در نظام حقوقی ایران، افراد زیر ۱۸ سال برای انجام معاملات مالی و تصمیمگیریهای اقتصادی مهم، نیاز به دریافت «حکم رشد» دارند. این حکم، سندی قانونی است که به دادگاه اجازه میدهد تشخیص دهد آیا فرد متقاضی از نظر فکری، روانی و مالی به درجهای از بلوغ و توانمندی رسیده که بتواند مستقل از ولی یا قیم، در امور مالی خود دخل و تصرف نماید یا خیر. فرآیند صدور حکم رشد، با ثبت دادخواست در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی آغاز شده و پس از ارجاع به دادگاه خانواده، با ارزیابی دقیق قاضی و نظر کارشناسی پزشکی قانونی به پایان میرسد.
در این مسیر، یکی از مهمترین بخشها، پاسخگویی به سوالاتی است که از سوی قاضی و پزشک قانونی از متقاضی پرسیده میشود. این سوالات، جنبههای مختلفی همچون میزان درک اقتصادی، توان تصمیمگیری مستقل، آشنایی با مفاهیم مالی، قدرت تحلیل اجتماعی و حتی دیدگاه اخلاقی فرد را بررسی میکنند. از آنجا که عدم آشنایی با این سوالات میتواند منجر به رد درخواست حکم رشد شود، آگاهی کامل از ساختار آنها، دستهبندی موضوعی و نکات کلیدی در پاسخگویی اهمیت بالایی دارد.
در این مقاله، بهطور کامل و کاربردی به بررسی سوالات قاضی و پزشکی قانونی برای صدور حکم رشد میپردازیم، تا متقاضیان بتوانند با دیدی روشن و آمادگی ذهنی، در مسیر قانونی خود گام بردارند.
حکم رشد چیست و چه تفاوتی با سن قانونی دارد؟
در نظام حقوقی ایران، اهلیت افراد به دو شکل تعریف میشود: «اهلیت تمتع» و «اهلیت استیفا». هر فرد از بدو تولد دارای اهلیت تمتع است؛ یعنی میتواند مالک حق باشد و تحت حمایت قانون قرار گیرد. اما برای اینکه فرد بتواند از حقوق خود استفاده کرده و وارد معاملات شود، باید اهلیت استیفا داشته باشد؛ یعنی توانایی قانونی برای اجرای حقوق خود را بهدست آورد و به نوعی رفع حجر شود. این اهلیت در اغلب موارد با رسیدن به «سن قانونی» محقق میشود، اما در شرایط خاص، با اخذ «حکم رشد» میتوان زودتر از موعد، این توانایی را کسب کرد.
🔍 اهلیت تمتع و اهلیت استیفا چه تفاوتی دارند؟
اهلیت تمتع بهمعنای توانایی داشتن حق است. مثلاً نوزادی که به دنیا میآید، میتواند صاحب مال شود، ارث ببرد یا تحت تکفل قرار گیرد. اهلیت استیفا یعنی قدرت استفاده از حق. مثلاً فردی که به سن رشد رسیده باشد، میتواند تصمیم بگیرد خانهاش را بفروشد یا در یک قرارداد سرمایهگذاری شرکت کند.
بر اساس ماده ۱۲۰۸ قانون مدنی، افراد نابالغ یا کسانی که رشد آنها ثابت نشده باشد، نمیتوانند مستقلاً در امور مالی دخالت کنند. اما در تبصره ۲ ماده ۱۲۱۰ آمده است:
«در مواردی که رشد فرد برای تصرف در اموال مورد تردید باشد، دادگاه میتواند رسیدگی و احراز رشد کند.»
به همین دلیل، «حکم رشد» در عمل راهکاری قانونی است برای افرادی که زیر سن قانونیاند، اما میخواهند در امور مالی خود بهصورت مستقل تصمیم بگیرند.
چرا و در چه مواردی به صدور حکم رشد نیاز داریم؟
در ظاهر، ممکن است تصور شود که فقط افراد بالای ۱۸ سال میتوانند اموال خود را مدیریت کنند. اما در بسیاری از موارد، افرادی که هنوز به سن قانونی نرسیدهاند، دارای اموال، دارایی یا حقوق مالی هستند که نیاز به دخل و تصرف دارد. قانونگذار با پیشبینی امکان اخذ حکم رشد، راهی برای این افراد باز گذاشته تا بتوانند با اثبات بلوغ فکری و مالی خود، پیش از رسیدن به ۱۸ سالگی، در امور مالیشان دخالت کنند.
📌 موارد کاربرد حکم رشد؛ از معاملات مالی تا وام ازدواج
حکم رشد کاربردهای گستردهای دارد و محدود به یک حوزه خاص نیست. در ادامه به رایجترین مواردی که در آنها نیاز به حکم رشد وجود دارد، اشاره میکنیم:
-
دریافت وام ازدواج برای افراد زیر ۱۸ سال:
بانکها تنها زمانی تسهیلات ازدواج را به افراد نابالغ پرداخت میکنند که حکم رشد ارائه دهند. بدون این حکم، وام قابل پرداخت نیست. -
فروش یا خرید خودرو یا ملک به نام فرد نابالغ:
اگر کودکی از طریق ارث یا هدیه مالک ملکی شده باشد، بدون داشتن حکم رشد، اجازه قانونی برای فروش یا واگذاری آن را ندارد. -
سهام عدالت و سهام دیگر:
اگر متقاضی بخواهد سهام عدالت یا سایر سهام بورسی خود را بفروشد یا انتقال دهد، در صورتی که به سن قانونی نرسیده باشد، باید ابتدا حکم رشد بگیرد. -
افتتاح حساب بانکی به نام خود و مدیریت آن:
بانکها برای افتتاح حسابهای خاص، اعطای دستهچک یا خدمات مالی پیشرفته، نیاز به ارائه حکم رشد دارند. -
ورود به قراردادهای رسمی و حقوقی مانند شراکت تجاری، ثبت شرکت و…
اشخاص زیر ۱۸ سال برای اینکه بتوانند بهطور رسمی در چنین قراردادهایی شرکت کنند، باید اثبات کنند که توانایی حقوقی و مالی کافی دارند.
سوالات پزشکی قانونی برای صدور حکم رشد چگونه است؟
یکی از مراحل کلیدی در فرآیند اخذ حکم رشد، ارجاع متقاضی به پزشکی قانونی است. در این مرحله، کارشناس پزشکی قانونی با انجام مصاحبه و پرسش از متقاضی، تلاش میکند میزان رشد عقلی، توانایی مدیریت امور مالی، قدرت تصمیمگیری و درک اجتماعی او را ارزیابی کند. این بررسی، پایه گزارش تخصصیای است که به قاضی ارسال میشود و نقش تعیینکنندهای در صدور یا رد حکم رشد دارد.
سوالات پزشکی قانونی ساختار مشخصی ندارند و به سن، هدف متقاضی از دریافت حکم رشد، شرایط خانوادگی و سطح تحصیلات او بستگی دارند. اما بهطور کلی، این سوالات در چند محور اصلی قابل طبقهبندی هستند.
🔍 سوالات هویتی و خانوادگی
- تاریخ دقیق تولد (روز، ماه، سال)
- آیا پدر یا مادر شما فوت شدهاند؟ اگر بله، تاریخ و علت فوت چیست؟
- در حال حاضر با چه کسی زندگی میکنید؟
- پس از گرفتن حکم رشد، قصد دارید با چه کسی زندگی کنید؟
- چقدر از اموال پدر یا مادرتان به شما ارث رسیده؟
- دلیل اصلی درخواست حکم رشد چیست؟ (وام ازدواج، فروش ملک، خودرو، سهام عدالت و…)
📌 هدف از این سوالات: بررسی آگاهی صغیر ممیز یا غیر ممیز نسبت به شرایط شخصی و خانوادگی خود و سنجش میزان واقعبینی او در هدفی که برای اخذ حکم رشد مطرح کرده است.
💰 سوالات مالی و اقتصادی
بخش مهمی از سوالات پزشکی قانونی، ارزیابی درک متقاضی از مفاهیم اقتصادی و مهارتهای مالی اوست. برخی از پرسشهای متداول عبارتاند از:
- قیمت روز دلار و سکه را میدانی؟ قیمت خانه در منطقه شما چقدر است؟
- اگر ۱۰ میلیون یا ۵۰۰ میلیون تومان داشتی، چه برنامهای برای خرج کردن یا سرمایهگذاری آن داشتی؟
- تورم چیست و چه تأثیری بر اقتصاد مردم دارد؟
- چک و سفته چیست و چه تفاوتی دارند؟
- آیا تا به حال معاملهای انجام دادهای؟ مثلاً خرید یا فروش گوشی، موتور یا هر چیز دیگر؟
- اگر کسی بخواهد از شما مالی را قسطی بخرد، قبول میکنی؟
- پول را کجا نگهداری میکنی؟ در بانک، گاوصندوق یا در خانه؟ چرا؟
- اگر بخواهی ملکی بخری، پرداخت را چگونه انجام میدهی؟ نقدی، چک یا کارت به کارت؟ دلیل انتخابت چیست؟
📌 هدف از این سوالات: سنجش توانایی متقاضی در تشخیص سود و زیان، ارزیابی سطح اطلاعات اقتصادی و قدرت برنامهریزی مالی.
🧠 سوالات سنجش درک و تحلیل ذهنی (سناریو محور)
پزشکی قانونی گاهی برای ارزیابی عمیقتر، سوالاتی بهصورت سناریو یا موقعیت فرضی مطرح میکند:
- اگر کسی به شدت به پول نیاز داشت و از شما درخواست قرض میکرد، اما شما فقط بخشی از آن را داشتید، چه کار میکردید؟
- اگر ۱۰ میلیارد تومان پول داشتی، با آن چه میکردی؟
- اگر بخواهی کاری در کنار تحصیل انجام بدهی، چه کاری را انتخاب میکنی؟
- اگر فردی برای نجات همسر بیمارش، دارو را از داروخانه بدزدد، آیا کار او را تأیید میکنی؟ چرا؟
- آیا حاضری برای پول، رأی خودت را بفروشی یا با کسی که دوستش نداری ازدواج کنی؟
- بین پول نقد، ارز دیجیتال و ملک، کدام را سرمایه امنتری میدانی؟ چرا؟
📌 هدف از این سوالات: بررسی نحوه استدلال، اخلاق اقتصادی، قدرت تشخیص بین رفتار درست و غلط و تحلیل منطقی متقاضی در موقعیتهای مالی و اجتماعی.
📎 نکات مهم در پاسخگویی به سوالات پزشکی قانونی
- نیازی به حفظ کردن سوالات نیست. پزشک قانونی بهدنبال دیدن صداقت، منطق و توانایی تحلیل شماست، نه جوابهای آماده.
- جوابهای مطلق و آرمانی ندهید. مثلاً اگر بگویید «با یک میلیارد پول، همه را به خیریه میبخشم»، ممکن است غیرواقعبینانه بهنظر برسد.
- سعی کنید واقعبین، متعادل و صادق باشید. پاسخها باید نشاندهنده بلوغ فکری، تسلط بر مفاهیم مالی و قدرت برنامهریزی شما باشند.
- پیش از جلسه، اخبار اقتصادی و مفاهیم پایهای مانند تورم، رکود، ارز دیجیتال، چک، سفته و… را مرور کنید.
سوالات قاضی برای صدور حکم رشد
برخلاف تصور عمومی، تصمیم نهایی در خصوص صدور حکم رشد صرفاً بر اساس نظر پزشکی قانونی نیست؛ بلکه نظر نهایی را قاضی دادگاه صادر میکند. به همین دلیل، در جلسه رسیدگی، قاضی با طرح پرسشهایی متنوع سعی میکند اطمینان حاصل کند که متقاضی از رشد فکری، اقتصادی و قدرت تصمیمگیری لازم برای انجام معاملات مالی برخوردار است. این سوالات معمولاً در ادامهی نظر پزشکی قانونی مطرح میشود و گاهی دقیقتر و جزئیتر از آن است.
سوالات قاضی اگرچه به ظاهر سادهاند، اما در واقع، برای سنجش «تشخیص، منطق، درک اقتصادی و هدفگذاری مالی» فرد طراحی شدهاند.
⚖️ سوالات قاضی درباره دلیل درخواست حکم رشد و وضعیت فردی
- برای چه کاری قصد دارید حکم رشد بگیرید؟ (وام ازدواج، فروش ملک، خرید خودرو و…)
- در حال حاضر منبع درآمدی دارید؟ اگر بله، از چه راهی؟
- درآمد ماهیانه خانوادهتان چقدر است؟ سهم شما از آن چطور تأمین میشود؟
- در حال حاضر با چه کسی زندگی میکنید؟ بعد از گرفتن حکم رشد قصد دارید با چه کسی زندگی کنید؟
- چه میزان ارث به شما رسیده و چطور آن را مدیریت میکنید؟
📌 هدف این سوالات: بررسی میزان وابستگی مالی، سطح استقلال تصمیمگیری و انگیزه فرد از درخواست حکم رشد.
📊 پرسشهای قاضی درباره توانایی درک مفاهیم مالی و تصمیمگیری اقتصادی
- تورم یعنی چه و چه تأثیری بر خرید مردم دارد؟
- آیا میدانی قیمت سکه، دلار یا یک واحد آپارتمان در محلهتان چقدر است؟
- تفاوت بین دارایی و بدهی چیست؟
- اگر ۱۰۰ میلیون تومان پول نقد به شما بدهند، چه برنامهای برای آن دارید؟
- اگر بخواهی خانهای بخری، ترجیح میدهی نقدی بخری، چک بدهی یا قسطی؟ دلیل انتخابت چیست؟
- آیا بورس را میشناسی؟ اگر پول داشته باشی، حاضری در بورس سرمایهگذاری کنی؟ چرا؟
📌 هدف این سوالات: بررسی سطح دانش اقتصادی و توان تحلیل موقعیتهای مالی پیچیده یا واقعی.
🧠 سوالات تحلیلی و اخلاقی برای سنجش تفکر و رفتار
- آیا اگر کسی از شما بخواهد برای ازدواج، مبلغی به او بدهید، حاضر هستید؟ چرا؟
- اگر بدانید کسی بهشدت نیاز مالی دارد، ولی شما تنها بخشی از آن پول را دارید، چه میکنید؟
- اگر ۵۰۰ میلیون تومان پول داشته باشید، در چه حوزهای سرمایهگذاری میکنید؟ چرا آن حوزه را انتخاب میکنید؟
- آیا پول خوشبختی میآورد؟ توضیح دهید.
- اگر کسبوکاری راه بیندازید و شکست بخورد، چطور مدیریت میکنید؟
- آیا حاضرید برای کسب درآمد هر نوع کاری (مانند خدماتی، فروشندگی، کارگری) انجام دهید؟
📌 هدف این سوالات: ارزیابی بلوغ ذهنی و روانی فرد، شناخت نحوه تحلیل مسائل اخلاقی، آمادگی برای مواجهه با چالشهای مالی واقعی و مسئولیتپذیری.
❗ نکات مهم در مواجهه با سوالات قاضی
جوابهای ساده، صادقانه و واقعی بهترین انتخاب هستند. قرار نیست شما یک مدیر مالی حرفهای باشید، ولی باید نشان دهید منطقی، متعادل و محتاط هستید. اگر پاسخ سوالی را نمیدانید، بهتر است با صداقت بگویید: “اطلاعی ندارم” یا “در این مورد هنوز مطمئن نیستم” تا اینکه پاسخی اغراقآمیز بدهید. قاضی به دنبال کسی است که بتواند از حقوق مالیاش دفاع کند، نه کسی که فقط جوابهای زیبا حفظ کرده باشد.
دستهبندی نمونه سوالات حکم رشد (اقتصادی، اجتماعی، اخلاقی)
سوالاتی که در جلسات پزشکی قانونی یا دادگاه برای صدور حکم رشد از متقاضی پرسیده میشوند، بهصورت پراکنده و بدون ساختار ثابت مطرح میشوند. اما بررسی تجربههای متقاضیان و منابع حقوقی نشان میدهد که این سوالات را میتوان در سه دسته کلی طبقهبندی کرد: سوالات اقتصادی و مالی، سوالات اجتماعی و سیاسی، و سوالات اخلاقی و تحلیلی.
در این بخش، با مرور نمونههای پرتکرار در هر دسته، دید روشنی از آنچه در جلسات ارزیابی حکم رشد ممکن است با آن مواجه شوید، ارائه خواهیم داد.
💰 سوالات اقتصادی و مالی
این سوالات بیشترین حجم را در جلسات پزشکی قانونی یا از سوی قاضی تشکیل میدهند. هدف آنها بررسی قدرت مدیریت مالی، آشنایی با مفاهیم اقتصادی، درک نوسانات بازار و توان برنامهریزی متقاضی است.
🔸 نمونه سوالات پرتکرار:
- قیمت دلار، سکه یا ملک در منطقه شما چقدر است؟
- اگر ۱۰۰ میلیون تومان پول نقد داشتی، چه میکردی؟
- چک چیست؟ سفته چیست؟ تفاوت آنها در چیست؟
- حسابهای بانکی چه انواعی دارند و چه تفاوتهایی با یکدیگر دارند؟
- بورس چیست و آیا تا بهحال در آن سرمایهگذاری کردهای؟
- ترجیح میدهی پول را در بانک نگهداری کنی یا در خانه؟ چرا؟
- تورم به چه معناست و چه تأثیری در قدرت خرید مردم دارد؟
- دارایی و بدهی چه تفاوتی دارند؟
- اگر فردی از شما ۱۰ میلیون تومان قرض بخواهد ولی فقط ۲ میلیون داشته باشی، چه میکنی؟
- ارز دیجیتال چیست و آیا سرمایهگذاری در آن را مناسب میدانی؟
📌 هدف: ارزیابی بلوغ اقتصادی، آشنایی با بازار مالی، قدرت تحلیل سود و زیان، و درک مفاهیم پایه مالی.
🧭 سوالات اجتماعی و سیاسی
دستهای از سوالات به میزان آگاهی متقاضی نسبت به مسائل عمومی کشور و درک او از جایگاه شهروندی مربوط میشود. این بخش شاید مستقیماً به مسائل مالی ارتباط نداشته باشد، اما نشانهای از میزان رشد فکری فرد است.
🔸 نمونه سوالات پرتکرار:
- رئیسجمهور فعلی کیست و چه وظایفی دارد؟
- رهبر ایران چه کسی است؟ چه تفاوتی با رئیسجمهور دارد؟
- رئیس مجلس کیست و چگونه انتخاب میشود؟
- سال ۱۴۰۲ یا ۱۳۹۹ به چه نامی نامگذاری شده است؟
- آیا به نظر شما خرید کالای ایرانی بهتر است یا خارجی؟ چرا؟
- آیا فیلترینگ بر اقتصاد کسبوکارهای اینترنتی تأثیر دارد؟
- پلیس +۱۰ چه خدماتی ارائه میدهد و چه زمانی به آن مراجعه میکنیم؟
- آیا کرونا بر اقتصاد کشور تأثیر گذاشت؟ چگونه؟
📌 هدف: بررسی شناخت متقاضی از محیط اجتماعی، میزان درک از ساختار سیاسی کشور و اثبات بلوغ فکری.
🧠 سوالات اخلاقی، شخصیتی و تحلیلی
این سوالات معمولاً در قالب سناریو، معما یا موقعیتهای فرضی مطرح میشوند و هدف آنها بررسی تفکر انتقادی، منطق، وجدان اجتماعی و دیدگاه اخلاقی فرد است.
🔸 نمونه سوالات پرتکرار:
- اگر دارویی برای نجات همسر بیماری نیاز داشته باشی ولی پول نداشته باشی، آیا حاضری آن را بدزدی؟ چرا؟
- اگر کسی فقط به خاطر پول بخواهد با تو ازدواج کند، چه واکنشی نشان میدهی؟
- اگر رأی خود را در ازای دریافت پول به کسی بدهی، این کار را درست میدانی؟
- اگر یک سبد سیب کرمخورده داشته باشی، سیب را چطور میخوری؟
- اگر در بیابان تشنه باشی و یک فرد دیوانه به تو بگوید که این آب سمی است، به حرفش گوش میکنی یا آب را میخوری؟
- اگر بتوانی فقط یک نفر را نجات بدهی؛ کسی که دوستت دارد یا کسی که تو او را دوست داری، کدام را انتخاب میکنی؟
- دوست داری دم شیر باشی یا سر روباه؟ چرا؟
- اگر کسب و کارت ورشکسته شود، چه تصمیمی میگیری؟ آیا فرار میکنی یا طلبکارها را راضی نگه میداری؟
📌 هدف: ارزیابی طرز فکر در شرایط اخلاقی، میزان احساس مسئولیت، منطق فردی، کنترل هیجانات و قدرت تحلیل موقعیت.
راهنمای آمادگی برای پاسخگویی به سوالات قاضی و پزشکی قانونی
جلسهای که برای ارزیابی رشد فکری و مالی فرد در پزشکی قانونی یا دادگاه برگزار میشود، گرچه ممکن است رسمی یا حتی کمی استرسزا بهنظر برسد، اما در اصل فرصتی است برای اینکه متقاضی بتواند توانایی خود را در تصمیمگیری مالی و بلوغ ذهنی اثبات کند. بسیاری از افراد به دلیل نداشتن آمادگی ذهنی کافی، با وجود داشتن توانایی واقعی، در پاسخگویی دچار مشکل میشوند و از دریافت حکم رشد بازمیمانند.
در این بخش، نکاتی کاربردی و تجربهمحور ارائه میدهیم که متقاضیان را برای پاسخگویی دقیقتر، مطمئنتر و موفقتر آماده میکند.
✅ قبل از جلسه چه کارهایی باید انجام دهید؟
🔹 1. آشنایی با مفاهیم پایه اقتصادی:
پیش از جلسه حتماً مفاهیمی مانند چک، سفته، نرخ تورم، رکود بازار، انواع حسابهای بانکی، ارز دیجیتال، سهام و بورس را مرور کنید. درک این مفاهیم ضروری است چون بسیاری از سوالات مستقیماً به آنها مربوط میشود.
🔹 2. قیمتهای روز را بدانید:
از شما ممکن است بپرسند قیمت تقریبی دلار، سکه، مسکن یا حتی اجاره خانه در منطقهتان چقدر است. داشتن اطلاع تقریبی، نشاندهنده آگاهی شما از فضای اقتصادی و بلوغ فکری است.
🔹 3. هدف خود را دقیق مشخص کنید:
قاضی یا پزشک از شما خواهد پرسید که چرا میخواهید حکم رشد بگیرید. پاسخ شما باید واقعی، واضح و قانعکننده باشد (مثلاً برای وام ازدواج، فروش ملک ارثی، مدیریت سهام و…).
🔹 4. درباره تصمیمات مالیتان فکر کنید:
پاسخ به سوالاتی مانند “با ۵۰۰ میلیون تومان چه میکنی؟”، یا “اگر فقط بخشی از پول موردنیاز را داشته باشی، چه تصمیمی میگیری؟”، نیازمند آمادگی ذهنی قبلی است. بهتر است چند سناریو تمرینی برای خودتان طراحی کرده و پاسخ دهید.
❌ اشتباهات رایج در پاسخگویی
🔻 1. حفظ کردن پاسخها:
قاضی یا کارشناس پزشکی قانونی بهدنبال پاسخ طوطیوار نیست. اگر پاسخها بیش از حد از بر بهنظر برسند، ممکن است خلاف واقع یا غیراصیل تلقی شوند.
🔻 2. جوابهای غیرواقعبینانه یا اغراقآمیز:
مثلاً گفتن اینکه “با یک میلیارد، همه را در کار خیر خرج میکنم” یا “تمام سرمایهام را وارد بورس میکنم”، ممکن است نشان از هیجانزدگی یا خامی شما باشد.
🔻 3. پاسخ ندادن یا گفتن «نمیدانم» به همه چیز:
اگر واقعاً چیزی را نمیدانید، اشکالی ندارد که بگویید “اطلاع ندارم”، اما تکرار زیاد این جمله، قاضی را نسبت به توانایی تحلیل شما مردد میکند. بهتر است پاسخهایتان را با تکیه بر تجربه شخصی یا آموختههایتان بیان کنید، حتی اگر کامل نباشد.
🧠 رفتار و گفتار شما هم مهم است
حتی اگر پاسخهایتان درست باشد، نحوه پاسخدادن، نحوه نشستن، لحن صحبت و اعتمادبهنفس شما نیز تأثیر مهمی در تصمیمگیری دارد. پیشنهاد میشود:
- با احترام و صداقت صحبت کنید
- از اغراق، شوخی یا پاسخهای طفرهآمیز خودداری کنید
- پاسخها را با آرامش و فکر شده بیان کنید
- اگر سوال را متوجه نشدید، با ادب بخواهید که دوباره تکرار شود