در نظام حقوق کیفری ایران، همه مجازاتها در قالب حدود، قصاص، دیات و تعزیرات طبقهبندی میشوند. در این میان، جرایم تعزیری و مجازات آن بخش گستردهای از پروندههای کیفری را تشکیل میدهد؛ زیرا بسیاری از رفتارهای مجرمانه نه مشمول حد هستند و نه قصاص یا دیه. قانونگذار برای ایجاد تناسب میان جرم و مجازات، تعزیرات را به هشت درجه تقسیم کرده است تا هم شدت مجازاتها مشخص باشد و هم قاضی بتواند با توجه به شرایط پرونده، مجازات مناسبتری تعیین کند.
در این مقاله، بهصورت جامع به تقسیم بندی درجات مجازات تعزیری، جدول درجه بندی جرایم تعزیری، بررسی جرایم تعزیری درجه ۱ تا ۸ خواهیم پرداخت.
مفهوم جرایم تعزیری چیست؟
جرایم تعزیری به جرایمی گفته میشود که مجازات آنها در زمره حد، قصاص یا دیه قرار نمیگیرد و قانونگذار برای نقض مقررات حکومتی یا ارتکاب برخی محرمات شرعی، مجازات مشخصی برای آنها تعیین کرده است. در این نوع جرایم، نوع و میزان مجازات به موجب قانون تعیین میشود و قاضی میتواند در چارچوب قانونی، با توجه به شرایط پرونده، مجازات را تخفیف دهد، تعلیق کند یا تبدیل نماید.
به بیان ساده، هر جرمی که مجازات آن ثابت و شرعی (مثل حد) نباشد و امکان اعمال نهادهای ارفاقی در آن وجود داشته باشد، در دسته جرایم تعزیری قرار میگیرد.
📌ویژگیهای مهم مجازاتهای تعزیری
- امکان اعمال جهات تخفیف (ندامت، گذشت شاکی، همکاری با مرجع قضایی و…)
- قابلیت تعلیق اجرای حکم در برخی درجات
- امکان تبدیل حبس به جزای نقدی یا مجازات جایگزین
- امکان اعمال مرور زمان در برخی درجات
برخلاف حدود که میزان آنها ثابت و غیرقابل تغییر است، در تعزیرات «شخصیسازی مجازات» نقش پررنگی دارد.
تقسیم بندی درجات مجازات تعزیری و فلسفه درجهبندی در ماده ۱۹
قانونگذار در ماده ۱۹ قانون مجازات اسلامی، برای نخستینبار نظام منسجمی از تقسیم بندی درجات مجازات تعزیری ارائه داد و همه مجازاتهای تعزیری را در قالب هشت درجه طبقهبندی کرد. این درجهبندی صرفاً یک جدول عددی نیست، بلکه مبنای بسیاری از آثار حقوقی مهم در فرآیند دادرسی کیفری است؛ از صلاحیت دادگاه گرفته تا امکان تعلیق، تخفیف و مرور زمان.
📝 مبنای قانونی درجهبندی مجازاتهای تعزیری
بر اساس ماده ۱۹، مجازاتهای تعزیری به هشت درجه تقسیم میشوند که:
- درجه ۱ شدیدترین مجازات تعزیری است.
- درجه ۸ خفیفترین سطح مجازات را شامل میشود.
در این نظام، نوع مجازات (حبس، جزای نقدی، شلاق، محرومیت از حقوق اجتماعی، مصادره اموال و…) و میزان آن، معیار تعیین درجه است. بنابراین هر جرم تعزیری بر اساس «حداکثر مجازات قانونی» در یکی از این درجات قرار میگیرد.
📌 نکته مهم:
ملاک تعیین درجه جرم، حداکثر مجازات مقرر در قانون است، نه مجازاتی که قاضی در حکم نهایی تعیین میکند.
⚖️ چرا قانونگذار مجازاتهای تعزیری را درجهبندی کرد؟
درجهبندی مجازاتها چند هدف اساسی را دنبال میکند:
1.رعایت اصل تناسب جرم و مجازات
جرایم سنگین باید در درجات بالا و جرایم خفیف در درجات پایین قرار بگیرند تا عدالت کیفری بهتر اجرا شود.
2. امکان شخصیسازی مجازات
قاضی میتواند در یک بازه مشخص (مثلاً دو تا پنج سال حبس در درجه پنج) با توجه به شخصیت متهم، سوابق، انگیزه و شرایط ارتکاب جرم، میزان دقیق مجازات را تعیین کند.
3. تعیین آثار حقوقی بر اساس درجه
درجه مجازات در موارد زیر نقش تعیینکننده دارد:
- صلاحیت دادگاه کیفری یک یا دو
- امکان تعویق صدور حکم
- امکان تعلیق اجرای مجازات
- شرایط آزادی مشروط
- مرور زمان تعقیب و اجرای حکم
- نحوه اعمال مقررات تعدد جرم (ماده ۱۳۴ قانون مجازات اسلامی)
📌 تبصرههای مهم ماده ۱۹
ماده ۱۹ دارای چند تبصره کلیدی است که در تعیین درجه اهمیت زیادی دارند:
- اگر حداقل مجازات یک جرم با یک درجه و حداکثر آن با درجه بالاتر منطبق باشد، جرم در درجه بالاتر محسوب میشود.
- در صورت تعدد مجازاتها، مجازات شدیدتر ملاک تعیین درجه است.
- اگر مجازاتی با هیچیک از درجات هشتگانه منطبق نباشد، در درجه هفت قرار میگیرد.
- حبسهای ابد غیرحدی، در حکم حبس درجه یک محسوب میشوند.
🔍 ارتباط درجهبندی با تخفیف و تعلیق
یکی از آثار عملی مهم تقسیمبندی درجات مجازات تعزیری، تأثیر آن بر نهادهای ارفاقی است. برای مثال:
- در برخی درجات، امکان تعلیق اجرای مجازات وجود دارد.
- در درجات پایینتر، تبدیل حبس به جزای نقدی یا مجازات جایگزین حبس رایجتر است.
- مرور زمان در درجات خفیفتر کوتاهتر خواهد بود.
به همین دلیل، دانستن درجه جرم فقط یک موضوع نظری نیست؛ بلکه مستقیماً بر سرنوشت کیفری متهم تأثیر میگذارد.
جرایم تعزیری درجه ۱ تا ۸؛ از شدیدترین تا خفیفترین مجازاتها
پس از بررسی مبنای قانونی تقسیمبندی، اکنون باید بهصورت دقیق ببینیم جرایم تعزیری درجه ۱ تا ۸ شامل چه مجازاتهایی میشوند. ماده ۱۹ قانون مجازات اسلامی، معیار این طبقهبندی را «نوع و میزان مجازات» قرار داده است. هرچه مدت حبس، میزان جزای نقدی یا شدت محرومیت بیشتر باشد، درجه مجازات بالاتر خواهد بود.
در ادامه، درجات هشتگانه را بهترتیب از شدیدترین تا خفیفترین بررسی میکنیم.
🔴 مجازات تعزیری درجه ۱ (شدیدترین درجه)
درجه یک، بالاترین سطح مجازات تعزیری است و معمولاً در جرایم بسیار سنگین اقتصادی، امنیتی یا سازمانیافته دیده میشود. مجازاتهای این درجه شامل:
- حبس بیش از ۲۵ سال
- جزای نقدی بیش از ۹,۲۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال (طبق اصلاحات اخیر)
- مصادره کل اموال
- انحلال شخص حقوقی
📌 نکته مهم:
بر اساس تبصره ۶ ماده ۱۹، تمام حبسهای ابد غیرحدی، در حکم حبس درجه یک محسوب میشوند.
🔴 مجازات تعزیری درجه ۲
دومین درجه از نظر شدت، شامل:
- حبس بیش از ۱۵ تا ۲۵ سال
- جزای نقدی بیش از ۵,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ تا ۹,۲۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال
این درجه نیز مربوط به جرایم سنگین است اما شدت آن نسبت به درجه یک کمتر است.
🟠 مجازات تعزیری درجه ۳
در این درجه، قانونگذار امکان استفاده از برخی نهادهای ارفاقی را پیشبینی کرده است.
- حبس بیش از ۱۰ تا ۱۵ سال
- جزای نقدی بیش از ۳,۳۰۰,۰۰۰,۰۰۰ تا ۵,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال
⚖️ در جرایم تعزیری درجه ۳ تا ۸، در صورت وجود شرایط قانونی، امکان تعویق صدور حکم یا تعلیق اجرای مجازات وجود دارد.
🟠 مجازات تعزیری درجه ۴
این درجه علاوه بر حبس و جزای نقدی، یک مجازات مهم اداری نیز در بر دارد.
- حبس بیش از ۵ تا ۱۰ سال
- جزای نقدی بیش از ۱,۶۵۰,۰۰۰,۰۰۰ تا ۳,۳۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال
- انفصال دائم از خدمات دولتی و عمومی
📌 انفصال دائم یعنی محرومیت همیشگی از اشتغال رسمی در دستگاههای دولتی.
🟡 مجازات تعزیری درجه ۵
در این سطح، علاوه بر حبس و جزای نقدی، محرومیتهای اجتماعی نیز مطرح میشود.
- حبس بیش از ۲ تا ۵ سال
- جزای نقدی بیش از ۸۰۰,۰۰۰,۰۰۰ تا ۱,۶۵۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال
- محرومیت از حقوق اجتماعی بیش از ۵ تا ۱۵ سال
- ممنوعیت دائم برخی فعالیتهای شغلی یا اجتماعی برای اشخاص حقوقی
📌 در درجات ۵ تا ۷، در صورت گذشت شاکی، امکان اعمال نظام نیمهآزادی نیز وجود دارد.
🟡 مجازات تعزیری درجه ۶
درجه شش از پرکاربردترین درجات در پروندههای کیفری است.
- حبس بیش از ۶ ماه تا ۲ سال
- جزای نقدی بیش از ۲۰۰,۰۰۰,۰۰۰ تا ۸۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال
- شلاق از ۳۱ تا ۷۴ ضربه (و تا ۹۹ ضربه در جرایم منافی عفت)
- محرومیت از حقوق اجتماعی بیش از ۶ ماه تا ۵ سال
- انتشار حکم قطعی در رسانهها
🔍 مرور زمان اجرای حکم در این درجه معمولاً کوتاهتر از درجات بالاتر است.
🟢 مجازات تعزیری درجه ۷
این درجه در دسته مجازاتهای خفیفتر قرار میگیرد و پاسخ به این پرسش که جرایم تعزیری درجه 7 چیست در همین بخش روشن میشود.
- حبس از ۹۱ روز تا ۶ ماه
- جزای نقدی بیش از ۱۰۰,۰۰۰,۰۰۰ تا ۲۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال
- شلاق از ۱۱ تا ۳۰ ضربه
- محرومیت از حقوق اجتماعی تا ۶ ماه
📌 اگر مجازاتی با هیچیک از درجات هشتگانه مطابقت نداشته باشد، طبق تبصره ۳ ماده ۱۹، در درجه هفت قرار میگیرد.
🟢 مجازات تعزیری درجه ۸ (خفیفترین درجه)
پایینترین سطح مجازات تعزیری، درجه هشت است و پاسخ کامل به پرسش جرایم تعزیری درجه 8 چیست در این بخش مشخص میشود.
- حبس تا ۳ ماه
- جزای نقدی تا ۱۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال
- شلاق تا ۱۰ ضربه
این درجه بیشتر جنبه بازدارنده و هشدار دارد و در بسیاری موارد با تخفیف، تبدیل یا گذشت شاکی، اجرای حبس منتفی میشود.
جدول درجهبندی جرایم تعزیری (بر اساس ماده ۱۹ قانون مجازات اسلامی – اصلاحی ۱۴۰۳)
| درجه مجازات | مدت حبس | میزان جزای نقدی | سایر مجازاتهای پیشبینیشده |
|---|---|---|---|
| درجه ۱ | بیش از ۲۵ سال | بیش از ۹,۲۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال | مصادره کل اموال، انحلال شخص حقوقی |
| درجه ۲ | بیش از ۱۵ تا ۲۵ سال | بیش از ۵,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ تا ۹,۲۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال | — |
| درجه ۳ | بیش از ۱۰ تا ۱۵ سال | بیش از ۳,۳۰۰,۰۰۰,۰۰۰ تا ۵,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال | — |
| درجه ۴ | بیش از ۵ تا ۱۰ سال | بیش از ۱,۶۵۰,۰۰۰,۰۰۰ تا ۳,۳۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال | انفصال دائم از خدمات دولتی و عمومی |
| درجه ۵ | بیش از ۲ تا ۵ سال | بیش از ۸۰۰,۰۰۰,۰۰۰ تا ۱,۶۵۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال | محرومیت از حقوق اجتماعی (۵ تا ۱۵ سال)، ممنوعیت دائم برخی فعالیتهای اشخاص حقوقی |
| درجه ۶ | بیش از ۶ ماه تا ۲ سال | بیش از ۲۰۰,۰۰۰,۰۰۰ تا ۸۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال | شلاق ۳۱ تا ۷۴ ضربه، محرومیت اجتماعی (۶ ماه تا ۵ سال)، انتشار حکم |
| درجه ۷ | ۹۱ روز تا ۶ ماه | بیش از ۱۰۰,۰۰۰,۰۰۰ تا ۲۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال | شلاق ۱۱ تا ۳۰ ضربه، محرومیت اجتماعی تا ۶ ماه |
| درجه ۸ | تا ۳ ماه | تا ۱۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال | شلاق تا ۱۰ ضربه |
مثالهایی برای جرایم تعزیری درجه ۱ تا ۸
برای درک بهتر جرایم تعزیری درجه ۱ تا ۸، صرف دانستن مدت حبس یا میزان جزای نقدی کافی نیست؛ بلکه باید دید این درجات در عمل شامل چه رفتارهایی میشوند. ماده ۱۹ قانون مجازات اسلامی چارچوب کلی تقسیمبندی را مشخص کرده، اما فهم تفاوت درجات زمانی روشنتر میشود که هر درجه را با یک مثال کاربردی مقایسه کنیم. در این بخش، با ارائه نمونههایی واقعی و قابل تصور، نشان میدهیم چگونه شدت رفتار مجرمانه، میزان خسارت، گستره تأثیر و نوع مجازات قانونی، جایگاه جرم را از درجه ۱ (شدیدترین) تا درجه ۸ (خفیفترین) تعیین میکند.
🔴 مثال جرم تعزیری درجه ۱
فرض کنید یک شبکه سازمانیافته اقتصادی، با تشکیل شرکتهای صوری و عملیات گسترده پولشویی، میلیاردها تومان از اموال عمومی را تحصیل کند و آثار گسترده ملی ایجاد شود. اگر قانون برای این رفتار، حبس بیش از ۲۵ سال یا مصادره کل اموال پیشبینی کرده باشد، این جرم در درجه ۱ قرار میگیرد.
📌 ویژگی شاخص: حبس بسیار طولانی + مصادره کل اموال.
🔴 مثال جرم تعزیری درجه ۲
فردی در قالب یک باند گسترده، اقدام به توزیع وسیع داروهای غیرمجاز یا تجهیزات غیرقانونی پزشکی در سطح ملی کند و قانون برای آن حبس بیش از ۱۵ تا ۲۵ سال پیشبینی کرده باشد. این جرم در درجه ۲ قرار میگیرد.
📌 شدت بالا، اما کمتر از درجه یک.
🟠 مثال جرم تعزیری درجه ۳
در فرضی که اعضای یک گروه سازمانیافته پیش از درگیری مسلحانه دستگیر شوند و قانون برای آن حبس بیش از ۱۰ تا ۱۵ سال تعیین کرده باشد، جرم در درجه ۳ محسوب میشود.
📌 این درجه هنوز سنگین است اما امکان استفاده از برخی نهادهای ارفاقی وجود دارد.
🟠 مثال جرم تعزیری درجه ۴
کارمند دولتی که با سوءاستفاده از سمت خود مرتکب کلاهبرداری کلان شود و قانون علاوه بر حبس ۵ تا ۱۰ سال، انفصال دائم از خدمات دولتی را مقرر کرده باشد، در درجه ۴ قرار میگیرد.
📌 وجود «انفصال دائم» شاخص مهم این درجه است.
🟡 مثال جرم تعزیری درجه ۵
فردی که در یک پرونده مالی متوسط، مثلاً جعل اسناد تجاری با خسارت محدود انجام داده و قانون برای آن حبس بیش از ۲ تا ۵ سال پیشبینی کرده باشد، مشمول درجه ۵ خواهد بود.
📌 در این درجه، محرومیت از حقوق اجتماعی هم ممکن است اعمال شود.
🟡 مثال جرم تعزیری درجه ۶
در یک درگیری، فردی عمداً به دیگری آسیب سطحی وارد کند که مشمول شلاق تعزیری یا حبس بیش از ۶ ماه تا ۲ سال باشد، این جرم در درجه ۶ قرار میگیرد.
📌 بسیاری از پروندههای ضرب و جرح ساده در این درجه قرار میگیرند.
🟢 مثال جرم تعزیری درجه ۷
اگر شخصی مرتکب توهین در قضای مجازی یا حقیقی شود که قانون برای آن حبس ۹۱ روز تا ۶ ماه یا جزای نقدی تعیین کرده باشد، این جرم در درجه ۷ قرار میگیرد.
📌 جرایم خفیف با آثار قابل جبران معمولاً در این سطح هستند.
🟢 مثال جرم تعزیری درجه ۸
فرض کنید فردی مرتکب یک تخلف جزئی کیفری شود که قانون برای آن حبس تا ۳ ماه یا جزای نقدی سبک پیشبینی کرده باشد؛ این جرم در درجه ۸ قرار میگیرد.
📌 خفیفترین سطح مجازات تعزیری با جنبه بازدارنده.
سوالات متداول
در این قسمت از مقاله سوالات متداول پیرامون جرایم تعزیری درجه 1 تا 8 و مجازات آن مطرح شده است:
❓ اگر جرم من درجه ۷ باشد، آیا حتماً باید به زندان بروم؟
✅ خیر، الزامی به اجرای حبس وجود ندارد. در جرایم تعزیری درجه ۷ (حبس ۹۱ روز تا ۶ ماه)، دادگاه میتواند با توجه به شرایطی مثل نداشتن سابقه کیفری مؤثر، ابراز ندامت، گذشت شاکی و اوضاع و احوال پرونده، مجازات را تعلیق کند یا آن را به جزای نقدی یا مجازات جایگزین حبس تبدیل نماید.
❓ اگر مجازات یک جرم بین دو درجه باشد، کدام درجه ملاک قرار میگیرد؟
✅ طبق تبصره ۲ ماده ۱۹ قانون مجازات اسلامی، اگر حداقل مجازات در یک درجه و حداکثر آن در درجه بالاتر قرار گیرد، جرم در درجه بالاتر محسوب میشود. ملاک تعیین درجه، سقف مجازات قانونی است.
❓ آیا جرایم تعزیری درجه ۸ سوءپیشینه مؤثر ایجاد میکنند؟
✅ در اغلب موارد، جرایم تعزیری درجه ۸ (حبس تا ۳ ماه یا جزای نقدی سبک) سوءپیشینه مؤثر کیفری محسوب نمیشوند؛ مگر در شرایط خاصی که قانون بهطور صریح اثر تبعی برای آن پیشبینی کرده باشد.