محرمیت رضاعی یکی از پیچیدهترین و در عین حال مهمترین مفاهیم فقهی و حقوقی در نظام خانواده اسلامی است. این نوع محرمیت نه از راه نسب (خونی) بهوجود میآید و نه از طریق ازدواج؛ بلکه صرفاً نتیجه شیر خوردن کودکی از زنی غیر از مادر خود، در شرایطی خاص و دقیق است. قانونگذار جمهوری اسلامی ایران نیز با الهام از فقه امامیه، این نوع از قرابت را در قانون مدنی به رسمیت شناخته و احکام خاصی را برای آن وضع کرده است.
در این مقاله تلاش میکنیم بهصورت جامع و کاربردی، شرایط تحقق محرمیت رضاعی را از دیدگاه فقه و قانون بررسی کرده و به پرسشهای متداولی همچون «چه کسانی محارم رضاعی محسوب میشوند؟»، «آیا همسر فرزند رضاعی محرم است؟» یا «آیا شیر دوشیدهشده یا بانک شیر باعث محرمیت میشود؟» پاسخ دهیم.
محرمیت رضاعی چیست و چرا اهمیت دارد؟
محرمیت رضاعی نوعی از خویشاوندی شرعی است که نه از طریق نسب (رابطه خونی) و نه از طریق سببی (ازدواج)، بلکه صرفاً از طریق تغذیه کودک با شیر زنی غیر از مادرش ایجاد میشود. این رابطه در شریعت اسلام، از جایگاه ویژهای برخوردار است و احکام خاصی را بهدنبال دارد؛ بهگونهای که پس از تحقق کامل شرایط، ازدواج میان برخی افراد بهطور دائم حرام میشود.
📌 محرمیت رضاعی، چرا در اسلام مطرح شده است؟
در زمانهای گذشته، شیردهی به فرزندان دیگران امری رایج و پذیرفتهشده در جوامع اسلامی بود. زنانی که توانایی شیردهی داشتند، گاهی علاوه بر فرزند خود، کودکان دیگر را نیز شیر میدادند. از آنجا که شیر خوردن کودک نقش مهمی در رشد جسمی و حتی روانی او دارد، شریعت برای این رابطه آثار شرعی در نظر گرفته و آن را نوعی «قرابت» دانسته است.
📌 تفاوت محرمیت رضاعی با سایر انواع محرمیت
برخلاف قرابت نسبی که بهواسطه تولد از پدر و مادر ایجاد میشود، یا محرمیت سببی که ناشی از ازدواج یا ازدواج خویشاوندان سببی است، محرمیت رضاعی بر پایه «تغذیه با شیر» شکل میگیرد و تنها در صورتی ایجاد میشود که همه شرایط فقهی و قانونی رعایت شده باشد. این شرایط بهگونهای دقیق و محدود تعریف شدهاند که از هر نوع ابهام و سواستفاده در روابط خانوادگی جلوگیری شود.
شرایط ایجاد محرمیت رضاعی بر اساس قانون و فقه اسلامی
ایجاد محرمیت از طریق شیر خوردن (رضاع)، تابع شرایطی بسیار خاص و دقیق است که هم در منابع فقهی و هم در قوانین ایران بهویژه ماده ۱۰۴۶ قانون مدنی ذکر شدهاند. رعایت تمام این شرایط برای تحقق محرمیت رضاعی الزامی است و در صورت فقدان هر یک از آنها، هیچگونه محرمیتی ایجاد نخواهد شد.
📌 شرط اول: شیر ناشی از بارداری مشروع باشد
زن شیرده باید از راه مشروع، یعنی از طریق ازدواج شرعی، باردار شده باشد. اگر شیر در اثر رابطه نامشروع (مانند زنا) بهوجود آمده باشد، حتی با تحقق سایر شرایط، رضاع موجب محرمیت نمیشود.
📌 شرط دوم: شیر باید مستقیماً از سینه زن مکیده شود
یکی از مهمترین شروط در فقه امامیه و قانون مدنی آن است که کودک باید شیر را مستقیماً از سینه زن بمکد. اگر شیر با شیشه یا از طریق دیگر به کودک داده شود، محرمیتی ایجاد نمیشود.
📌 شرط سوم: مقدار مشخص و دفعات لازم برای شیر خوردن
رضاع زمانی موجب محرمیت میشود که یا کودک یک شبانهروز کامل فقط از شیر همان زن تغذیه کرده باشد یا ۱۵ بار متوالی شیر کامل از او خورده باشد؛ در این مدت، کودک نباید از زن دیگری شیر بخورد یا غذای دیگری بخورد که شیر خوردن را قطع کند. برخی فقها حتی گفتهاند اگر کودک شیر بخورد ولی استفراغ (قی) کند، رضاع بیاثر خواهد بود.
📌 شرط چهارم: شیر خوردن باید قبل از دو سالگی باشد
محرمیت رضاعی فقط در صورتی ایجاد میشود که کودک در دو سال اول زندگی (دو سال قمری) این شیر خوردن را تجربه کرده باشد. اگر بخشی از شیر خوردن پس از دو سالگی کودک اتفاق افتد، رضاع باطل است و محرمیتی ایجاد نمیشود.
📌 شرط پنجم: شیر باید از یک زن و یک شوهر باشد
اگر زنی در طول زندگی خود از دو شوهر باردار شده باشد، شیر ناشی از هر بارداری جداگانه تلقی میشود. در نتیجه، اگر یک کودک از شیر ناشی از شوهر اول و کودک دیگر از شیر شوهر دوم تغذیه کنند، این دو کودک با هم محرم نخواهند بود، حتی اگر شیر از یک زن باشد.
📌 سایر شروط مطرح در رسالههای عملیه
برخی فقها شرایط بیشتری را نیز برای رضاع مؤثر بیان کردهاند:
- شیر باید موجب روییدن گوشت و محکم شدن استخوان کودک شود؛
- شیر نباید با چیز دیگری مخلوط شده باشد؛
- کودک شیر را قی نکند یا اگر قی کرده، احتیاط شود که رابطه محرمیت ایجاد نشود.
در صورتی که همه این شرایط بهدرستی رعایت شود، کودک با زن شیرده، شوهر او و برخی دیگر از خویشاوندان آنها، محرم شرعی میشود. در غیر این صورت، حتی اگر ظاهر ماجرا مشابه باشد، از نظر فقهی و قانونی هیچ اثری بر رضاع بار نخواهد بود.
چه کسانی در فقه اسلامی، محارم رضاعی محسوب میشوند؟
در فقه اسلامی قاعدهای وجود دارد که میگوید: «يَحرُمُ مِنَ الرّضاعِ ما يَحرُمُ مِنَ النّسب». یعنی هر کس که از طریق نسب (رابطه خونی) بر انسان حرام است، از طریق رضاع نیز همان حکم را دارد، مشروط بر اینکه شرایط رضاع بهطور کامل فراهم شده باشد. این قاعده، مبنای اصلی تعیین محارم رضاعی در فقه شیعه و قانون مدنی ایران است.
📌 محارم رضاعی در صورتی که شیرخوار، دختر باشد
اگر دختربچهای از شیر زنی تغذیه کند که دارای شوهر مشروع باشد، افراد زیر به او محرم خواهند بود:
- پدر رضاعی (شوهر زنی که شیر داده)
- پدر و پدربزرگ شوهر زن (اجداد رضاعی)
- پسر، نوه، برادر، دایی، عمو، پسرعمو و پسرخاله شوهر زن
- همچنین خویشاوندان زن شیرده مانند پدر، برادر، دایی، عمو و نوههای زن
📌 محارم رضاعی در صورتی که شیرخوار، پسر باشد
اگر کودک شیرخوار پسر باشد، و از شیر زنی با شرایط مشروع تغذیه کند، افراد زیر به او محرم میشوند:
-
مادر رضاعی (زنی که به او شیر داده)
-
خواهر، دختر، نوه، خاله، عمه زن شیرده
-
مادر، مادربزرگ، دختر، نوه و خواهر شوهر زن شیرده (صاحب شیر)
در هر دو حالت، کودک تنها با خانواده زن و شوهر او محرم میشود؛ نه با سایر بستگان کودک یا بستگان نسبی خودش.
⚖️ نکته فقهی مهم
اگر شیر دادن از زن واحدی صورت گرفته ولی شیر ناشی از دو شوهر مختلف باشد (مثلاً زن پس از طلاق ازدواج مجدد کرده)، در این صورت فرزندان رضاعی او نسبت به هم خواهر و برادر رضاعی محسوب نمیشوند؛ زیرا شرط «وحدت پدر رضاعی» رعایت نشده است.
❌ محارمی که فقط به نسب محرم هستند، اما از طریق رضاع نه
اگر زنی، برادر شما را شیر داده باشد، به شما محرم نمیشود (هرچند احتیاط در ترک ازدواج با او توصیه شده است). همچنین اگر دختری، فرزند عمه یا خاله شما باشد و از زنی دیگر شیر خورده باشد، به شما محرم نخواهد بود.
در فقه، این تمایزها بسیار دقیق بررسی میشوند، زیرا در تعیین حرمت ازدواج، ملاک اصلی، تحقق دقیق رضاع شرعی با تمام شرایط است، نه صرفاً احساس خویشاوندی یا نزدیکی عاطفی.
آیا خواهر و برادر شیری به هم محرم هستند؟
در عرف رایج، زمانی که دو کودک از شیر یک زن تغذیه کرده باشند، آنها را خواهر و برادر شیری مینامند. اما از نگاه فقهی، صرف شیر خوردن از یک زن برای تحقق رابطه محرمیت کافی نیست. خواهر و برادر رضاعی تنها در صورتی به یکدیگر محرم میشوند که تمام شرایط شرعی رضاع در مورد هر دو نفر رعایت شده باشد.
📌 شرط اساسی: وحدت زن و شوهر (پدر و مادر رضاعی)
برای اینکه دو کودک، خواهر و برادر رضاعی باشند، باید هر دو:
- از شیر یک زن واحد
- و شیر حاصل از یک شوهر مشترک تغذیه کرده باشند.
اگرچه شیر از یک زن بوده، ولی ناشی از دو بارداری از دو شوهر متفاوت باشد (مثلاً زن پس از فوت شوهر اول ازدواج کرده)، فرزندان حاصل از آن دو شیر، با یکدیگر خواهر و برادر رضاعی محسوب نمیشوند.
📌 سایر شرایط لازم برای محرمیت بین دو کودک
برای اینکه رابطه خواهر-برادری رضاعی برقرار شود، باید در مورد هر دو کودک شرایط زیر رعایت شده باشد:
- شیر خوردن قبل از دو سالگی
- حداقل ۱۵ مرتبه کامل یا یک شبانهروز شیر خوردن
- شیر مستقیم از سینه زن خورده شده باشد
- در مدت تغذیه از زن دیگری شیر نخورده باشند
❗مثال کاربردی: اگر پسر و دختری، هر کدام بهصورت مستقل و با رعایت همه شرایط از شیر زن خاصی تغذیه کرده باشند، و شیر آن زن هم از شوهر واحدی بوده باشد، آنگاه این دو به هم محرم میشوند و ازدواج میانشان حرام خواهد بود.
اما اگر یکی از شرایط در مورد یکی از کودکان ناقص باشد (مثلاً بعد از دو سالگی شیر خورده باشد)، رابطه محرمیت بین آن دو شکل نمیگیرد.
همسر فرزند رضاعی؛ محرم است یا خیر؟ اختلافنظر فقها در این باره
یکی از سؤالات مهم در احکام محرمیت رضاعی این است که آیا پدر رضاعی میتواند به همسر فرزند رضاعی خود نگاه کند یا خیر؟ به عبارت دیگر، آیا همسر پسر رضاعی، بر پدر رضاعی محرم است؟
اکثر فقهای شیعه، با استناد به حدیث معروف پیامبر (ص) «يحرم من الرضاع ما يحرم من النسب» بر این باورند که همانگونه که همسر فرزند نسبی، بر پدرش حرام ابدی و محرم است، همسر فرزند رضاعی نیز بر پدر رضاعی محرم است و ازدواج یا نگاه شهوانی نسبت به او جایز نیست. از نظر این گروه از فقها، محرمیت رضاعی تمام آثار محرمیت نسبی را به همراه دارد و در اینصورت ازدواج با این افراد ممنوع است و تفاوتی میان آنها در این حکم نیست.
⚖️ نظر شیخ الاسلام ابن تیمیه و برخی علمای اهل سنت: محرم نیست
برخی از علمای اهل سنت، مانند ابن تیمیه و در پی او، برخی از شاگردانش، معتقدند که همسر فرزند رضاعی بر پدر رضاعی محرم نیست. استدلال آنها چنین است:
حرمت همسر فرزند در قرآن به این دلیل است که فرزند از «صلب» انسان باشد:
«وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ» (نساء، آیه ۲۳)
یعنی: «و همسران پسرانتان که از صلب شما هستند، بر شما حرام شدهاند»
در نتیجه، چون فرزند رضاعی از صلب پدر نیست، حکم حرمت و محرمیت به همسر او نیز جاری نمیشود. با این استدلال، فقهایی چون ابن تیمیه گفتهاند که همسر فرزند رضاعی باید از پدر رضاعی خود حجاب کند و این رابطه مثل محارم نسبی نیست.
📌 جمعبندی و رأی فقه امامیه
با اینکه اختلافنظر وجود دارد، نظر مشهور در فقه امامیه این است که همسر فرزند رضاعی نیز همانند همسر فرزند نسبی، محرم است و از جمله محارم ابدی پدر رضاعی محسوب میشود. بنابراین، نگاه کردن به او، خلوت کردن، سلام و ارتباط نزدیک در چهارچوب شرع مجاز است.
نظر فقه درباره رضاع کبیر و بانک شیر مادر؛ آیا سبب محرمیت میشود؟
رضاع کبیر (رضاع بزرگسال)، مفهومی است که عمدتاً در فقه اهل سنت مطرح شده است. بهطور خاص، برخی از علمای اهل سنت مانند عایشه (رض) روایت کردهاند که پیامبر اسلام به زنی اجازه داد تا برای محرم شدن با مردی بالغ، به او شیر بدهد. این روایت در برخی منابع مانند صحیح مسلم آمده است.
اما اکثر علمای اهل سنت این دیدگاه را نپذیرفتهاند و آن را منحصر به همان مورد خاص دانستهاند و همه فقهای شیعه بدون استثنا معتقدند که شیر خوردن مرد بالغ از پستان زن نامحرم، نهتنها موجب محرمیت نمیشود، بلکه حرام است.
بنابراین از دید فقه شیعه، رضاع کبیر نه جایز است، نه موجب محرمیت، و چنین عملی باید بهشدت از آن پرهیز شود.
🍼 بانک شیر مادر؛ آیا استفاده از شیر زنان دیگر باعث محرمیت میشود؟
با راهاندازی بانکهای شیر مادر در برخی کشورها، از جمله ایران، این سؤال پیش میآید که آیا نوزادی که شیر زن غریبه را از طریق بانک شیر مصرف میکند، به زن شیرده یا خانواده او محرم میشود؟
فقهای شیعه معتقدند که برای تحقق رضاع شرعی، تماس مستقیم با سینه زن شیرده و مکیدن شیر توسط کودک شرط است. بنابراین، اگر شیر:
- دوشیده شود؛
- ذخیره شود؛
- و سپس از طریق بطری، سرنگ، یا شیشه به کودک داده شود؛
هیچگونه محرمیتی ایجاد نمیشود، حتی اگر شیر کاملاً خالص و از زن واجد شرایط باشد.
📝 نکته مهم: این موضوع بهویژه در مورد نوزادان نارس یا بیمار، اهمیت زیادی دارد؛ چراکه مصرف شیر بانوان غریبه، به هیچ وجه رابطه رضاعی شرعی ایجاد نمیکند.
برخی فقهای اهل سنت، مانند مالک بن انس، معتقدند حتی اگر شیر بهصورت دوشیدهشده مصرف شود و وارد حلق کودک شود، موجب محرمیت است؛ ولی این دیدگاه در فقه شیعه مردود است.
سوالان متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون شرایط ایجاد محرمیت رضاعی مطرح شده است:
❓ ما دو تا خواهر هستیم که هر کدوم یه بچه داریم. مادرم (یعنی مادربزرگ بچههامون) یکی از بچهها رو شیر داده، حالا سوال اینه که آیا بچهها به هم خواهر و برادر رضاعی محسوب میشن؟
✅ خیر، صرف شیر خوردن یکی از بچهها از مادربزرگ، باعث نمیشود که بچهها خواهر و برادر رضاعی شوند. تنها زمانی چنین رابطهای برقرار میشود که هر دو کودک، با رعایت شرایط کامل رضاع (مثل شیر خوردن از یک زن و از یک شوهر، ۱۵ بار یا یک شبانهروز کامل و قبل از دو سالگی) شیر خورده باشند. اگر فقط یکی از بچهها شیر خورده، محرمیتی بینشان نیست.
❓ من بچهم رو به خواهرم سپردم و اون چند روزی به بچهم شیر داده. الان خیلی نگرانم. آیا پسر من به دختر خواهرم محرم شده؟ آیا میتونن در آینده ازدواج کنن یا نه؟
✅ بستگی به این دارد که آیا شیر خوردن با شرایط شرعی کامل اتفاق افتاده یا نه. اگر فرزندتان قبل از دو سالگی، به مدت یک شبانهروز یا ۱۵ مرتبه متوالی، مستقیماً از سینه خواهر شما شیر خورده باشد، آنگاه فرزند شما و دختر خواهرتان خواهر و برادر رضاعی محسوب میشوند و ازدواجشان حرام خواهد بود. اما اگر این شرایط کامل نباشد، محرمیتی ایجاد نمیشود.
❓ توی بیمارستان، نوزاد من به اشتباه از شیر مادری که بچهاش بستری بود تغذیه کرده. بعداً بهم گفتن شاید محرم بشید. واقعاً اینطوریه؟
✅ اگر کودک شما شیر را بهصورت مستقیم از سینه آن زن مکیده باشد، و تعداد دفعات یا مدت شیر خوردن به حد لازم (۱۵ مرتبه یا یک شبانهروز کامل) برسد، و شیر مربوط به بارداری مشروع باشد، ممکن است محرمیت رضاعی ایجاد شده باشد. اما اگر شیر با شیشه داده شده یا دفعات کم بوده، محرمیتی ایجاد نمیشود. بهتر است برای اطمینان، موضوع را با مرجع تقلید خود مطرح کنید.