در فرآیند طلاق، یکی از مفاهیمی که بهویژه در طلاقهای ناشی از کراهت زن یا هر دو طرف مطرح میشود، فدیه یا عِوَض است. فدیه مالی است که زن برای رهایی از زندگی مشترک به شوهر میپردازد تا رضایت او را برای طلاق جلب کند. این نوع طلاق که در قالب خلع یا مبارات صورت میگیرد، از جمله طلاقهای بائن محسوب میشود و احکام خاص خود را دارد.
آگاهی از ماهیت فدیه، شرایط تعیین آن، تفاوت آن با مهریه، و امکان رجوع از فدیه در مدت عده، برای زنانی که خواهان طلاق هستند، بسیار حیاتی است. در این مقاله به صورت کامل و کاربردی بررسی میکنیم که فدیه در طلاق چیست، چه زمانی مطرح میشود و چه آثاری به دنبال دارد.
فدیه در طلاق چیست و در فقه و قانون چه معنایی دارد؟
در طلاقهای خاصی مانند خلع و مبارات، زن برای پایان دادن به زندگی مشترک، مالی را به شوهر میپردازد که در فقه و حقوق ایران به آن «فدیه» یا «عِوَض طلاق» گفته میشود. هدف از پرداخت فدیه، جلب رضایت شوهر برای طلاق و رهایی از قید ازدواج است. این نوع طلاق، برخلاف طلاق رجعی که مرد میتواند بدون دلیل خاص اقدام به آن کند، وابسته به رضایت مرد در ازای دریافت مال و کراهت زن از ادامه زندگی است.
📌 معنای لغوی و فقهی فدیه
کلمهی «فدیه» در لغت به معنی مالی است که برای آزاد کردن فردی از گرفتاری، اسارت یا مشکل پرداخت میشود. این واژه ریشهای عربی دارد و در موارد مختلفی مانند فدیهی اسیر، فدیه در مناسک حج و حتی در روزه، کاربرد دارد.
در فقه اسلامی نیز فدیه، مالی است که برای رهایی از تکلیف یا وضعیت دشوار پرداخت میشود. مثلاً در حج، اگر شخصی مرتکب عملی خلاف شود (مانند تراشیدن مو یا شکار)، باید فدیه بدهد. در روزه هم افراد بیمار یا سالمند، بهجای گرفتن روزه، فدیه میپردازند.
⚖️ فدیه در طلاق از منظر فقهی و حقوقی
در حقوق ایران که برگرفته از فقه امامیه است، فدیه در طلاق به مالی گفته میشود که زن برای رهایی از ازدواج به شوهر میدهد تا او را راضی به طلاق کند. در دو نوع خاص از طلاق، یعنی خلع و مبارات، این پرداخت مطرح میشود و بخشی اساسی از تحقق طلاق به شمار میرود.
فدیه در این طلاقها، مانند یک قرارداد مالی میان زن و مرد است: زن به دلیل کراهت از شوهر، مالی را بذل میکند و مرد نیز در قبال آن، حاضر به طلاق میشود. این مال میتواند عین مهریه، معادل آن، کمتر یا بیشتر از آن باشد (بسته به نوع طلاق).
فدیه در طلاق خلع و مبارات چیست؟ (آشنایی با مفهوم عِوَض یا فدیه)
در حقوق ایران، طلاق به انواع مختلفی تقسیم میشود و یکی از تقسیمبندیهای مهم، طلاق رجعی در برابر طلاق بائن است. طلاقهایی که با پرداخت فدیه همراه هستند، در دسته طلاقهای بائن قرار میگیرند. دو نوع از این طلاقها که با فدیه در ارتباط مستقیماند، عبارتند از: طلاق خلع و طلاق مبارات. در ادامه، به معرفی تفاوت این دو و نقش فدیه در هرکدام میپردازیم.
📌 طلاق خلع و فدیه
این نوع طلاق یعنی زن از شوهرش کراهت و تنفر شدیدی دارد؛ بهطوریکه ادامه زندگی برایش غیرقابل تحمل شده است، اما دلیلی قانونی برای طلاق ندارد. در چنین شرایطی، زن میتواند در ازای پرداخت مالی (که معمولاً تمام یا بخشی از مهریه است) از شوهر بخواهد که او را طلاق دهد. این مال در قانون فدیه یا عِوَض نامیده میشود.
مطابق ماده ۱۱۴۶ قانون مدنی:
«طلاق خلع آن است که زن به واسطهی کراهتی که از شوهر خود دارد، در مقابل مالی که به شوهر میدهد، طلاق بگیرد؛ اعم از اینکه مال مزبور عین مهر، معادل آن، بیشتر یا کمتر از مهر باشد.»
یعنی در طلاق خلع، محدودیتی برای میزان فدیه وجود ندارد و به توافق زن و مرد بستگی دارد.
⚖️ طلاق مبارات و فدیه
در طلاق مبارات، برخلاف طلاق خلع، کراهت دوطرفه است؛ یعنی هم زن از مرد و هم مرد از زن کراهت دارند و تمایلی به ادامه زندگی ندارند. در این حالت هم زن مالی را به شوهر میپردازد تا از او طلاق بگیرد.
اما طبق ماده ۱۱۴۷ قانون مدنی:
«طلاق مبارات آن است که کراهت از طرفین باشد، ولی در این صورت، عِوَض نباید زائد بر میزان مهر باشد.»
یعنی در طلاق مبارات، میزان فدیه نمیتواند بیشتر از مهریه باشد. اگر هم بیشتر پرداخت شود، فقط تا سقف مهریه قابل تملک توسط شوهر است.
فدیه در طلاق چه زمانی مطرح میشود؟
فدیه، برخلاف تصور عمومی، در تمام طلاقها موضوعیت ندارد. این مفهوم صرفاً در طلاقهای خلع و مبارات مطرح میشود، آن هم زمانی که زن (در خلع) یا هر دو طرف (در مبارات) تمایلی به ادامه زندگی مشترک نداشته باشند، اما زن برای جدایی نیاز به رضایت شوهر دارد و حاضر است در ازای آن مالی به شوهر بپردازد.
📌 زمانی که زن دلیل قانونی برای طلاق ندارد
در بسیاری از موارد، زن نه به استناد عسر و حرج، نه به واسطه ترک انفاق، و نه با شروط ضمن عقد، نمیتواند از شوهر طلاق بگیرد؛ اما در عین حال ادامه زندگی برایش غیرممکن شده است. در این شرایط، قانون امکان طلاق با پرداخت فدیه را پیشبینی کرده تا زن بتواند با بذل مال، از زندگی زناشویی خارج شود.
در واقع، فدیه در طلاق راهحل قانونی برای بنبست عاطفی و فقدان دلیل قانونی است. زن با پرداخت فدیه به شوهر، بهنوعی رضایت او را جلب میکند تا طلاق اتفاق بیفتد.
⚖️ کمک به تسریع روند طلاق در دادگاه
یکی دیگر از موقعیتهایی که فدیه مطرح میشود، زمانی است که زن برای تسریع در روند صدور حکم طلاق، اقدام به بذل مال میکند. در طلاق خلع یا مبارات، ارائه دادخواست به دادگاه با تصریح به کراهت و آمادگی برای پرداخت فدیه، میتواند روند رسیدگی را کوتاهتر کرده و دادگاه را متقاعد به صدور حکم طلاق کند.
فدیه چه ویژگی و شرایطی باید داشته باشد؟
برای اینکه فدیه در طلاق خلع یا مبارات از نظر حقوقی و شرعی معتبر باشد، باید شرایط خاصی را دارا باشد. نبود حتی یکی از این شرایط میتواند باعث باطل شدن توافق طلاق یا عدم انتقال مالکیت فدیه به مرد شود. به همین دلیل، آگاهی از این ویژگیها برای زن و شوهر پیش از اقدام به طلاق با فدیه ضروری است.
1. فدیه باید مالیت داشته باشد
اولین شرط این است که فدیه باید «مال» باشد؛ یعنی چیزی که در عرف و قانون دارای ارزش اقتصادی باشد. این مال میتواند پول، سکه، طلا، زمین، خودرو، طلب، یا حتی بخشی از مهریه باشد. فدیه نمیتواند شامل امور غیرمالی، خدمات، یا تعهدات غیرقابل اندازهگیری باشد.
2. فدیه باید معلوم و معین باشد
فدیه باید مقدار، نوع و مشخصات روشنی داشته باشد. مثلاً اگر زنی بگوید «مالی میدهم» یا «هر چه صلاح بدانید»، این فدیه نامعتبر است و طلاق واقع نمیشود. نمونه درست آن است که بگوید: «پنجاه سکه تمام بهار آزادی»، یا «زمینی به مساحت ۱۰۰ متر در منطقه فلان».
3. زن باید مالک فدیه باشد یا اجازه انتقال آن را داشته باشد
اگر زنی مالی را بهعنوان فدیه به شوهر بدهد ولی آن مال متعلق به خودش نباشد (مثلاً مال پدرش یا شخص ثالثی باشد)، بدون اجازه مالک، طلاق باطل خواهد بود.
مالکیت، یا اذن مالک اصلی در مورد مال فدیه، شرط مهمی است که در دادگاه هم مورد بررسی قرار میگیرد.
4. قابلیت تملیک برای مرد
مالی که بهعنوان فدیه پرداخت میشود باید قابل تملک برای شوهر باشد. مثلاً اگر مالی غیرقابل انتقال یا در معرض توقیف قضایی باشد، فدیه مؤثر نخواهد بود. همینطور نمیتوان مالی را به شوهر فدیه داد که قانوناً ممنوعالمعامله یا در رهن بانک باشد.
5. شرط رضایت در تعیین فدیه
فدیه باید با رضایت زن و شوهر تعیین شود. اگر زن مالی را به شوهر پیشنهاد دهد و مرد آن را نپذیرد، طلاق واقع نمیشود. بنابراین، توافق بر سر نوع و میزان فدیه از ارکان اصلی وقوع طلاق خلع یا مبارات است.
🔍 نکته مهم: در طلاقهای مبتنی بر فدیه، فقط شوهر میتواند مالک فدیه باشد. زن نمیتواند از شوهر درخواست فدیه کند، حتی اگر طلاق از طرف مرد باشد. در این نوع طلاقها، همیشه زن فدیهدهنده و مرد فدیهگیرنده است.
چه میزان فدیه در طلاق تعیین میشود؟
یکی از سؤالات رایج در طلاق خلع و مبارات این است که زن باید چه مقدار فدیه پرداخت کند تا طلاق محقق شود. پاسخ این سؤال بستگی به نوع طلاق دارد و قانون برای طلاق خلع و طلاق مبارات، ضوابط متفاوتی درباره سقف فدیه در نظر گرفته است.
⚖️ میزان فدیه در طلاق خلع
مطابق ماده ۱۱۴۶ قانون مدنی:
«طلاق خلع آن است که زن به واسطه کراهتی که از شوهر خود دارد، در مقابل مالی که به شوهر میدهد، طلاق بگیرد؛ اعم از اینکه مال مزبور عین مهر، معادل آن، بیشتر یا کمتر از مهر باشد.»
یعنی در طلاق خلع:
- زن میتواند تمام مهریه یا
- بخشی از مهریه یا
- مالی معادل یا حتی بیشتر از مهریه
را به شوهر پرداخت کند. تعیین میزان فدیه در طلاق خلع کاملاً به توافق زن و مرد بستگی دارد و سقفی ندارد.
⚖️ میزان فدیه در طلاق مبارات
طبق ماده ۱۱۴۷ قانون مدنی:
«طلاق مبارات آن است که کراهت از طرفین باشد، ولی در این صورت، عِوَض نباید زائد بر میزان مهر باشد.»
بنابراین در طلاق مبارات:
- فدیه میتواند برابر با مهریه یا
- کمتر از مهریه باشد؛
- اما نمیتواند بیشتر از مهریه تعیین شود.
📝 نکته مهم:
اگر در طلاق مبارات، فدیهای بیشتر از مهریه تعیین شود، اصل طلاق صحیح است، اما شوهر فقط مالک مبلغی به اندازه مهریه میشود و نسبت به مازاد، حقی ندارد.
📌 چه کسی میزان فدیه را تعیین میکند؟
در بیشتر موارد، میزان فدیه با توافق زن و شوهر تعیین میشود. اگر زن خواهان طلاق است و میخواهد شوهر را راضی کند، معمولاً باید فدیهای ارائه دهد که از دید مرد معقول و قابل قبول باشد. در غیر این صورت، شوهر میتواند قبول نکند و طلاقی هم واقع نشود.
آیا پرداخت فدیه در طلاق اجباری است یا اختیاری؟
در نظام حقوقی ایران، اصل بر این است که حق طلاق با مرد است و زن تنها در شرایط خاصی مانند عسر و حرج، غیبت شوهر، اعتیاد، یا تحقق شروط ضمن عقد میتواند از دادگاه تقاضای طلاق کند.
اما زمانی که زن:
-
دلایل قانونی برای طلاق ندارد؛
-
ولی ادامه زندگی برایش ممکن نیست؛
-
و از شوهرش بیزار یا متنفر است؛
میتواند با بذل فدیه، رضایت شوهر برای طلاق را جلب کند. در این موارد، هیچ الزامی برای پرداخت فدیه از سوی قانون وجود ندارد، اما از نظر عملی، تنها مسیر ممکن برای جدایی است.
🔍 آیا زن همیشه باید فدیه بدهد؟
خیر. فقط در طلاقهایی که از نوع خلع یا مبارات هستند، پرداخت فدیه مطرح است. اگر طلاق از طرف مرد باشد، یا زن بتواند با ارائه دلایل قانونی (مانند ضرب و جرح، نپرداختن نفقه و…) دادگاه را قانع کند، نیازی به پرداخت فدیه نیست.
نکته مهم برای زنان:
در مواردی که زن امکان اثبات شرایط قانونی برای طلاق را ندارد، پرداخت فدیه یک ابزار کارآمد و تسریعکننده برای رهایی از زندگی مشترک به حساب میآید. اما این تصمیم باید با آگاهی کامل از حقوق مالی، مشورت با وکیل، و بررسی ارزش واقعی مهریه یا داراییها اتخاذ شود.
رجوع از فدیه در طلاق خلع و مبارات چگونه است؟
یکی از موضوعات بسیار مهم و کمتر شناختهشده در طلاقهای خلع و مبارات، مسئلهی رجوع زن از فدیه است؛ یعنی زن پس از بذل مال به شوهر، پشیمان شود و بخواهد فدیه را پس بگیرد. این رجوع، در فقه و قانون ایران بهعنوان «رجوع به ما بذل» شناخته میشود و در صورت تحقق آن، آثار حقوقی مهمی بهدنبال دارد.
✅ رجوع به ما بذل یعنی چه؟
«ما بذل» یعنی مالی که زن در قالب فدیه به شوهر بخشیده است. «رجوع به ما بذل» یعنی اینکه زن، در مدت عده، از بذل خود منصرف شود و فدیه را پس بگیرد یا اعلام کند که دیگر راضی به بخشش آن نیست. در صورت این رجوع، طبق نظر فقهی و رویه قضایی ایران:
- طلاق بائن به طلاق رجعی تبدیل میشود.
- و مرد نیز حق رجوع به زن در عده را پیدا میکند.
⚖️ شرایط رجوع از فدیه طبق قانون مدنی
مطابق ماده ۱۱۵۰ قانون مدنی:
«عده عبارت است از مدتی که تا انقضای آن، زنی که عقد نکاح او منحل شده، نمیتواند شوهر دیگر اختیار کند.»
مدت عده در طلاق خلع و مبارات:
- سه طُهر (پاکی متوالی) برای زن غیرحامله
- یا سه ماه کامل اگر زن عادت ماهیانه منظم ندارد
- و اگر زن حامله باشد، تا پایان بارداری
زن فقط در این بازه زمانی میتواند به فدیه رجوع کند.
✅ پیامدهای رجوع به فدیه
اگر زن در مدت عده به فدیه رجوع کند:
- طلاق بائن (که بازگشتی ندارد) به طلاق رجعی تبدیل میشود.
- در طلاق رجعی، مرد حق دارد بدون نیاز به عقد مجدد، به زن رجوع کند.
- پس از رجوع زن به فدیه، اختیار بازگشت به زندگی مشترک به دست مرد میافتد.
یعنی زن با رجوع به فدیه، موقعیت تصمیمگیری را به شوهر واگذار میکند. اگر مرد نیز بخواهد، میتواند زندگی مشترک را از سر بگیرد.
🔒 محدودیت رجوع از فدیه
- رجوع فقط در مدت عده ممکن است؛ پس از پایان آن، زن دیگر نمیتواند فدیه را پس بگیرد.
- اگر مرد فدیه را فروخته یا مصرف کرده باشد، رجوع زن همچنان معتبر است، اما ممکن است دعوای حقوقی برای بازپسگیری آن مطرح شود.
- اگر زن تنها بخشی از فدیه را پس بگیرد، دادگاه در مورد تأثیر آن بررسی خواهد کرد.
📝 نتیجه مهم:
رجوع از فدیه یک ابزار حقوقی است که به زن امکان بازنگری در تصمیم خود را میدهد. اما این رجوع، باعث احیای حق مرد در رجوع به نکاح نیز میشود و تصمیم نهایی برای بازگشت به زندگی مشترک به مرد واگذار میشود.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون فدیه در طلاق مطرح شده است:
❓من از شوهرم بهشدت بیزارم ولی دلیل قانونی برای طلاق ندارم. اگر مهریهام رو ببخشم و فدیه بدم، باز هم میتونه بعداً برگرده و بگه نمیخوام طلاقت بدم؟
✅ خیر. اگر شما با عنوان طلاق خلع و با اعلام کراهت، فدیهای مثل مهریه یا مالی دیگر به شوهر بذل کنید، و او این فدیه را قبول کرده و صیغه طلاق جاری شود، دیگر شوهر نمیتواند طلاق را متوقف کند یا از آن برگردد. طلاق خلع از نوع بائن است و بهمحض وقوع، شوهر حق رجوع ندارد؛ مگر اینکه شما در عده از فدیهتان رجوع کنید.
❓ما با رضایت دوطرفه به طلاق رسیدیم. مهریه من ۵۰۰ سکه بود، اما گفتم ۲۰۰ سکه فدیه میدم برای طلاق. حالا پشیمون شدم. میتونم فدیه رو پس بگیرم؟
✅ بله، اگر هنوز در مدت عده هستید (یعنی سه ماه از طلاق نگذشته یا در صورت بارداری تا پایان بارداری)، میتوانید از بذل فدیه رجوع کنید. به این کار در قانون “رجوع به ما بذل” گفته میشود. در این حالت، طلاق بائن به رجعی تبدیل شده و اگر شوهر بخواهد، میتواند بدون عقد مجدد، به زندگی مشترک برگردد.
❓من برای طلاق به شوهرم ۳۰ میلیون تومان پول دادم. الان میگه بیشتر میخواد. مگه خودش اول قبول نکرده بود؟ میتونه بعداً فدیه بیشتری طلب کنه؟
✅ خیر. در طلاق خلع یا مبارات، مقدار فدیه باید با رضایت طرفین تعیین شود. اگر شوهر ابتدا مبلغ ۳۰ میلیون تومان را بهعنوان فدیه پذیرفته باشد و صیغه طلاق هم خوانده شده باشد، حق مطالبه بیشتر ندارد. فدیه قابل افزایش یا تغییر پس از طلاق نیست، مگر اینکه طلاقی جاری نشده باشد و توافق جدیدی صورت بگیرد.