در نظام دادرسی کیفری ایران، قرارهای تأمین ابزارهایی هستند برای تضمین حضور متهم در مراحل دادرسی و جلوگیری از فرار یا تبانی. یکی از این قرارها، «قرار التزام به حضور» است که شدت آن از قرارهایی مانند کفالت یا بازداشت کمتر است و بسته به شرایط میتواند با قول شرف یا تعیین وجه مالی صادر شود.
قرار التزام به حضور به معنای متعهد شدن متهم برای شرکت در جلسات دادرسی است. این قرار پس از تفهیم اتهام و در صورت وجود دلایل کافی علیه متهم، توسط بازپرس صادر میشود تا هم روند رسیدگی تسریع یابد و هم حقوق بزهدیده محفوظ بماند. قانونگذار در ماده ۲۱۷ قانون آیین دادرسی کیفری، انواع مختلفی از قرارهای تأمین را برشمرده که «التزام به حضور» یکی از سبکترین آنهاست.
برخلاف قرار کفالت یا وثیقه که نیاز به معرفی شخص ثالث یا سپردن مال دارد، در التزام به حضور، فرد متهم شخصاً خود را متعهد به حضور در مرجع قضایی مینماید. این قرار در دو حالت صادر میشود: با قول شرف و با تعیین وجه التزام. هر یک از این دو نوع، سازوکار و ضمانت اجرای خاص خود را دارند که در ادامه مقاله به تفصیل بررسی میشود.
قرار التزام به حضور با قول شرف چیست؟
قرار التزام به حضور با قول شرف سادهترین و کمهزینهترین نوع از قرارهای تأمین کیفری است که در جرائم سبک، بدون سابقه قبلی متهم، و در صورت عدم نگرانی از فرار یا تبانی صادر میشود. این قرار هیچگونه ضمانت اجرای مالی ندارد و صرفاً بر پایه اعتماد به شخصیت و صداقت متهم استوار است.
⚖️ تعریف قانونی و کاربرد
طبق بند «الف» ماده ۲۱۷ قانون آیین دادرسی کیفری، «التزام به حضور با قول شرف» اولین نوع از قرارهای دهگانه تأمین کیفری است. در این نوع قرار، متهم تعهد میدهد که هرگاه مقام قضایی او را احضار کند، بیدرنگ حاضر شود. در اینجا هیچ پولی به عنوان ضمانت سپرده نمیشود و متهم صرفاً با قول شرف خود ملزم به حضور است.
این نوع تأمین معمولاً در موارد زیر صادر میشود:
- جرم ارتکابی در زمره جرایم کماهمیت یا غیرخشونتآمیز است؛
- متهم سابقه کیفری ندارد و از نظر شخصیت، اجتماعی قابل اطمینان است؛
- دلایل اتهام ضعیف بوده یا احتمال محکومیت پایین است؛
- خطر فرار یا تبانی وجود ندارد یا بسیار کم است.
❌ فقدان ضمانت اجرایی مالی
مهمترین ویژگی این قرار، عدم وجود ضمانت اجرای مالی یا بازداشت است. یعنی اگر متهم بعدها در جلسات حاضر نشد، نمیتوان بهصورت مستقیم وجهی از او دریافت کرد یا بدون قرار جدید او را بازداشت کرد.
با این حال، در صورت عدم پایبندی به قول شرف یا اگر متهم از قبول این قرار امتناع کند، قاضی موظف است قرار را تشدید کرده و به «التزام با وجه التزام» تغییر دهد.
📌 نمونه سناریوی قضایی برای درک بهتر
فرض کنید فردی در دعوای ضرب و جرح جزئی به کلانتری احضار شده و پرونده برای بررسی بیشتر به دادسرا ارجاع میشود. بازپرس پس از بررسی اولیه، متوجه میشود که متهم سابقه کیفری ندارد، با شاکی صلح کرده و احتمال فرار او نیز بسیار پایین است. در این حالت، بازپرس میتواند با اعتماد به صداقت فرد، قرار التزام به حضور با قول شرف صادر کند. اگر متهم در جلسات بعدی شرکت نکند، قاضی به صورت قانونی قرار را به وجه التزام یا حتی کفالت تبدیل خواهد کرد.
قرار التزام به حضور متهم با تعیین وجه التزام چیست؟
در بین انواع قرارهای تأمین کیفری، «قرار التزام به حضور با تعیین وجه التزام» یکی از شیوههای نسبتاً خفیف اما دارای ضمانت اجرای مالی است که برای اطمینان از حضور بهموقع متهم در مراحل دادرسی صادر میشود. این قرار زمانی صادر میشود که مقام قضایی تشخیص دهد اعتماد صرف به قول شرف کافی نیست و باید پشتوانهای مالی برای تعهد متهم در نظر گرفت.
📌 تعریف و سازوکار قانونی
مطابق بند «ب» ماده ۲۱۷ قانون آیین دادرسی کیفری، التزام به حضور با تعیین وجه التزام، تعهدی است که شخص متهم بهصورت مستقیم و بدون دخالت ثالث میپذیرد. طبق این قرار، متهم متعهد میشود هر زمان که مقام قضایی او را احضار کند، در موعد مقرر حاضر شود؛ و اگر بدون عذر موجه از حضور خودداری کند، مبلغی که به عنوان «وجه التزام» تعیین شده، به دستور دادستان اخذ و به نفع دولت ضبط میشود.
نکته مهم این است که در مرحله صدور این قرار، وجهی دریافت نمیشود. بلکه متهم فقط متعهد به پرداخت وجه در صورت تخلف میگردد؛ در نتیجه، برخلاف وثیقه یا کفالت، در ابتدا پول یا مال به دادگاه تحویل داده نمیشود.
⚖️ شرایط صدور قرار التزام با وجه التزام
صدور این نوع قرار منوط به شرایطی است که در عمل توسط بازپرس یا دادیار احراز میشود:
- وجود دلایل کافی برای توجه اتهام
- تناسب قرار با نوع جرم و وضعیت شخص متهم
- احراز توانایی مالی متهم (ملائت) برای پرداخت وجه در صورت تخلف
اگر متهم معسر باشد یا نتواند ضمانت مالی بدهد، صدور این قرار بیفایده است؛ بنابراین قاضی باید از توان مالی متهم اطمینان حاصل کند. طبق ماده ۲۱۹، حتی باید توجه شود که مبلغ وجه التزام در هیچ حالتی از میزان خسارت وارد شده به بزهدیده کمتر نباشد.
📜 دو مرحله در روند صدور قرار
صدور این قرار معمولاً دو مرحلهای است:
- صدور قرار التزام با وجه التزام: قاضی مبلغ مشخصی تعیین میکند و متهم تعهد میدهد در صورت عدم حضور، مبلغ را بپردازد.
- صدور قرار قبولی التزام: پس از آنکه متهم تعهد را پذیرفت و امضا کرد، این مرحله ثبت میشود و اعتبار قانونی پیدا میکند.
در صورتی که متهم از پذیرش این قرار امتناع کند، قاضی میتواند قرار را به کفالت یا وثیقه و حتی بازداشت موقت تبدیل نماید. (تبصره ۱ ماده ۲۱۷)
💰 تفاوت با قرار کفالت
گرچه هر دو قرار نوعی تعهد مالی هستند، اما تفاوت اصلی در این است که در التزام با وجه التزام، متهم شخصاً تعهد پرداخت میدهد اما در کفالت، شخص ثالثی (کفیل) متعهد میشود متهم را حاضر کند یا در صورت عدم حضور، مبلغ مشخصی را بپردازد.
📝 مثال عملی: در خصوص اتهام آقای/خانم… دایر بر…، نظر به نوع اتهام، سابقه متهم، ضرورت دسترسی در فرآیند دادرسی و پیشگیری از فرار، مستنداً به بند (ب) ماده ۲۱۷ قانون آیین دادرسی کیفری، قرار التزام به حضور با تعیین وجه التزام به مبلغ… ریال صادر و به متهم ابلاغ گردید.
شرایط صدور قرار التزام به حضور و احراز ملائت متهم
بر اساس ماده ۲۱۷ قانون آیین دادرسی کیفری، قاضی مکلف است که هنگام صدور قرار تأمین، قرار را متناسب با اهمیت جرم، دلایل موجود، سوابق متهم و وضعیت شخصی او صادر کند. این اصل بهویژه در مورد قرارهای سبکتر مانند التزام با وجه التزام اهمیت بالایی دارد؛ چرا که عدم تناسب میتواند موجب نقض حقوق متهم یا از بین رفتن کارایی قرار شود.
📌 شرایط صدور قرار التزام با وجه التزام:
برای اینکه بازپرس یا دادیار بتواند چنین قراری صادر کند، باید شرایط زیر احراز شود:
- دلایل کافی برای توجه اتهام وجود داشته باشد.
- امکان فرار، تبانی یا مخفی شدن متهم پایین باشد.
- جرم ارتکابی در ردهی جرائم کمتا متوسط باشد (نه سنگین).
- شخص متهم فاقد سابقه مؤثر کیفری باشد.
- ملائت متهم (توانایی مالی) برای پرداخت وجه التزام در صورت تخلف محرز باشد.
💰 ملائت متهم؛ شرط اساسی و مغفول
ملائت یعنی توان مالی شخص برای انجام تعهد. طبق ماده ۲۱۹ قانون آیین دادرسی کیفری، اگر متهم توان مالی برای پرداخت وجه التزام نداشته باشد، نمیتوان این نوع قرار را برایش صادر کرد. بنابراین بازپرس موظف است قبل از صدور قرار، وضعیت مالی متهم را بررسی و احراز کند.
این بررسی میتواند شامل:
- اظهارات متهم درباره داراییهایش،
- اطلاعات ثبتی و بانکی،
- سابقه شغلی یا بیمهای،
- یا اطلاعات رسمی دیگر باشد.
اگر ملائت احراز نشود، صدور این قرار میتواند موجب صدور اعتراض یا نقض آن در مرحله تجدیدنظر شود.
⚠️ ضمانت اجرای فقدان شرایط
در صورتی که شرایط فوق مهیا نباشد و بازپرس برخلاف آنها قرار صادر کند، متهم یا وکیلش میتواند با استناد به ماده ۲۳۷ قانون آیین دادرسی کیفری، نسبت به قرار صادره اعتراض کند و خواستار تخفیف یا تبدیل آن شود.
ضمانت اجرای عدم حضور متهم و نقش دادستان در اجرای وجه التزام
مطابق ماده ۲۲۱ قانون آیین دادرسی کیفری، اگر متهمی که به موجب قرار التزام به حضور با تعیین وجه التزام آزاد شده است، در وقت مقرر بدون عذر موجه در مرجع قضایی حاضر نشود، دادستان میتواند وجه التزام تعیینشده را از اموال او وصول نماید.
این اقدام شامل مراحل زیر است:
- تهیه گزارش عدم حضور متهم از سوی دفتر شعبه.
- ارسال گزارش به دادستان برای اقدام قانونی.
- صدور دستور ضبط وجه التزام از سوی دادستان.
- اجرای دستور از طریق اجرای احکام کیفری، شامل توقیف حساب، اموال منقول یا غیرمنقول متهم.
🧾 استرداد وجه التزام در صورت حضور بعدی
در برخی موارد، متهم با تأخیر یا با عذر موجه در مراحل دادرسی حاضر میشود. در این حالت، چنانچه غیبت او توجیه قانونی داشته باشد، ممکن است وجه التزام به او مسترد گردد یا از ضبط آن صرفنظر شود. تشخیص این موضوع با مقام صادرکننده قرار یا دادستان است و ممکن است نیاز به ارائه مدارک پزشکی، مستندات سفر یا دلایل مشابه داشته باشد.
📌 تشدید قرار در صورت تکرار غیبت
اگر متهم پس از صدور قرار وجه التزام چندین بار بدون دلیل موجه از حضور خودداری کند، مقام قضایی ممکن است:
- قرار را به کفالت یا وثیقه تشدید کند؛
- در صورت احتمال فرار، مستقیماً قرار بازداشت موقت صادر نماید.
همچنین چنین مواردی ممکن است در ارزیابی شخصیت متهم توسط دادگاه مؤثر باشد و در تصمیمگیری درباره صدور حکم نهایی تأثیر منفی بگذارد.
نحوه اعتراض به قرار التزام به حضور و تبدیل آن به قرار دیگر
هرچند قرار التزام به حضور از خفیفترین قرارهای تأمین کیفری محسوب میشود، اما در برخی موارد، متهم یا وکیل او ممکن است به نوع قرار صادرشده، مبلغ تعیینشده در وجه التزام، یا حتی اصل صدور آن اعتراض داشته باشند. آشنایی با روند اعتراض و تقاضای تبدیل این قرار، از حقوق مهم متهمان در فرآیند دادرسی است.
⚖️ آیا قرار التزام به حضور قابل اعتراض است؟
بر اساس ماده ۲۴۷ قانون آیین دادرسی کیفری، تمام قرارهای تأمین، از جمله التزام به حضور، قابل اعتراض در مرجع بالاتر هستند. بنابراین اگر متهم نسبت به:
- اصل صدور قرار،
- مبلغ وجه التزام،
- یا شرایط تعیین آن
اعتراض داشته باشد، میتواند ظرف ۱۰ روز از تاریخ ابلاغ، اعتراض خود را تسلیم کند.
📝 مرجع رسیدگی به اعتراض
- اگر قرار توسط بازپرس صادر شده باشد، اعتراض در دادستانی و دادگاه کیفری دو قابل بررسی است.
- اگر قرار توسط دادگاه صادر شده باشد، مرجع اعتراض، دادگاه تجدیدنظر استان خواهد بود.
📌 شرایط تقاضای تبدیل قرار
متهم یا وکیل او میتوانند درخواست تبدیل قرار را به قرار سبکتر یا مناسبتر بدهند، مثلاً:
- تبدیل قرار وجه التزام به قول شرف (در صورت احراز شرایط اعتماد).
- کاهش مبلغ وجه التزام به دلیل عدم ملائت.
- تبدیل به کفالت یا وثیقه در صورتی که حضور متهم به دلایلی سخت شده باشد.
دادگاه در صورت تشخیص توجیه منطقی، میتواند قرار را تعدیل یا تغییر دهد.
✅ نکته مهم: نقش وکیل در اعتراض
وکیل میتواند با ارائه دلایلی مانند:
- کهولت سن متهم،
- بیماری،
- فقدان درآمد یا دارایی کافی،
درخواست تعدیل مبلغ یا تغییر نوع قرار را مطرح کند و برای حفظ حقوق موکل اقدام کند. در بسیاری از موارد، با ارائه مدارک مستند، دادگاه نسبت به کاهش یا تغییر قرار موافقت کرده است.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون قرار التزام به حضور مطرح شده است:
❓اگر متهم بعد از صدور قرار التزام به حضور، به جلسه دادگاه نیاید، چه اتفاقی میافتد؟
✅ اگر متهم بدون عذر موجه در زمان مقرر در مرجع قضایی حاضر نشود، مقام قضایی میتواند وجه التزام تعیینشده را از اموال او وصول کند. معمولاً ابتدا گزارش عدم حضور تنظیم میشود، سپس دادستان دستور اجرای وجه التزام را صادر میکند. در صورت تکرار غیبت، ممکن است قرار به نوع سنگینتری مانند وثیقه یا بازداشت تبدیل شود.
❓آیا میتوان به مبلغ وجه التزام تعیینشده اعتراض کرد؟ چون برای من خیلی سنگین است.
✅ بله، شما یا وکیلتان میتوانید ظرف ۱۰ روز از زمان ابلاغ قرار، به مبلغ تعیینشده اعتراض کنید. اگر بتوانید با مدارک معتبر نشان دهید که توان مالی برای پرداخت وجه ندارید (مثلاً فیش حقوقی، گواهی عدم دارایی، بیماری یا کهولت سن)، دادگاه ممکن است مبلغ را کاهش داده یا حتی قرار را به نوع دیگری مانند قول شرف تبدیل کند.
❓قاضی برای پدرم که بازنشسته است و بیماری قلبی دارد، قرار التزام با وجه بالا صادر کرده؛ میتوانیم درخواست تغییر بدهیم؟
✅ بله، در چنین شرایطی حتماً میتوانید با استناد به وضعیت جسمی و سن بالا، از دادگاه درخواست تبدیل یا کاهش مبلغ قرار را بدهید. اگر مدارک پزشکی، کارت بازنشستگی و سایر مستندات را ضمیمه کنید، احتمال زیادی وجود دارد که قاضی با تعدیل قرار یا تبدیل آن به قول شرف یا کفالت موافقت کند.