درگیری با پلیس یا مأمور نیروی انتظامی از جمله موضوعاتی است که بسیاری از افراد بدون اطلاع دقیق از آثار حقوقی آن، درگیر پیامدهای سنگین کیفری میشوند. اینکه درگیری با پلیس چه حکمی دارد، آیا صرف مقاومت جرم است، جرم فحاشی به مأمور نیروی انتظامی چیست و ماده قانونی توهین به مأمور نیروی انتظامی کدام است، همگی پرسشهایی هستند که پاسخ آنها مستقیماً در قانون مجازات اسلامی پیشبینی شده است.
در حقوق کیفری ایران، رفتاری که در عرف «درگیری با مأمور» نامیده میشود، معمولاً یک عنوان مجرمانه واحد ندارد؛ بلکه ممکن است شامل تمرد از مأمور دولت، ضرب و جرح عمدی، توهین یا حتی قذف باشد. هر یک از این رفتارها مجازات مستقل دارند و در صورت جمع شدن، امکان محکومیت همزمان برای چند جرم وجود دارد.
در این مقاله به صورت دقیق و مستند بررسی میکنیم که درگیری با مأمور نیروی انتظامی چه پیامدهایی دارد، مجازات توهین به مأمور پلیس چیست و قانون در برابر ضرب و شتم پلیس چه واکنشی نشان میدهد.
درگیری با پلیس چه حکمی دارد؟
هر نوع برخورد فیزیکی، مقاومت، فحاشی یا جلوگیری از انجام وظیفه قانونی مأمور نیروی انتظامی میتواند تحت عناوین مختلف کیفری تعقیب شود. از منظر حقوق کیفری، پلیس و مأمور نیروی انتظامی «مأمور دولت» محسوب میشوند. بنابراین هرگونه:
- مقاومت در برابر دستور قانونی،
- حمله یا هل دادن مأمور،
- ضرب و جرح،
- توهین و فحاشی،
میتواند مشمول مقررات خاص قانون مجازات اسلامی شود. درگیری ممکن است صرفاً یک مقاومت ساده باشد یا به کتککاری و حتی استفاده از سلاح منتهی شود. هر کدام از این حالات عنوان مجرمانه جداگانه دارد.
📌 عناوین کیفری مرتبط با درگیری با پلیس
در عمل، درگیری با مأمور نیروی انتظامی معمولاً در قالب یکی یا چند مورد از جرایم زیر بررسی میشود:
- تمرد نسبت به مأمور دولت (ماده ۶۰۷) هرگونه حمله یا مقاومت آگاهانه در برابر مأمور در حال انجام وظیفه.
- ضرب و جرح عمدی (ماده ۶۱۴ و مقررات قصاص و دیات) اگر درگیری منجر به آسیب بدنی شود.
- جرم فحاشی به مأمور نیروی انتظامی (ماده ۶۰۹) در صورت توهین در حین انجام وظیفه یا به سبب آن.
- قذف اگر نسبت زنا یا لواط داده شود (مجازات حدی ۸۰ ضربه شلاق).
🔍 نکته مهم این است که این جرایم میتوانند با هم جمع شوند؛ یعنی فردی که هم فحاشی کرده و هم ضرب و جرح انجام داده، ممکن است به مجازات هر دو محکوم شود.
📌 شرط «حین انجام وظیفه بودن» مأمور
یکی از عناصر بسیار مهم در تحقق جرم، این است که مأمور در حال انجام وظیفه قانونی باشد و توهین و درگیری به سبب انجام وظیفه صورت گرفته باشد. اگر مأمور خارج از حدود قانونی عمل کرده باشد یا دستور غیرقانونی صادر کرده باشد، موضوع میتواند پیچیدهتر شود و در برخی موارد بحث دفاع مشروع مطرح گردد. البته تشخیص این موضوع با دادگاه است و به صرف ادعای متهم پذیرفته نمیشود.
📌 آیا هر نوع مقاومت در برابر پلیس جرم است؟
اگر مقاومت در برابر دستور قانونی مأمور باشد، بله؛ اما اگر دستور غیرقانونی باشد یا رفتار مأمور خارج از حدود وظیفه باشد، موضوع نیازمند بررسی قضایی است. به طور کلی، قانون برای حفظ نظم عمومی و حمایت از مأموران در حین انجام وظیفه، ضمانت اجرای کیفری شدیدی پیشبینی کرده است تا هیچ فردی نتواند با توسل به خشونت یا فحاشی مانع اجرای قانون شود.
مبنای قانونی درگیری با مامور نیروی انتظامی
مهمترین ماده قانونی که به صورت مستقیم به «درگیری با مأمور نیروی انتظامی» مربوط میشود، ماده ۶۰۷ قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات) است. این ماده عنوان مجرمانهای به نام «تمرد نسبت به مأموران دولت» را پیشبینی کرده که شامل پلیس و مأموران نیروی انتظامی نیز میشود. بنابراین بسیاری از پروندههایی که در عرف با عنوان درگیری با پلیس شناخته میشوند، در چارچوب همین ماده رسیدگی میگردند.
📌 تعریف تمرد در برابر مامور نیروی انتظامی
بر اساس ماده ۶۰۷:
هرگونه حمله یا مقاومتی که با علم و آگاهی نسبت به مأموران دولت در حین انجام وظیفه آنان به عمل آید، تمرد محسوب میشود.
در این تعریف چند عنصر اساسی وجود دارد:
- مأمور باید «مأمور دولت» باشد (پلیس، راهور، کلانتری و…)
- در حال انجام «وظیفه قانونی» باشد
- شخص با علم به مأمور بودن او، اقدام به حمله یا مقاومت کند
- رفتار عمدی باشد
بنابراین صرف بحث لفظی یا اعتراض مودبانه، تمرد محسوب نمیشود؛ بلکه باید عنصر «حمله یا مقاومت مؤثر» وجود داشته باشد.
📌 انواع تمرد و مجازات آن
ماده ۶۰۷ سه حالت برای تمرد پیشبینی کرده است:
- نشان دادن سلاح به قصد تهدید مأمور، مجازات: ۶ ماه تا ۲ سال حبس
- دست بردن به سلاح در حین درگیری، مجازات: ۱ تا ۳ سال حبس
- سایر موارد تمرد (مقاومت بدنی، هل دادن، جلوگیری از انجام مأموریت)، مجازات: ۳ ماه تا ۱ سال حبس
🔍 نکته مهم: در این ماده، استفاده واقعی از سلاح شرط نیست؛ حتی «نشان دادن» آن با قصد تهدید نیز جرم مستقل محسوب میشود.
📌 اجتماع جرم تمرد با ضرب و جرح و توهین به مامور پلیس
طبق تبصره ماده ۶۰۷ اگر فرد در هنگام تمرد، مرتکب جرم دیگری نیز بشود (مثلاً ضرب و جرح یا توهین)، به مجازات هر دو جرم محکوم خواهد شد. به عنوان مثال:
- اگر فردی مأمور را هل دهد (تمرد) و همزمان ناسزا بگوید (توهین)،
- یا مأمور را مورد ضرب و جرح قرار دهد،
دادگاه میتواند هم مجازات تمرد و هم مجازات ضرب و جرح یا توهین را جداگانه اعمال کند. این موضوع نشان میدهد که درگیری با مأمور نیروی انتظامی میتواند پیامدهای کیفری چندگانه داشته باشد و مجازاتها با یکدیگر جمع شوند.
مجازات ضرب و شتم پلیس و مامور نیروی انتظامی بر اساس ماده ۶۱۴
اگر درگیری با مأمور نیروی انتظامی از حد مقاومت ساده فراتر رود و به وارد کردن صدمه بدنی منتهی شود، موضوع از تمرد صرف خارج شده و در قالب «ضرب و جرح عمدی» بررسی میشود. ماده ۶۱۴ قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات) مهمترین مستند قانونی در این زمینه است و در کنار مقررات قصاص و دیات، چارچوب مجازات را مشخص میکند. برای اینکه رفتار فرد مشمول ماده ۶۱۴ شود، باید:
- ضرب یا جرح عمدی باشد؛
- صدمه بدنی واقعی وارد شده باشد؛
- نتیجه جرم به حدی باشد که موجب نقص عضو، شکستن استخوان، از کار افتادن عضو، ایجاد مرض دائمی، نقص حواس یا زوال عقل شود.
در این حالت، در درجه اول بحث قصاص عضو مطرح میشود؛ زیرا ضرب و جرح عمدی در نظام کیفری ایران از جرایم علیه تمامیت جسمانی محسوب میگردد.
📌 قصاص، حبس و دیه در ضرب و شتم پلیس
مطابق ماده ۶۱۴ اگر ضرب و جرح عمدی باشد و شرایط قصاص فراهم باشد، قصاص عضو در اولویت قرار دارد. اما اگر:
- امکان قصاص وجود نداشته باشد،
- یا قصاص اجرا نشود،
- و رفتار مرتکب موجب اخلال در نظم عمومی یا بیم تجری دیگران شود،
دادگاه میتواند حکم به حبس تعزیری صادر کند. پس از اصلاحات قانون کاهش مجازات حبس تعزیری، مجازات این جرم از حبس ۲ تا ۵ سال به حبس درجه شش (۶ ماه تا ۲ سال) کاهش یافته است. علاوه بر آن، در صورت مطالبه مأمور به عنوان مجنیعلیه، پرداخت دیه نیز به مجازات اضافه میشود.
جرم توهین فحاشی به مامور نیروی انتظامی و ماده قانونی
مبنای قانونی این جرم، ماده ۶۰۹ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) است. بر اساس این ماده هر کس با توجه به سمت، به مأموران و کارکنان دولت در حال انجام وظیفه یا به سبب آن توهین نماید، به مجازات محکوم میشود. مطابق ماده ۶۰۹، مجازات توهین به مأمور نیروی انتظامی یکی از موارد زیر است:
- حبس کوتاهمدت (در بازه مقرر قانونی)،
- یا تا ۷۴ ضربه شلاق،
- یا جزای نقدی (مطابق مبالغ بهروزشده قانونی).
دادگاه با توجه به شرایط پرونده، سابقه متهم، نحوه ارتکاب و شدت توهین، یکی از این مجازاتها را تعیین میکند.
🔍 نکته مهم: این مجازات مربوط به زمانی است که توهین «در حال انجام وظیفه یا به سبب آن» باشد. اگر ارتباطی با وظیفه مأمور نداشته باشد، ممکن است موضوع تحت عنوان توهین ساده (ماده ۶۰۸) بررسی شود.
📌 جرم فحاشی به مامور نیروی انتظامی چه زمانی محقق میشود؟
برای تحقق این جرم، چند شرط لازم است:
- مأمور در حال انجام وظیفه قانونی باشد یا توهین به سبب آن صورت گیرد.
- رفتار یا الفاظ، عرفاً اهانتآمیز تلقی شود.
- توهین جنبه علنی داشته باشد یا در شرایطی باشد که شأن اداری مأمور خدشهدار شود.
صرف اعتراض، انتقاد یا بیان نارضایتی بدون الفاظ توهینآمیز، جرم محسوب نمیشود؛ اما استفاده از ناسزا، الفاظ رکیک یا رفتار تحقیرآمیز میتواند عنوان مجرمانه پیدا کند.
📌 تفاوت توهین تعزیری با قذف نسبت به مامور پلیس
اگر فرد در جریان درگیری، به مأمور نسبت زنا یا لواط بدهد و نتواند آن را اثبات کند، موضوع از توهین ساده خارج شده و وارد جرم قذف میشود. مجازات قذف ۸۰ ضربه شلاق حدی (شدیدتر از مجازات تعزیری ماده ۶۰۹) است بنابراین نوع عبارت و محتوای الفاظ در تعیین عنوان مجرمانه بسیار مؤثر است.
📌 جمع مجازات توهین با تمرد و ضرب و جرح
در عمل، درگیری با پلیس اغلب شامل:
- مقاومت بدنی (تمرد)،
- ضرب و جرح،
- و فحاشی همزمان است.
در چنین حالتی، دادگاه میتواند مجازات هر یک از این جرایم را جداگانه اعمال کند؛ زیرا هر کدام عنوان کیفری مستقل دارند.
درگیری مسلحانه یا همراه با سلاح با پلیس و تشدید مجازات
درگیری با مأمور نیروی انتظامی زمانی که با سلاح سرد یا گرم همراه باشد، از منظر قانونگذار خطرناکتر تلقی میشود؛ زیرا علاوه بر تعرض به تمامیت جسمانی مأمور، امنیت عمومی نیز تهدید میگردد. به همین دلیل در قانون مجازات اسلامی، برای چنین رفتارهایی مجازات شدیدتری پیشبینی شده و در برخی موارد، عنوان مجرمانه مستقل ایجاد میشود.
📌 نشان دادن سلاح به قصد تهدید مأمور نیروی انتظامی
طبق ماده ۶۰۷ قانون مجازات اسلامی اگر فرد در جریان تمرد، صرفاً سلاح خود را به قصد تهدید نشان دهد، حتی بدون استفاده عملی از آن، به ۶ ماه تا ۲ سال حبس محکوم میشود. در اینجا:
- استفاده از سلاح شرط نیست؛
- «قصد تهدید» کافی است؛
- و همین رفتار عنوان مستقل کیفری دارد.
این موضوع نشان میدهد که قانونگذار حتی مرحله تهدید را نیز جرمانگاری کرده است.
📌 دست بردن به سلاح در حین درگیری با پلیس چه حکمی دارد؟
اگر فرد در هنگام درگیری، دست به سلاح ببرد (حتی اگر شلیک نکند)، مجازات شدیدتر خواهد بود و به ۱ تا ۳ سال حبس محکوم خواهد شد. این وضعیت از نشان دادن ساده سلاح خطرناکتر تلقی شده و مجازات بیشتری دارد؛ زیرا احتمال استفاده واقعی از سلاح افزایش یافته است.
📌 استفاده از چاقو یا سلاح در ضرب و جرح پلیس
اگر در جریان درگیری، از چاقو، قمه، سلاح گرم یا هر وسیله خطرناک استفاده شود و به مأمور آسیب وارد گردد، موضوع علاوه بر تمرد، مشمول مقررات ماده ۶۱۴ نیز میشود. در چنین حالتی:
- اگر صدمات شدید باشد ➜ امکان قصاص عضو
- در صورت فقدان شرایط قصاص ➜ حبس تعزیری درجه شش (۶ ماه تا ۲ سال)
- در صورت استفاده از سلاح حتی بدون ایجاد صدمه شدید ➜ ۳ ماه تا ۱ سال حبس (طبق تبصره ماده ۶۱۴)
بنابراین استفاده از سلاح میتواند هم موجب تشدید مجازات تمرد شود و هم عنوان ضرب و جرح را سنگینتر کند.
📌 نقش اخلال در نظم و امنیت عمومی در تشدید مجازات
در ماده ۶۱۴ تصریح شده است که اگر رفتار مرتکب موجب اخلال در نظم و امنیت جامعه یا بیم تجری دیگران شود، دادگاه میتواند مجازات حبس را اعمال کند حتی در مواردی که قصاص اجرا نشود.
درگیری مسلحانه با پلیس معمولاً چنین اثری دارد؛ زیرا اقتدار ضابطان قانون را مخدوش میکند، احتمال تحریک دیگران به مقاومت را افزایش میدهد و امنیت عمومی را تهدید مینماید.به همین دلیل در رویه قضایی، اینگونه پروندهها با حساسیت بیشتری رسیدگی میشوند.
شرایط تحقق جرم و دفاعیات متهم در پرونده درگیری با پلیس
در پروندههای مربوط به درگیری با مأمور نیروی انتظامی، صرف ادعای پلیس برای محکومیت کافی نیست؛ بلکه باید تمامی عناصر قانونی جرم احراز شود. از سوی دیگر، متهم نیز میتواند دفاعیات مشخصی مطرح کند. بررسی دقیق شرایط تحقق جرم و امکان استناد به دفاع مشروع یا فقدان سوءنیت، نقش تعیینکنندهای در سرنوشت پرونده دارد.
📌 لزوم قانونی بودن دستور و مأموریت پلیس
یکی از مهمترین شرایط تحقق جرم تمرد یا توهین به مأمور، این است که:
- مأمور در حال انجام وظیفه قانونی باشد؛
- دستور صادره در چارچوب اختیارات قانونی باشد؛
- شخص بداند که طرف مقابل مأمور رسمی است.
اگر مأمور خارج از حدود اختیارات قانونی اقدام کند، موضوع میتواند متفاوت ارزیابی شود و حتی ضرب و شتم غیر قانونی توسط پلیس جرم محسوب می شود. البته تشخیص قانونی یا غیرقانونی بودن دستور، با دادگاه است و نیازمند بررسی مستندات و اوضاع و احوال پرونده میباشد.
📌 نقش عمد و سوءنیت در تمرد، ضرب و شتم و توهین
در جرایمی مانند تمرد (ماده ۶۰۷)، ضرب و جرح عمدی (ماده ۶۱۴) و توهین به مأمور (ماده ۶۰۹)، عنصر «عمد» اهمیت اساسی دارد. برای مثال:
- اگر برخورد بدنی اتفاقی باشد و قصد مقاومت وجود نداشته باشد، تمرد محقق نمیشود.
- اگر صدمه بدنی غیرعمدی باشد، موضوع تحت مقررات دیات بررسی میشود.
- اگر الفاظ بهگونهای باشد که عرفاً توهین محسوب نشود، عنصر مادی جرم کامل نخواهد بود.
بنابراین اثبات سوءنیت و قصد مجرمانه از سوی دادسرا ضروری است.
📌 امکان استناد به دفاع مشروع در برابر رفتار غیرقانونی مأمور
در برخی شرایط خاص، اگر رفتار مأمور خارج از حدود قانونی باشد و خطر فوری و واقعی ایجاد کند، ممکن است متهم به دفاع مشروع استناد کند. برای تحقق دفاع مشروع باید:
- خطر فعلی و قریبالوقوع وجود داشته باشد؛
- دفاع متناسب با خطر باشد؛
- امکان توسل به قوای دولتی یا راهکار دیگر وجود نداشته باشد.
البته در عمل، اثبات دفاع مشروع در برابر مأموران رسمی دشوار است و نیازمند دلایل قوی و مستندات روشن میباشد.
📌 تأثیر اوضاع و احوال، سابقه متهم و رضایت مأمور در تخفیف مجازات
حتی در صورت احراز جرم، دادگاه میتواند با توجه به شرایط زیر مجازات را تخفیف دهد:
- نداشتن سابقه کیفری مؤثر
- ابراز ندامت و جبران خسارت
- پرداخت دیه
- رضایت مأمور به عنوان شاکی خصوصی
- همکاری متهم در روند رسیدگی
در جرایم تعزیری مانند تمرد و توهین، امکان تعلیق مجازات یا تبدیل آن به جزای نقدی نیز در برخی موارد وجود دارد.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون حکم درگیری با پلیس یا مامور نیروی انتظامی مطرح شده است:
❓ اگر هنگام عصبانیت به مأمور پلیس ناسزا بگویم ولی او را نزنم، باز هم جرم محسوب میشود؟
✅ بله. اگر فحاشی یا توهین شما در حین انجام وظیفه مأمور یا به سبب آن باشد، طبق ماده ۶۰۹ قانون مجازات اسلامی جرم محسوب میشود. حتی اگر هیچ درگیری فیزیکی رخ نداده باشد، ممکن است به حبس کوتاهمدت، شلاق تا ۷۴ ضربه یا جزای نقدی محکوم شوید.البته صرف اعتراض یا انتقاد مودبانه جرم نیست؛ آنچه اهمیت دارد، استفاده از الفاظ یا رفتار اهانتآمیز است که عرفاً توهین تلقی شود.
❓ اگر در حین بازداشت، مأمور را هل بدهم ولی آسیب جدی وارد نشود، چه مجازاتی دارد؟
✅ این رفتار میتواند عنوان «تمرد نسبت به مأمور دولت» داشته باشد. حتی اگر آسیبی وارد نشود، صرف مقاومت بدنی یا هل دادن در صورت اثبات عمد، مشمول ماده ۶۰۷ میشود و مجازات آن بسته به شرایط، از ۳ ماه تا ۱ سال حبس است.
❓ اگر در یک درگیری خیابانی با پلیس، به صورت غیرعمدی باعث آسیب به او شوم، باز هم قصاص میشوم؟
✅ خیر، قصاص مربوط به ضرب و جرح عمدی است. اگر صدمه به صورت غیرعمدی وارد شده باشد (مثلاً در ازدحام یا برخورد اتفاقی)، موضوع تحت مقررات دیات بررسی میشود و معمولاً پرداخت دیه مطرح خواهد بود، نه قصاص. با این حال، تشخیص عمدی یا غیرعمدی بودن با دادگاه است و بر اساس قرائن، گزارشها و نظر پزشکی قانونی تعیین میشود.