در سالهای اخیر، یکی از مهمترین دغدغههای بیمهشدگان، مسئله انتقال و تجمیع سوابق بیمهای میان صندوقهای مختلف بازنشستگی بوده است. افرادی که سابقه کاری در بخشهای گوناگون دولتی و خصوصی داشتهاند، معمولاً با چند صندوق مختلف بیمهای در ارتباط بودهاند و همین باعث شده روند بازنشستگی یا دریافت مستمری برایشان با مشکل روبهرو شود.
به همین دلیل، در سال ۱۴۰۲ مجلس شورای اسلامی با تصویب «قانون نقلوانتقال سوابق بیمه و تجمیع سوابق بازنشستگی»، تلاش کرد تا مسیر قانونی سادهتری برای انتقال سوابق بین صندوقها و محاسبه مجموع سابقه برای دریافت مستمری بازنشستگی طراحی شود. این قانون که جایگزین قوانین قدیمیتر شد، با ایجاد مفاهیمی چون «مستمری جمع»، گام مهمی در جهت تسهیل بازنشستگی افراد با سابقه بیمهای پراکنده برداشت.
در این مقاله، با بررسی دقیق این قانون، شرایط، مراحل، مدارک، چالشها و راهحلهای انتقال سوابق بیمهای از جمله در سازمان تأمین اجتماعی و صندوق بازنشستگی کشوری را مرور خواهیم کرد تا بیمهشدگان بتوانند آگاهانهتر تصمیم بگیرند.
قانون تجمیع سوابق بیمه چیست و چه اهدافی را دنبال میکند؟
قانون تجمیع سوابق بیمهای یکی از تحولات مهم در حوزه بیمه و بازنشستگی است که در سال ۱۴۰۲ تصویب و به اجرا درآمد. هدف این قانون، یکپارچهسازی و قابلانتقال کردن سوابق بیمهای افراد بین صندوقهای مختلف بازنشستگی است؛ موضوعی که پیشتر موجب سردرگمی و تضییع حقوق بیمهشدگان میشد. این قانون به صراحت اعلام میکند که هر فردی که در طول دوران کاریاش عضو چند صندوق مختلف بوده است، میتواند سوابق خود را منتقل کند یا بدون انتقال، از مزایای تجمیعی برای دریافت مستمری بهرهمند شود.
📌 مبنای قانونی «قانون تجمیع سوابق بیمه» و صندوقهای مشمول
مبنای این قانون، اصل ۱۳۸ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و ماده ۸ قانون نقلوانتقال سوابق بیمه یا کسور بازنشستگی است که در تاریخ ۱۳ اردیبهشت ۱۴۰۲ به تصویب شورای نگهبان رسیده و اجرایی شده است.
این قانون جایگزین مقررات قدیمی نظیر قانون سال ۱۳۶۵ و آییننامه تعدیل نیروی انسانی سال ۱۳۶۶ شده و هدف آن، تسهیل در بازنشستگی و رفع تبعیض بین افراد با سابقه کاری متنوع است.
از جمله صندوقهایی که تحت شمول این قانون قرار میگیرند میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- سازمان تأمین اجتماعی؛
- صندوق بازنشستگی کشوری؛
- صندوق بازنشستگی لشکری؛
- صندوق بازنشستگی نفت، بانکها و سایر صندوقهای دستگاههای دولتی و خصوصی؛
- صندوق بیمه اجتماعی روستاییان و عشایر.
اما لازم به ذکر است که برخی صندوقها مانند نیروهای مسلح و وزارت اطلاعات در برخی از مفاد این قانون استثنا شدهاند.
🔍 تفاوت تجمیع سوابق بیمه با انتقال سوابق بیمه
در نگاه اول ممکن است تجمیع و انتقال بهعنوان یک فرآیند تلقی شوند، اما این دو مفهوم کاملاً با هم متفاوتاند:
- انتقال سوابق بیمه یعنی انتقال واقعی سابقه فرد از یک صندوق به صندوق دیگر و لحاظ شدن آن در محاسبات بازنشستگی صندوق مقصد است.
- تجمیع سوابق (مستمری جمع) به معنای باقی ماندن سوابق در صندوقهای مختلف ولی محاسبه مجموع آنها برای احراز شرایط بازنشستگی است؛ در این حالت، هر صندوق به نسبت سالهایی که فرد نزد آن حق بیمه پرداخت کرده، سهمی از مستمری پرداخت میکند.
در واقع تجمیع، راهکاری است برای افرادی که نمیخواهند یا نمیتوانند سوابق خود را منتقل کنند، اما تمایل دارند مجموع سوابق کاریشان در همه صندوقها برای بازنشستگی لحاظ شود.
شرایط و مشمولان قانون تجمیع سوابق بیمه و انتقال سوابق
یکی از مهمترین گامها برای استفاده از قانون تجمیع یا انتقال سوابق بیمه ای در بین صندوق ها، شناخت دقیق شرایط مشمولان و افراد غیرمشمول است. این مرحله تعیین میکند که آیا شما میتوانید از این قانون بهرهمند شوید یا خیر، و چه محدودیتهایی ممکن است در مسیر شما وجود داشته باشد.
📌 چه کسانی میتوانند سوابق بیمه خود را منتقل یا تجمیع کنند؟
بر اساس ماده ۲ قانون تجمیع سوابق و آییننامه اجرایی آن، افرادی که تحت شرایط زیر قرار دارند، میتوانند درخواست انتقال یا تجمیع سوابق بیمه خود را ثبت کنند:
-
تغییر صندوق به دلیل تغییر محل خدمت یا اشتغال
-
افرادی که از یک دستگاه دولتی به دستگاهی دیگر منتقل شدهاند و صندوق بیمهای آنها نیز تغییر کرده است.
-
-
پایان رابطه استخدامی با صندوق مبدأ
-
شامل افراد اخراجشده، بازخرید شده، منفصل از خدمت یا بازنشسته نشدهای که دیگر رابطهای با کارفرمای قبلی ندارند.
-
-
تبدیل وضعیت استخدامی
-
افرادی که وضعیت استخدامیشان از شرکتی به قراردادی، پیمانی یا رسمی تغییر کرده و این تغییر باعث تغییر صندوق بیمهگر شده است.
-
-
کارمندانی که به استخدام نهادهای دولتی درآمدهاند
-
افرادی که در گذشته در بخش خصوصی فعالیت داشته و پس از آن به استخدام رسمی یا پیمانی نهادهای دولتی درآمدهاند.
-
-
وراث قانونی بیمهشده در صورت فوت وی
-
در صورتی که بیمهشده فوت کرده باشد، بازماندگان واجد شرایط وی میتوانند انتقال سوابق را پیگیری کنند.
-
✅ نکته: اگر فرد همزمان در چند صندوق حق بیمه داشته است، میتواند مجموع آنها را برای تجمیع سوابق ارائه دهد و الزامی به انتقال وجود ندارد.
❌ چه کسانی مشمول قانون تجمیع سوابق بیمه نمیشوند؟
همانطور که قانون شرایط استفاده را مشخص کرده، برخی افراد به دلایل خاص از دایره شمول قانون خارج هستند:
-
افرادی که قبلاً بازنشسته یا ازکارافتاده شدهاند
-
اگر از یک صندوق مستمری بازنشستگی یا ازکارافتادگی میگیرید، نمیتوانید آن سوابق را به صندوق دیگر منتقل کنید.
-
-
افرادی که کسور بازنشستگی خود را پس گرفتهاند
-
اگر در گذشته حق بیمه یا کسور بازنشستگی خود را از صندوق دریافت کرده باشید (استرداد کردهاید)، آن سابقه دیگر قابل انتقال یا تجمیع نیست.
-
-
برخی صندوقهای خاص
-
نیروهای مسلح، وزارت اطلاعات و صندوقهایی که مشمول مقررات خاصاند، در خصوص برخی مواد قانون مثل مستمری جمع، مستثنا هستند.
-
-
افرادی که کمتر از دو سال سابقه بیمه در صندوق قبلی دارند
-
در اغلب موارد، قانون حداقل دو سال سابقه را برای انتقال در نظر گرفته است؛ سابقههای بسیار کوتاه ممکن است فاقد امکان انتقال یا تجمیع باشند.
-
📌 نکته تکمیلی:
قانون تجمیع و انتقال سوابق بیمهای، فرصتی ارزشمند برای بسیاری از شاغلان سابق در بخشهای مختلف است تا با یکپارچه کردن سابقههای پراکنده خود، به بازنشستگی نزدیکتر شوند یا از مستمری عادلانهتری بهرهمند گردند. اما این مسیر، نیاز به آگاهی دقیق از شرایط دارد.
نحوه تجمیع سوابق بیمه تأمین اجتماعی با سایر صندوقهای بازنشستگی
در موارد زیادی پیش میآید که یک فرد در طول سالهای خدمت خود، هم در صندوق تأمین اجتماعی بیمهپرداز بوده و هم در صندوقهای بازنشستگی کشوری، لشکری یا سایر صندوقها. برای این دسته از افراد، تجمیع سوابق بیمهای راهکاری است تا مجموع این سوابق در تعیین بازنشستگی و محاسبه مستمری لحاظ شود، حتی اگر انتقال فیزیکی سوابق انجام نشده باشد.
🔍 روند تجمیع سوابق بیمه در عمل؛ از ثبت درخواست تا برقراری مستمری
طبق آییننامه اجرایی قانون نقلوانتقال سوابق، روند تجمیع بهصورت زیر انجام میشود:
-
ثبت درخواست تجمیع توسط فرد بیمهشده
متقاضی باید از طریق صندوق مقصد (آخرین صندوقی که در آن بیمهپرداز است) درخواست تجمیع سوابق را ثبت کند. در این درخواست مشخص میشود که فرد مایل به انتقال نیست، اما خواهان استفاده از مستمری جمع میباشد. -
استعلام سوابق از صندوقهای مبدأ
صندوق مقصد وظیفه دارد از سایر صندوقهایی که فرد در آنها سابقه داشته، استعلام بگیرد. این استعلام شامل میزان سابقه، مبالغ حق بیمه پرداختشده و نرخ میانگین دستمزد میباشد. -
محاسبه مستمری بهصورت جمعی (مستمری جمع)
در این مرحله، هر صندوق به نسبت سالهایی که فرد در آن بیمهپرداز بوده، سهم خود از مستمری نهایی را محاسبه میکند. این محاسبه بر اساس ضریبی از حداقل حقوق همان صندوق و نسبت سنوات فرد به سی سال انجام میگیرد. -
پرداخت مستمری توسط چند صندوق بهصورت همزمان
مستمری نهایی فرد، از مجموع پرداختهای همزمان صندوقها بهدست میآید. به عنوان مثال اگر فرد ۱۰ سال در تأمین اجتماعی و ۲۰ سال در صندوق کشوری بیمهپرداز بوده باشد، هر کدام به نسبت سهم خود از مستمری را پرداخت خواهند کرد. -
امکان انتخاب مرجع درمانی
بیمهشده پس از دریافت مستمری میتواند انتخاب کند که از خدمات درمانی کدام صندوق بهرهمند شود. در صورت عدم پوشش، سازمان بیمه سلامت مسئول پوشش خدمات درمانی خواهد بود.
این مسیر برای کسانی که به دلایلی نمیخواهند یا نمیتوانند سوابق خود را منتقل کنند (مثلاً بهدلیل مبلغ مابهالتفاوت بالا)، گزینهای بسیار مناسب و منطقی محسوب میشود.
⚖️ مستمری جمع چیست و چه تفاوتی با بازنشستگی عادی دارد؟
مستمری جمع به مستمریای گفته میشود که از حاصل تجمیع سوابق بیمهای فرد در چند صندوق مختلف محاسبه و پرداخت میگردد. این نوع مستمری دارای ویژگیهای زیر است:
- ✅ هر صندوق فقط نسبت به مدت بیمهپردازی در همان صندوق، متعهد به پرداخت سهمی از مستمری است.
- ✅ مجموع این سهمها، مستمری نهایی فرد را تشکیل میدهد.
- ✅ نیازی به انتقال فیزیکی سوابق یا پرداخت مابهالتفاوت وجود ندارد.
- ✅ این روش بر خلاف روش «انتقال»، مشمول کسر بیمهای یا هزینه خاصی نمیشود.
در حالی که در حالت بازنشستگی عادی (انتقال کامل) فرد تنها از یک صندوق مستمری میگیرد، در مستمری جمع ممکن است از دو یا سه صندوق مختلف به صورت جداگانه مستمری دریافت کند.
هزینهها، مابهالتفاوت و نحوه پرداخت در انتقال سوابق بیمه
یکی از مهمترین چالشهای انتقال سوابق بیمهای بین صندوقها، پرداخت مابهالتفاوت حق بیمه است؛ چراکه هر صندوق، ضوابط خاص خود را برای نرخ حق بیمه، دستمزد مبنا و محاسبه سابقه دارد. در قانون جدید تلاش شده با شفافسازی وظایف هر صندوق و امکان تقسیط مبلغ، فشار مالی از دوش بیمهشده تا حد زیادی برداشته شود.
🔍 چه کسی مابهالتفاوت انتقال سوابق بیمه را پرداخت میکند؟
طبق ماده ۴ قانون نقلوانتقال سوابق بیمهای، مابهالتفاوت میان مبلغ حق بیمه پرداختشده در صندوق مبدأ و حق بیمه موردنیاز صندوق مقصد باید به شرح زیر پرداخت شود صندوق مبدأ موظف است کل مبالغ پرداختشده توسط کارفرما و بیمهشده را جمعآوری کرده و به نرخ سود اوراق مشارکت یکساله بانک مرکزی، بهصورت ساده بهروز کند.
این مبلغ به صندوق مقصد ارسال میشود، اما ممکن است طبق مقررات صندوق مقصد، برای سابقه منتقلشده حق بیمه بیشتری لازم باشد. در این حالت، خود بیمهشده موظف به پرداخت مابهالتفاوت است.
مثلاً اگر در صندوق مبدأ ۱۰٪ حق بیمه بابت آن سالها پرداخت شده ولی در صندوق مقصد نرخ ۱۸٪ اعمال میشود، مابهالتفاوت ۸٪ را فرد باید پرداخت کند.
✅ امکان تقسیط مابهالتفاوت، معافیتها و نکات مهم مالی برای بیمهشدگان
قانون و بخشنامههای اجرایی، برای کاهش فشار مالی، امکان پرداخت قسطی مابهالتفاوت را فراهم کردهاند:
- در اغلب صندوقها از جمله تأمین اجتماعی، متقاضی میتواند مابهالتفاوت را در قالب اقساط ماهانه پرداخت کند (مثلاً در بازه ۱۲ تا ۲۰ قسط).
- پس از پرداخت اولین قسط، فرآیند اعمال سابقه منتقلشده در سیستم آغاز میشود و با تسویه کامل، سابقه رسماً درج میگردد.
- هیچ جریمهای برای پرداخت اقساطی در نظر گرفته نشده، اما در صورت وقفه طولانی یا عدم تکمیل پرداخت، انتقال کامل نمیشود.
- در برخی موارد، دستگاههای دولتی یا کارفرماهای بزرگ، بخشی از مابهالتفاوت را تقبل میکنند (در صورت وجود بودجه یا تصویب داخلی).
📌 نکته کلیدی:
اگر بیمهشده تمایلی به پرداخت این مبلغ نداشته یا توان مالی کافی نداشته باشد، میتواند از گزینه «مستمری جمع» استفاده کند تا بدون انتقال فیزیکی، سوابقش در چند صندوق تجمیع شده و بهصورت ترکیبی مستمری دریافت کند.