شروط باطل کننده قرارداد چیست؟ همراه با مثال کاربردی

در بسیاری از قراردادهایی که بین افراد منعقد می‌شود، طرفین برای حفظ منافع خود یا تضمین اجرای مفاد توافق، شروطی را در متن قرارداد می‌گنجانند. این شروط ممکن است تعهدات مالی، زمانی یا حتی اخلاقی را شامل شوند. اما آیا هر شرطی که در قرارداد نوشته شد الزام‌آور است؟ پاسخ منفی است. بر اساس قانون مدنی ایران، درج برخی از شروط نه‌تنها بی‌اثر و فاقد اعتبار است، بلکه در برخی موارد می‌تواند کل قرارداد را نیز باطل کند. این شروط که به آن‌ها شروط باطل یا شروط باطل‌کننده عقد می‌گویند، آثار مهمی بر وضعیت حقوقی قراردادها دارند و نادیده گرفتن آن‌ها می‌تواند پیامدهای سنگینی برای طرفین داشته باشد.

در این مقاله به‌صورت مرحله‌ای بررسی می‌کنیم که شروط باطل چیست، اقسام آن چه تفاوتی با هم دارند، چه شرایطی موجب بطلان شرط یا عقد می‌شود، و چگونه می‌توان از بروز این مسائل در قراردادها جلوگیری کرد. با ما همراه باشید تا به زبان ساده و کاربردی، قواعد پیچیده حقوق قراردادها را روشن کنیم.

شروط باطل چیست؟

شروط باطل، آن دسته از تعهدات یا توافقات فرعی هستند که به‌دلیل نقض قواعد حقوقی از نظر قانون، فاقد اعتبار و اثر هستند. این شروط، حتی اگر توسط دو طرف با رضایت کامل در قرارداد گنجانده شده باشند، از نظر قانونی کان‌لم‌یکن تلقی می‌شوند؛ یعنی گویی اصلاً وجود نداشته‌اند.  اما باید بین دو نوع شرط باطل تفاوت قائل شد:

• گاهی فقط خود شرط باطل است و قرارداد اصلی همچنان معتبر باقی می‌ماند؛
• گاهی شرط به‌قدری مخرب است که به اصل قرارداد لطمه می‌زند و باعث بی‌اعتباری تمام قرارداد می‌شود؛ در این حالت به آن شرط، «شرط باطل‌کننده قرارداد» یا «شرط مبطل عقد» می‌گویند.

 بنابراین، تشخیص اینکه یک شرط باطل فقط بی‌اثر است یا باعث از بین رفتن قرارداد نیز می‌شود، بسیار مهم است. این تفاوت در مواد ۲۳۲ و ۲۳۳ قانون مدنی به‌صورت دقیق مشخص شده که در ادامه به آن‌ها می‌پردازیم.

اقسام شروط باطل در قانون مدنی

قانون مدنی ایران در مواد ۲۳۲ و ۲۳۳ به‌طور صریح انواع شروط باطل را معرفی کرده و آن‌ها را به دو گروه اصلی تقسیم کرده است. این تقسیم‌بندی بسیار مهم است، چرا که اثر هر دسته از شروط باطل، متفاوت است؛ برخی فقط خودشان باطل‌اند، اما برخی دیگر باعث بطلان کل قرارداد نیز می‌شوند.

📌 دسته اول: شروطی که فقط باطل هستند، ولی قرارداد را باطل نمی‌کنند

در این گروه، شرط باطل است و هیچ اثر حقوقی ندارد، اما عقدی که شرط در آن گنجانده شده همچنان صحیح و معتبر باقی می‌ماند. مثلاً اگر در قرارداد اجاره شرط شود که مستأجر باید طی یک روز ساختمان ده طبقه بسازد، این شرط به‌ دلیل غیرمقدور بودن باطل است، اما خود اجاره‌نامه صحیح و قابل اجراست.

⚖️ دسته دوم: شروطی که هم خودشان باطل‌اند و هم عقد را باطل می‌کنند

در این حالت، اثر شرط باطل به کل قرارداد سرایت می‌کند و باعث از بین رفتن آن می‌شود. یعنی اگر چنین شرطی در یک قرارداد بیاید، نه شرط و نه قرارداد، هیچ‌کدام از نظر قانونی قابل استناد نخواهند بود و شرایط ابطال قرارداد فراهم می شود.

مثلاً اگر در قرارداد بیع شرط شود که خریدار هیچ‌گاه مالک مال خریداری‌ شده نشود، این شرط نه‌تنها خلاف ذات عقد بیع است، بلکه باعث بی‌اثر شدن تمام معامله می‌شود.

شروط باطل که مبطل قرارداد نیستند

شروطی که فقط خودشان باطل هستند ولی موجب بطلان عقد نمی‌شوند، در ماده ۲۳۲ قانون مدنی بیان شده‌اند. این شروط از نظر قانون فاقد اثر حقوقی بوده، اما به اصل قرارداد آسیبی نمی‌زنند؛ یعنی قرارداد همچنان معتبر است، فقط آن شرط خاص نادیده گرفته می‌شود. در ادامه به سه مورد اصلی از این دسته شروط می‌پردازیم:

📌 شرط غیرمقدور چیست و چه مصادیقی دارد؟

شرط غیرمقدور به شرطی گفته می‌شود که انجام آن برای هیچ فرد متعارفی ممکن نباشد. معیار ارزیابی در اینجا عرف است؛ یعنی بررسی می‌شود که آیا افراد معمولی در آن شرایط خاص می‌توانند چنین عملی را انجام دهند یا نه.

🔹 مثال:
در قرارداد بنویسند «فروشنده موظف است ظرف یک ساعت به خریدار زبان چینی را آموزش دهد». چنین شرطی به‌دلیل ناممکن بودن انجام، غیرمقدور و در نتیجه باطل است.

اما طبق قانون، این شرط اگرچه بی‌اثر است، باعث بطلان معامله نمی‌شود. بنابراین عقد اصلی (مثلاً خرید و فروش یا اجاره) همچنان معتبر است.

نکته: فقط در مورد «شرط فعل» است که غیرمقدور بودن معنا دارد؛ چون «فعل» نیازمند توانایی اجرایی است. این بحث در مورد «شرط صفت» یا «نتیجه» مطرح نمی‌شود.

📌 شرطی که در آن نفع و فایده‌ای نباشد

بند دوم ماده ۲۳۲ اشاره می‌کند که شرطی که نفع عقلایی برای مشروط‌له نداشته باشد، باطل است. اما این نفع باید از نگاه عرف و عقلای جامعه سنجیده شود، نه صرفاً خواسته شخصی طرفین. حتی اگر منفعت معنوی (نه فقط مالی) هم وجود داشته باشد، شرط معتبر خواهد بود.

🔹 مثال:
فرض کنید در قرارداد ذکر شود که کارگر باید هر روز یک لیوان آب در حیاط بریزد؛ اگر هیچ هدف عقلایی برای این کار قابل تصور نباشد، این شرط ممکن است بی‌فایده و باطل تلقی شود. با این حال، اصل قرارداد آسیب نمی‌بیند.

📌 شرط نامشروع و حدود آن

بند سوم ماده ۲۳۲ شرطی را که «نامشروع» باشد نیز باطل دانسته، اما آن را مبطل عقد نمی‌داند.

شرط نامشروع یعنی شرطی که مخالف:

• قوانین آمره،
• نظم عمومی، یا
• اخلاق حسنه باشد.

🔹 مثال:
در قرارداد اجاره شرط شود که در صورت دیرکرد اجاره، موجر می‌تواند بدون حکم دادگاه، مستأجر را بیرون کند. این شرط خلاف قانون و در نتیجه نامشروع و باطل است، اما قرارداد اجاره به قوت خود باقی می‌ماند.

نکته تخصصی: اگر همین شرط نامشروع منجر به نامشروع شدن جهت عقد شود (مثلاً استفاده از ملک برای جرم)، ممکن است عقد هم باطل تلقی شود که در بخش بعد بررسی خواهد شد.

شروط باطل کننده قرارداد (شروط باطل و مبطل عقد)

برخی شروط به‌قدری با ماهیت و ارکان اصلی قرارداد در تضاد هستند که نه‌تنها خودشان فاقد اعتبارند، بلکه کل قرارداد را نیز از اعتبار ساقط می‌کنند. این دسته، شروط باطل‌کننده قرارداد یا «شروط مبطل عقد» نام دارند و در ماده ۲۳۳ قانون مدنی به‌صورت مشخص ذکر شده‌اند. در ادامه، دو شرط اصلی که به‌موجب قانون، هم باطل و هم مبطل عقد هستند را بررسی می‌کنیم:

⚖️ شرط خلاف مقتضای ذات عقد چیست؟

«مقتضای ذات عقد» به معنی اثر اصلی، مستقیم و غیرقابل‌تفکیک هر عقد است؛ چیزی که اگر از آن گرفته شود، دیگر عقد ماهیت خود را از دست می‌دهد. اگر شرطی برخلاف این اثر اصلی باشد، هم شرط باطل است و هم عقد را نیز باطل می‌کند.

🔹 مثال روشن:
در عقد بیع (خرید و فروش)، مقتضای ذات آن انتقال مالکیت مبیع به خریدار و انتقال ثمن به فروشنده است. اگر در قرارداد شرط شود که «خریدار هیچ‌گاه مالک مبیع نشود»، این شرط خلاف مقتضای ذات بیع است؛ در نتیجه:
❌ شرط باطل است
❌ عقد نیز به‌طور کامل باطل خواهد بود.

📌 تفاوت مهم: نباید «مقتضای ذات عقد» را با «مقتضای اطلاق عقد» اشتباه گرفت. شرط خلاف مقتضای اطلاق عقد معمولاً مجاز است و عقد را باطل نمی‌کند (مثلاً شرط شود تسلیم مبیع به‌صورت اقساطی باشد). ولی شرط خلاف مقتضای ذات عقد، قرارداد را نابود می‌کند.

⚖️ شرط مجهولی که جهل به آن موجب جهل به عوضین می‌شود

مطابق بند ۲ ماده ۲۳۳ قانون مدنی، اگر شرطی آن‌قدر مبهم باشد که موجب شود مورد معامله (عوضین) نیز نامشخص یا مجهول باقی بماند، این شرط نه‌تنها باطل است، بلکه کل قرارداد را نیز باطل می‌کند.

چرا؟ چون یکی از ارکان صحت قراردادها، معلوم بودن مقدار، جنس و وصف عوضین (موضوع معامله و عوض آن) است. اگر شرط مبهم باعث شود که نتوان فهمید دقیقاً چه چیزی مبادله می‌شود، عقد باطل است.

🔹 مثال کاربردی:
در قرارداد خرید خانه شرط شود که «فروشنده هر مقدار از زمین را که صلاح بداند، به نام خریدار بزند»؛ این شرط باعث می‌شود خریدار نداند دقیقاً چه ملکی را می‌خرد.
❌ شرط مجهول است
 ❌ موجب جهل به عوضین شده
❌ هم شرط باطل است، هم عقد

🔹 مثال دیگر: در قرارداد ذکر شود که قیمت کالا «بعداً توسط فروشنده تعیین خواهد شد»؛ در این صورت، قیمت عوض معامله معلوم نیست و این جهل منجر به بطلان عقد می‌شود.

📌 توجه ویژه:
برخی از فقها و حقوقدانان حتی شرطی را که باعث نامشروع شدن جهت معامله شود (مثلاً ملک فقط برای راه‌اندازی مرکز فساد اجاره شود) نیز در ردیف شروط مبطل تلقی کرده‌اند، حتی اگر صراحت قانونی نداشته باشد. در این موارد، نیت طرفین (جهت معامله) اگر نامشروع باشد، کل قرارداد بی‌اعتبار می‌شود.

نمونه‌های کاربردی شروط باطل در قراردادهای رایج

برای درک بهتر مفهوم شروط باطل و مبطل عقد، بررسی مصادیق آن‌ها در قراردادهای روزمره مانند بیع، اجاره، نکاح و قرارداد کار بسیار مفید است. در ادامه، چند مثال کاربردی را بررسی می‌کنیم تا نشان دهیم چطور درج یک شرط نامناسب می‌تواند به بی‌اعتباری شرط یا حتی کل قرارداد منجر شود.

1. شروط باطل در قرارداد خرید و فروش (بیع)

عقد بیع یکی از رایج‌ترین قراردادهاست و شروط مختلفی ممکن است در آن گنجانده شود. برخی از این شروط اگر به‌ درستی تنظیم نشوند و یا به خیارات مختص عقد بیع استناد شود، باطل یا حتی مبطل بیع خواهند بود.

🔹 مثال 1 – شرط خلاف مقتضای ذات بیع: اگر در قرارداد خرید خودرو ذکر شود که «خریدار تا ۵ سال حق فروش اتومبیل را ندارد»، این شرط محدودکننده حق مالکیت است و در مواردی می‌تواند خلاف مقتضای عقد تلقی شود؛ به‌خصوص اگر به‌صورت مطلق حق فروش را سلب کند.

🔹 مثال 2 – شرط مجهول در مورد مورد معامله: ذکر شود «فروشنده یکی از آپارتمان‌های خود را به خریدار واگذار خواهد کرد»؛ بدون اینکه شماره یا متراژ واحد مشخص باشد. مورد معامله مبهم است، شرط مجهول است و ممکن است عقد نیز باطل شود.

2. شروط باطل در قرارداد اجاره

در قرارداد اجاره نیز ممکن است شروطی درج شود که برخلاف قوانین آمره یا نظم عمومی باشد.

🔹 مثال – شرط نامشروع: در قرارداد اجاره نوشته شود که «در صورت تأخیر در پرداخت اجاره، موجر می‌تواند قفل درب را عوض کند و مستأجر را از ملک بیرون بیندازد».  این شرط خلاف قانون و نامشروع است و شرط باطل است اما قرارداد اجاره معتبر می‌ماند.

3. شروط باطل در عقد نکاح و شروط ضمن عقد ازدواج

عقد نکاح از عقود لازم است که بسیاری از مردم در آن شروطی اضافه می‌کنند. اما درج درج شروط باطل و مبطل عقد نکاج یا نظم عمومی می‌تواند موجب بطلان شرط یا حتی نکاح شود.

🔹 مثال – شرط نامشروع یا نامقدور: زن شرط کند که مرد در صورت ازدواج مجدد، موظف است ۱۰ میلیارد تومان پرداخت کند، حتی اگر توان مالی نداشته باشد. اگر این شرط نامقدور عرفی باشد یا هدف از آن سوءاستفاده تلقی شود، می‌تواند باطل شود.

🔹 مثال – شرط خلاف مقتضای ذات عقد نکاح:
شرط شود که زن و مرد تا پایان عمر، هیچ‌گاه رابطه زناشویی نداشته باشند.  چنین شرطی با ذات نکاح که یکی از آثار آن تمکین و رابطه زناشویی است در تضاد است. شرط باطل و عقد نیز ممکن است قابل فسخ یا حتی باطل تلقی شود.

4. شروط باطل در قرارداد کار

قراردادهای کاری نیز مشمول قوانین خاص خود (به‌ویژه قانون کار) هستند. بنابراین اگر شرطی خلاف قانون کار درج شود، باطل است؛ حتی با رضایت طرفین.

📌 مصادیق مهم شروط باطل در قرارداد کار:

1. توافق بر حقوق کمتر از حداقل وزارت کار: حتی اگر کارگر با رضایت امضا کرده باشد، شرط باطل است و کارفرما موظف به پرداخت ما‌به‌التفاوت می‌باشد.

2. توافق بر عدم پرداخت بیمه یا پرداخت نقدی آن: قانوناً پرداخت حق بیمه به تأمین اجتماعی اجباری است؛ توافق خلاف آن باطل است.

3. توافق بر حذف مزایایی مثل عیدی، سنوات یا مرخصی: این موارد جزء حقوق قانونی کارگرند و نمی‌توان با توافق آن‌ها را حذف کرد.

❌ در تمام این موارد، فقط شرط باطل است؛ اما قرارداد کار به قوت خود باقی می‌ماند.

سوالات متداول

در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون شروط باطل کننده قرارداد مطرح شده است:

❓ من در قراردادی شرط کردم که فروشنده ملک موظف است مجوز شهرداری را ظرف ۳ روز بگیرد، اما بعد مشخص شد اساساً امکان گرفتن مجوز در این بازه زمانی وجود نداشته. آیا می‌توانم به‌خاطر اجرا نشدن این شرط، قرارداد را فسخ کنم؟

✅ اگر شرطی که در قرارداد درج شده نوعاً غیرممکن (غیرمقدور) باشد، آن شرط از نظر قانونی باطل است، ولی قرارداد اصلی همچنان معتبر می‌ماند. اما اگر این شرط از نظر شما شرط اصلی و اساسی عقد بوده و در زمان عقد نسبت به امکان‌پذیر بودن آن آگاه نبوده‌اید، می‌توانید با استناد به تخلف از شرط اساسی و فریب در قرارداد، تقاضای فسخ یا ابطال معامله را پیگیری کنید. بهتر است در این موارد از وکیل متخصص استفاده شود.

❓ در قرارداد استخدامی‌ام نوشته شده که به من عیدی و سنوات تعلق نمی‌گیرد چون حقوق بیشتری گرفته‌ام. الان که اخراج شده‌ام، کارفرما همین بند را نشان می‌دهد و می‌گوید چیزی بدهکار نیست. آیا این شرط معتبر است؟

✅ خیر، طبق قانون کار، هیچ توافقی که منجر به حذف حقوق الزامی مثل عیدی، سنوات یا بیمه شود، معتبر نیست؛ حتی اگر کارگر با آن موافقت کرده باشد. این شرط باطل است ولی قرارداد کار معتبر می‌ماند و شما می‌توانید با مراجعه به اداره کار، مطالبات خود را دریافت کنید. قانون‌گذار در این خصوص سخت‌گیرانه عمل می‌کند و به نفع کارگر رأی می‌دهد.

❓ پدربزرگم در وصیت‌نامه‌اش شرط کرده بود که ارث فقط به نوه‌هایی برسد که ازدواج نکرده باشند. الان برخی اعضای خانواده می‌گویند این شرط باطل است. واقعاً اینطور است؟

✅ بله، این شرط از مصادیق شرط نامشروع به‌شمار می‌رود، چراکه محدودکننده آزادی‌های اساسی افراد (مثل ازدواج) و مخالف نظم عمومی و اخلاق حسنه است. چنین شرطی از نظر قانونی باطل است و قابلیت اجرا ندارد. بنابراین، تمام ورثه طبق قانون ارث می‌برند و نمی‌توان کسی را به‌دلیل ازدواج از ارث محروم کرد.