معاملات روزمره، پایه و اساس بسیاری از روابط اقتصادی در جامعه هستند؛ اما اگر در این معاملات صداقت رعایت نشود و یکی از طرفین با فریب، حیله یا پنهانکاری طرف مقابل را گمراه کند، با پدیدهای به نام غش در معامله روبهرو خواهیم بود. غش، مفهومی است که هم در فقه اسلامی و هم در قوانین مدنی و کیفری ایران مورد توجه قرار گرفته و حرمت آن بهعنوان یک گناه کبیره و رفتار خلاف قانون، بارها تأکید شده است.
در این مقاله به زبان ساده و با نگاهی جامع، با مفهوم غش در معامله، نمونههای رایج آن در بازار ملک، خودرو و سایر کالاها، احکام فقهی و قانونی، و راهکارهای مقابله با این تخلف آشنا خواهیم شد.
غش در معامله چیست؟ (تعریف لغوی، فقهی و حقوقی)
غش در معامله به معنای فریب دادن طرف مقابل در فرایند خرید و فروش است؛ یعنی فروشنده با پنهانکردن عیب کالا یا نسبتدادن اوصاف دروغین، خریدار را به خرید چیزی ترغیب میکند که اگر واقعیت را میدانست، راضی به معامله نمیشد. این مفهوم از نگاه شرع، قانون و عرف رفتاری ناپسند، حرام و مجرمانه شناخته شده است.
در لغتنامهها، «غش» به معنای حیله، فریب، خدعه و تقلب آمده است. در زبان روزمره، وقتی کسی واقعیت را پنهان کند و باعث تصمیمگیری اشتباه دیگری شود، میگویند «غش کرده است».
📜 تعریف فقهی
از دیدگاه فقه اسلامی، غش یکی از گناهان کبیره و مصادیق کسب حرام است. فقها تصریح کردهاند که اگر فروشنده، عیب کالا را بپوشاند یا چیزی را به دروغ جزء آن نشان دهد، مرتکب غش شده است. در روایتی از پیامبر اکرم آمده «من غش فلیس منا» – هر کس غش کند از ما نیست. مثالهای فقهی:
- مخلوطکردن آب با شیر و فروش آن به عنوان شیر خالص
- افزودن روغن نباتی به روغن حیوانی
- پنهانکردن عیب فرش پاره با رفوکاری بدون اطلاع خریدار
⚖️ تعریف حقوقی
در حقوق ایران، غش بهطور مستقیم در قانون مدنی نیامده، اما معادل حقوقی آن تدلیس در معامله است.
طبق ماده ۴۳۸ قانون مدنی:
«تدلیس عبارت است از عملیاتی که موجب فریب طرف معامله شود.»
اگر یکی از طرفین، عمداً موجب فریب طرف مقابل شود (مثلاً با پنهانکردن عیب یا بیان اوصاف دروغین)، طرف فریبخورده میتواند معامله را فسخ کند و این حق با عنوان خیار تدلیس شناخته میشود.
ارکان و شرایط تحقق غش در معامله
غش در معامله، مانند بسیاری از مفاهیم حقوقی و فقهی، تنها زمانی محقق میشود که شرایط مشخصی در رفتار طرفین معامله وجود داشته باشد. صرف وجود عیب یا نارضایتی خریدار برای اثبات غش کافی نیست؛ بلکه باید عناصر خاصی در عمل فروشنده و وضعیت خریدار وجود داشته باشد تا غش قابل اثبات و پیگیری شود.
⚖️ شرط اول: آگاهی فروشنده از واقعیت
نخستین رکن غش، علم و آگاهی فروشنده یا فریبدهنده است. فروشنده باید بداند کالایی که میفروشد:
-
معیوب است؛ یا
-
اوصافی که برای آن ذکر میکند واقعیت ندارد؛ یا
-
بخشهایی از کالا تقلبی یا بیارزش است.
اگر فروشنده واقعاً از عیب کالا بیاطلاع باشد و هیچ قصد فریب نداشته باشد، عمل او را نمیتوان غش دانست.
⚖️ شرط دوم: ناآگاهی خریدار
رکن دوم غش، جهل و ناآگاهی خریدار نسبت به حقیقت ماجراست. یعنی خریدار باید با اطمینان به گفتههای فروشنده یا ظاهر کالا، تصمیم به خرید گرفته باشد؛ نه با علم به اینکه کالا مشکل دارد. اگر خریدار قبل از معامله متوجه عیب کالا شود یا خودش بررسیهای کافی نکند (و عیب کاملاً آشکار بوده باشد)، غش محقق نمیشود.
⚖️ شرط سوم: فریبخوردن و تأثیر بر اراده
برای تحقق غش، فریب باید بهگونهای باشد که مستقیماً باعث تمایل خریدار به انجام معامله شده باشد. به عبارتی:
اگر خریدار واقعیت را میدانست، احتمالاً هرگز به همان قیمت یا شرایط، کالا را نمیخرید.
مثلاً در مورد فروش یک خودروی تصادفی بهعنوان خودروی بیرنگ و صفر، اگر خریدار صرفاً به گفته فروشنده اعتماد کرده و خودرو را بررسی نکرده، با فریب مواجه شده است.
📌 جمعبندی ارکان غش
غش در معامله تنها در صورتی قابل پیگیری حقوقی و شرعی است که:
- فروشنده آگاهانه فریب دهد (عمل فریبکارانه + قصد فریب)
- خریدار ناآگاه باشد
- فریب، موجب تصمیمگیری و تمایل خریدار به معامله شده باشد
نمونههایی از غش در معامله در زندگی روزمره و بازار
غش در معامله صرفاً محدود به معاملات بزرگ مثل خرید ملک یا خودرو نیست؛ بلکه در بازار روزمره، فروشگاهها، خواربارفروشیها، بازار سنتی و حتی فروش اینترنتی، بارها و بارها شاهد نمونههای آشکار و پنهان از غش هستیم. این رفتارها گاه بهقدری رایجاند که افراد حتی متوجه غیرقانونی یا غیراخلاقی بودن آن نمیشوند.
🧪 مخلوطکردن جنس با ماده ارزان یا نامرغوب
این یکی از رایجترین روشهای غش است، مانند:
- مخلوط کردن آب با شیر و فروش آن بهعنوان شیر خالص؛
- افزودن روغن نباتی به روغن حیوانی و فروش آن به قیمت روغن اصل؛
- ریختن گندم یا برنج ارزان در میان محصول باکیفیت.
فروشنده در این موارد میکوشد با مخفیکردن ناخالصی یا تغییر در ظاهر، محصول را بهتر از آنچه هست نشان دهد.
🥬 خوب جلوهدادن کالای کهنه یا معیوب
در این شیوه، فروشنده کالای نامرغوب را طوری جلوه میدهد که خریدار متوجه کیفیت واقعی نشود. نمونهها:
- پاشیدن آب روی سبزیجات پلاسیده برای اینکه تازه بهنظر برسند؛
- استفاده از بستهبندیهای جذاب یا رنگزدهشده برای پوشاندن نقص ظاهری؛
- ارائه کالای دممرگ یا تاریخگذشته با تخفیفهای گولزننده بدون اعلام وضعیت واقعی.
⚖️ تغییر در وزن و حجم کالا
غش در وزن هم از مصادیق شناختهشده است، بهویژه در صنوف سنتی:
- کمکردن وزن با دستکاری ترازو یا استفاده از ترازوهای کالیبرهنشده؛
- افزودن اجسام سنگین مثل سنگ یا آهن به داخل کالا برای افزایش وزن ظاهری؛
- استفاده از ظروف سنگینتر برای افزایش وزن کل بستهبندی.
📦 تقلب در بستهبندی و اطلاعات ظاهری
برخی فروشندهها یا تولیدکنندگان با استفاده از بستهبندی یا برچسبهای گمراهکننده، واقعیت را پنهان میکنند:
- زدن برچسب «عضوی»، «طبیعی»، «دستساز» یا «اصل» روی کالاهایی که این ویژگیها را ندارند؛
- نوشتن وزن غیرواقعی یا تاریخ تولید جعلی؛
- پنهانکردن مواد حساسیتزا یا افزودنیهای غیرمجاز در ترکیب محصول.
🧩 تقلب در فروش خدمات
غش در معامله فقط در کالای فیزیکی نیست؛ در حوزه ارائه خدمات نیز ممکن است رخ دهد:
- عدم ارائه کامل خدمات مطابق قرارداد
- پنهانکردن محدودیتهای خدمات یا کارمزدهای پنهان
- وعدههایی که صرفاً تبلیغاتی هستند ولی در عمل انجام نمیشوند
نمونههایی از غش در معامله ملک و زمین
معامله ملک یکی از مهمترین و پرریسکترین معاملات در بازار املاک است. به دلیل ارزش بالای این نوع معاملات، غش در معامله ملک میتواند خسارات سنگینی برای خریدار ایجاد کند. متأسفانه در برخی موارد، فروشندگان برای فروش سریعتر ملک یا گرفتن قیمت بالاتر، اقدام به پنهانکاری یا بیان اوصاف خلاف واقع میکنند که مصداق آشکار غش در معامله است.
🏠 پنهان کردن عیوب فنی یا ساختمانی ملک
یکی از روشهای متداول غش در خرید و فروش خانه، پنهانکردن عیوب ساختمان است. مانند:
-
وجود نم و رطوبت دیوار یا سقف که با رنگ یا کاغذ دیواری پوشانده شده باشد؛
-
مشکلات اساسی در سیستم برقکشی یا لولهکشی آب و فاضلاب که در ظاهر مشخص نیستند؛
-
ترکهای سازهای، نشست، یا خطر ریزش که از خریدار مخفی شدهاند؛
-
پنهانکردن واقعیت کاربری ملک (مثلاً مسکونی نبودن، صنعتی یا تجاری بودن بدون مجوز).
🧾 اعلام اوصاف دروغ یا اغراقشده درباره ملک
در این حالت، فروشنده ویژگیهایی را برای ملک ذکر میکند که یا وجود ندارند یا اغراقشده هستند. مثل:
-
ادعای داشتن پارکینگ اختصاصی در حالیکه در سند چنین چیزی ذکر نشده؛
-
معرفی ملک بهعنوان سند ششدانگ و بدون معارض در حالی که سند در رهن یا توقیف است؛
-
اعلام متراژ غیرواقعی (مثلاً ۱۰۰ متر مفید در حالیکه مفید واقعی ۸۰ متر است).
⚖️ مخفیکردن وضعیت حقوقی یا ثبتی ملک
برخی فروشندگان بدون اطلاعدادن به خریدار، مشکلات حقوقی ملک را پنهان میکنند:
-
ملک در طرح تعریض یا تملک شهرداری باشد ولی چیزی گفته نشود؛
-
در جریان دعوای قضایی یا دارای سابقه توقیف یا مزایده باشد؛
-
دارای قولنامه معارض باشد و فروشنده آن را افشا نکند.
در این موارد، خریدار تصور میکند با ملکی سالم روبهروست، در حالیکه درگیر مشکلات جدی حقوقی خواهد شد.
📌 نکته مهم: شرط تحقق غش در ملک
غش در معامله ملک فقط در صورتی محقق میشود که:
-
فروشنده از عیب یا مشکل آگاه باشد؛
-
خریدار نسبت به آن ناآگاه باشد؛
-
عیب یا دروغ، موجب تمایل خریدار به معامله شده باشد؛
-
ملک از نوع عین معین باشد (نه کلی در معین).
در چنین شرایطی، خریدار میتواند با استناد به خیار تدلیس در معاملات ملک، معامله را فسخ کند یا در برخی موارد خسارت بگیرد. اگر اقدامات فروشنده عمدی، فریبکارانه و دارای سوءنیت باشد، میتواند در حد کلاهبرداری تلقی شود و مشمول مجازات کیفری گردد.
نمونه هایی از غش در معامله خودرو و سایر اموال منقول
بازار خرید و فروش خودرو، یکی از فضاهای پرتکرار بروز غش در معامله است. چون بسیاری از ایرادات خودرو در ظاهر مشخص نیستند و بررسی فنی نیاز به تخصص دارد، برخی فروشندگان از این ناآگاهی خریدار سوءاستفاده کرده و خودرو را بهتر از آنچه هست جلوه میدهند. این موضوع، نهتنها خلاف اخلاق حرفهای، بلکه مصداق شرعی و قانونی غش در معامله است.
🚗 پنهان کردن تصادف یا تعویض قطعات اصلی
شایعترین مورد غش در فروش خودرو، فروش خودروی تصادفی یا رنگشده بهعنوان خودروی سالم و بیرنگ است. مثلاً:
-
فروشنده بدون اطلاعدادن به خریدار، بدنه ماشین را پس از تصادف صافکاری و رنگآمیزی کرده است؛
-
برخی قطعات اصلی مثل شاسی، ستون یا سرشاسی تعویض یا آسیبدیدهاند، اما از خریدار پنهان میشود؛
-
خودرو در گذشته واژگون یا چپ کرده، اما فروشنده آن را ذکر نمیکند.
اگر فروشنده عمداً این موارد را پنهان کرده باشد، مصداق غش و تدلیس است.
⛽ دستکاری کیلومترشمار و کارکرد واقعی خودرو
برخی فروشندگان با کاهش عدد کیلومتر، خودرو را کمکارکردتر از واقعیت نشان میدهند. مثلاً:
-
کیلومتر واقعی خودرو ۱۲۰ هزار است، اما به ۵۰ هزار تغییر داده میشود؛
-
خودرو بهظاهر «در حد صفر» معرفی میشود، اما چند سال کار کرده است.
این روش، هم مصداق غش است و هم در مواردی ممکن است عنوان کیفری کلاهبرداری بگیرد.
🔧 مخفیکردن مشکلات فنی یا دستکاریهای ظاهری
-
تعمیر موقت گیربکس یا موتور برای گذر از تست کارشناسی اولیه؛
-
پنهان کردن نقصهای اساسی در ترمز، فرمان، سیستم تعلیق یا برق خودرو؛
-
استفاده از روغنهای ضخیم یا فیلترهای خاص برای مدتی کوتاه و گمراهکننده.
همه اینها در صورتی که عمداً و با قصد فریب انجام شود، از مصادیق غش هستند.
📦 در مورد سایر اموال منقول (کالا، وسایل خانگی، ابزار و…)
غش در کالاهای غیرخودرویی هم بسیار شایع است، مانند:
-
فروش موبایل دستدوم بهعنوان نو؛
-
پنهان کردن ایراد فنی لوازم برقی و خانگی؛
-
اعمال دستکاری در برد الکترونیکی یا ظاهرسازی نو بودن وسیله؛
-
فروش کالای تقلبی یا ریمارکشده بهجای برند اصلی.
در این موارد هم اگر خریدار بعداً متوجه شود که فریب خورده، میتواند با استناد به خیار تدلیس در معامله خودرو، آن را فسخ کرده و گاه خسارت بگیرد.
حکم غش در معامله چیست از نظر شرع و فقه اسلامی؟
در فقه اسلامی، غش در معامله نهتنها امری ناپسند، بلکه از گناهان کبیره و محرمات قطعی بهشمار میرود. فقها، مراجع تقلید و متون روایی، همگی بر حرمت این عمل اتفاق نظر دارند. غش، نه فقط بهخاطر تضییع حق مردم، بلکه بهدلیل برهمزدن اعتماد اجتماعی و تخریب سلامت اقتصادی، جایگاهی در فرهنگ اسلامی ندارد.
📖 غش در روایات اسلامی
پیامبر اکرم (ص) در حدیثی مشهور فرمودهاند:
«من غشّ فلیس منا» – هر کس غش کند، از ما نیست.
همچنین در روایتی از امام صادق (ع) آمده است:
«کسی که برادر مؤمنش را فریب دهد، خداوند برکت را از روزی او برمیدارد و زندگیاش را خراب میکند.»
در روایات متعددی از گندمفروشانی سخن گفته شده که ظاهر کالا را زیبا میچینند، اما لایههای زیرین آن فاسد است. پیامبر در بازار مدینه هنگام مشاهده چنین مواردی فرمودند:
«تو هم خیانت کردی و هم غش نمودی.»
📌 آثار فقهی غش در معامله
از منظر فقه، غش دارای آثار زیر است:
- حرمت ذاتی: غش حرام است، حتی اگر معامله با رضایت ظاهری انجام شده باشد.
- حرام بودن کسب حاصل از معامله: مالی که از طریق غش بهدست آمده، لقمه حرام محسوب میشود.
- لزوم رد مال به صاحب اصلی: اگر کالای معیوب یا غشدار به فروش رسیده باشد، فرد موظف است مال را به صاحبش برگرداند یا تفاوت قیمت را جبران کند.
- حق فسخ برای خریدار: اگر خریدار متوجه غش شود، میتواند معامله را فسخ کند و مال خود را پس بگیرد (خیار تدلیس یا عیب).
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون غش در معامله مطرح شده است:
❓من یه ماشین خریدم که فروشنده گفت بدون رنگه، ولی بعداً فهمیدم جلوش رنگشده. میتونم شکایت کنم یا معامله رو فسخ کنم؟
✅ بله. اگر فروشنده بهصورت صریح یا ضمنی ماشین رو «بیرنگ» معرفی کرده و این موضوع خلاف واقع از آب دراومده، مصداق تدلیس و غش در معامله است. شما میتونید با ارائه گزارش کارشناس رسمی، دادخواست فسخ معامله بهعلت تدلیس رو ثبت کنید و حتی در صورت اثبات سوءنیت فروشنده، شکایت کیفری بابت کلاهبرداری هم مطرح کنید. مدارک فنی، قرارداد، پیامها و اظهارات فروشنده، میتونن به نفع شما باشن.
❓من یه خونه از بنگاه خریدم که بعداً فهمیدم تو طرح تعریض خیابونه و بخشی از ملک قراره از بین بره. فروشنده هم چیزی نگفت. آیا غش حساب میشه؟
✅ اگر فروشنده از موضوع طرح شهری اطلاع داشته و به شما نگفته، این پنهانکاری مصداق غش و تدلیس هست. چون وضعیت ملک از نظر حقوقی بر قیمت و تصمیم شما تأثیر میذاره. شما میتونید با استناد به خیار تدلیس، معامله رو فسخ کنید یا تقاضای کاهش ثمن (قیمت) یا خسارت بدید. اگر سوءنیت و فریب عمدی ثابت بشه، حتی امکان شکایت کیفری هم وجود داره.
❓یه مغازهدار بهم روغن حیوانی فروخت ولی بوی بدی میداد. بردم آزمایش، گفتن توش پیه و روغن نباتی قاطی شده. میتونم کاری کنم؟
✅ بله. فروش چنین کالایی با عنوان «روغن حیوانی خالص» هم غش فقهی و شرعی محسوب میشه، هم تدلیس حقوقی. شما حق دارید کالا رو پس بدید و پولتون رو پس بگیرید، و اگر مغازهدار حاضر به همکاری نبود، میتونید از طریق اتحادیه صنفی، تعزیرات یا حتی دادگاه حقوقی اقدام کنید. در برخی موارد این موضوع تحت عنوان تقلب در فروش مواد غذایی پیگیری کیفری هم میشه.