتواند با استناد به قسامه، ضرب و جرح را اثبات کند و دیه یا ارش مطالبه کند.
📌 نصاب سوگند در جنایت بر اعضا و منافع
بر اساس ماده ۴۵۶ قانون مجازات اسلامی، تعداد قسمهای لازم برای اثبات جنایت بر اعضا بسته به میزان دیه تعیین میشود:
-
در جنایتی با دیه کامل: ۶ قسم
-
پنجششم دیه: ۵ قسم
-
دوسوم دیه: ۴ قسم
-
یکدوم دیه: ۳ قسم
-
یکسوم دیه: ۲ قسم
-
یکششم دیه یا کمتر: ۱ قسم
در این نوع پروندهها، برخلاف قتل، تکرار قسم توسط یک نفر مجاز است. یعنی اگر شاکی اقوام ذکور کافی نداشته باشد، خودش میتواند قسمها را تا رسیدن به نصاب لازم تکرار کند.
📌 اثر قسامه در اثبات دیه و ارش در ضرب و جرح
در جنایات مادون نفس، قسامه فقط میتواند اثباتکننده دیه یا ارش باشد و امکان صدور حکم قصاص عضو یا تعزیر از طریق قسامه وجود ندارد. مثلاً اگر کسی مدعی باشد که توسط دیگری دچار شکستگی استخوان شده، ولی شاهد ندارد، میتواند با اجرای قسامه حکم به پرداخت دیه بگیرد، ولی درخواست قصاص عضو از این طریق پذیرفته نمیشود.
آثار حقوقی و رویهای حکم مبتنی بر قسامه
حکمی که بر پایه قسامه صادر میشود، مانند سایر احکام قضایی دارای آثار و تبعات حقوقی مشخص است. اما از آنجا که قسامه برخلاف سایر دلایل اثبات دعوا، بر پایه ظن قاضی و سوگند بستگان بنا شده است، قانونگذار برای این احکام ویژگیها و محدودیتهایی خاص در نظر گرفته است.
📌 تبرئه یا محکومیت متهم بر اساس قسامه
اگر شاکی اقامه قسامه کند و بهدرستی نصاب لازم را تکمیل کند، قاضی میتواند حکم به محکومیت متهم صادر کند؛ خواه قصاص باشد (در قتل) یا دیه و ارش (در جنایات دیگر). بالعکس، اگر متهم اقامه قسامه کند و آن را تکمیل نماید، دادگاه حکم برائت او را صادر خواهد کرد.
اما اگر هیچیک از طرفین قسامه اقامه نکنند، دادگاه نمیتواند حکم به قصاص یا دیه بدهد و متهم در جنایات عمدی با اخذ تأمین و در غیر عمد بدون تأمین آزاد میشود.
📌 پرداخت دیه بهجای قصاص در صورت نکول متهم
اگر متهم از اجرای قسامه خودداری کند و شاکی نیز حاضر به اقامه قسامه نباشد، بر اساس ماده ۳۱۹ قانون مجازات اسلامی، حکم به پرداخت دیه صادر میشود؛ اما قصاص منتفی است. نکته مهم اینکه نکول متهم از قسامه بهتنهایی دلیل اثبات قتل عمد یا جرح عمدی نیست.
📌 امکان اعاده دادرسی پس از اجرای قسامه
بر اساس ماده ۳۴۶ قانون مجازات اسلامی، اگر پس از صدور حکم مشخص شود که:
-
قسمخورندگان دروغ گفتهاند،
-
سوگند آنها بدون علم بوده،
-
یا خودشان از سوگند عدول کردهاند،
این موارد موجب بطلان قسامه و از جهات اعاده دادرسی خواهد بود. در این حالت، پرونده از ابتدا مورد رسیدگی مجدد قرار میگیرد. رأی وحدت رویه دیوان عالی کشور نیز بر همین موضوع تأکید کرده و اثبات بطلان سوگند را برای اعاده دادرسی کافی دانسته است.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون قسامه مطرح شده است:
❓ من در یک درگیری خیابانی، از ناحیه صورت آسیب دیدم ولی شاهدی ندارم. فقط قرائنی وجود داره که طرف مقابل ضربه زده. میتونم با قسامه ازش دیه بگیرم؟
✅ بله، در صورتی که قرائنی مانند فیلم دوربین، حضور طرف مقابل در صحنه، یا گزارش پلیس وجود داشته باشه که موجب لوث (یعنی ظن قاضی به ارتکاب جرم) بشه، شما میتونید از دادگاه تقاضای اقامه قسامه کنید. اگر نصاب قسامه متناسب با میزان دیه رعایت بشه (مثلاً برای دیه کامل ۶ قسم)، میتونید بدون نیاز به شاهد، دیه بگیرید.
❓ برادرم متهم به قتل شده ولی هیچ شاهدی وجود نداره. قاضی گفته باید قسامه اقامه کنیم، ولی ما ۵۰ نفر فامیل مرد نداریم. باید چی کار کنیم؟
✅ در مورد قتل عمد، طبق قانون باید ۵۰ مرد از بستگان نسبی شاکی قسم بخورن و تکرار قسم توسط یک نفر مجاز نیست. اگر این نصاب تکمیل نشه، قسامه ناقص تلقی میشه و اثبات قتل ممکن نیست. شما میتونید از دادگاه بخواید که متهم (برادرتون) برای تبرئه خودش قسامه اقامه کنه. در صورتی که اون هم نتونه، فقط به پرداخت دیه محکوم میشه، نه قصاص.
❓ متهمی که با قسامه تبرئه شده، بعداً یکی از قسمخورندهها اعتراف کرده که دروغ گفته. آیا میتونیم دوباره محاکمهش کنیم؟
✅ بله. طبق ماده ۳۴۶ قانون مجازات اسلامی، اگر بعد از صدور حکم، معلوم بشه که قسمها خلاف واقع یا بدون علم بوده یا یکی از قسمخورندگان از قسمش عدول کنه، این از جهات اعاده دادرسی هست. یعنی میتونید درخواست بازنگری در پرونده بدید و دادگاه موظفه مجدداً به موضوع رسیدگی کنه.